किष्किन्धाकाण्डम् — सप्तपञ्चाशः सर्गः
वानराणां शङ्का, गृध्रस्यावतारणम्, ऋक्षरजोवंशकथनम्, सीताहरणं जटायुवधश्च, प्रायोपवेशनकारणनिवेदनम्
शोकेन भ्रष्टस्वरं सम्पातेः वचनं श्रुत्वा अपि प्रायोपविष्टाः वानरयूथपाः तस्मिन् न विश्वसन्ति, ‘अयं नः सर्वान् भक्षयिष्यति’ इति च शङ्कन्ते; पुनश्च ‘मरणान्तोपवासे स्थितान् अस्मान् यदि भक्षयति तर्हि शीघ्रं सिद्धिः’ इति निश्चिन्वन्ति। ततः ते गृध्रं गिरेः शृङ्गात् अवतार्यन्ति, अङ्गदः च तस्मै सर्वं वृत्तान्तं कथयति — ऋक्षरजाः नाम वानरेन्द्रः आसीत्, तस्य पुत्रौ वाली सुग्रीवः च; वाली मम पिता। दाशरथिः रामः लक्ष्मणेन सीतया च सह दण्डकावनं प्रविष्टः; तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता; रामपितुः मित्रं जटायुः ताम् उद्धर्तुं रावणं विरथम् अकरोत्, वृद्धः परिश्रान्तः च रणे हतः, रामेण संस्कृतः उत्तमां गतिं च जगाम। ततः रामः सुग्रीवेण सख्यं कृत्वा वालिनं निहत्य सुग्रीवम् अभ्यषेचयत्; तेन प्रस्थापिताः वयं सीताम् अन्विष्यन्तः बिलं प्रविष्टाः, तत्र च राज्ञा कृता अवधिः व्यतीता। अतः भयात् प्रायम् उपासिताः स्मः — रामे लक्ष्मणे सुग्रीवे च क्रुद्धे प्रत्यागतानाम् अपि नः जीवितं नास्ति इति।
१शोकाद्भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा वानरयूथपाः।
श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः॥
२ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवंगमाः।
चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान्नो भक्षयिष्यति॥
३सर्वथा प्रायमासीनान्यदि नो भक्षयिष्यति।
कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो गताः॥
शोकेन भ्रष्टस्वरम् अपि सम्पातेः तत् वाक्यं श्रुत्वा वानरयूथपाः न श्रद्दधुः; गृध्राणां स्वभावसिद्धेन कर्मणा ते शङ्किताः आसन्। प्रायोपविष्टाः सन्तः ते महान्तं गृध्रं दृष्ट्वा रौद्रां बुद्धिं चक्रुः — ‘अयं नः सर्वान् भक्षयिष्यति’ इति। किन्तु तत्क्षणम् एव तेषां मतिः परिवर्तते — ‘सर्वथा मरणान्तोपवासे स्थितान् अस्मान् यदि एषः भक्षयिष्यति, तर्हि वयं कृतकृत्याः भविष्यामः, इतः शीघ्रं सिद्धिं गताः च भविष्यामः’ इति। मरणे निश्चिते सति भयस्य स्थानं न अवशिष्यते; अतः भक्षणम् अपि तेषां कृते उपकारः इव प्रतिभाति। कविः अत्र निराशायाः विचित्रं धैर्यरूपं परिणामं दर्शयति, यः अग्रिमस्य सर्वस्य सम्भाषणस्य भूमिकां रचयति। एवं शङ्का, भयम्, उपायचिन्ता, मरणनिश्चयः च क्रमेण अत्र वर्णिताः।
Though they heard Sampāti's words, spoken in a voice broken with grief, the monkey chiefs did not believe him; they were wary of him because of what vultures do by nature. Sitting there in their fast unto death and seeing that great vulture, the monkeys had a grim thought: "He is going to eat us all." But at once their minds changed: "If he eats us while we sit here fasting to the death, then we shall have done what we set out to do, and reached our goal all the sooner." Once death is certain there is nothing left to fear, and being eaten even seems a kindness. The poet shows despair turning into a strange kind of courage, and it sets the stage for the whole conversation that follows. Suspicion, fear, calculation and the resolve to die are described one after another.
४एतां बुद्धिं ततश्चक्रुः सर्वे ते हरियूथपाः।
अवतार्य गिरेः शृङ्गाद्गृध्रमाहाङ्गदस्तदा॥
५बभूवर्क्षरजो नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान्।
ममार्यः पार्थिवः पक्षिन्धार्मिकौ तस्य चात्मजौ॥
६सुग्रीवश्चैव वाली च पुत्रौ घनबलावुभौ।
लोके विश्रुतकर्माभूद्राजा वाली पिता मम॥
७राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्॥
एतां बुद्धिं कृत्वा ते सर्वे हरियूथपाः गिरेः शृङ्गात् गृध्रम् अवतार्य भूमौ स्थापयन्ति; तदा युवराजः अङ्गदः तम् आह। ‘ऋक्षरजाः नाम प्रतापवान् वानरेन्द्रः आसीत्; सः मम आर्यः पार्थिवः च। हे पक्षिन्, तस्य द्वौ धार्मिकौ पुत्रौ आस्ताम् — सुग्रीवः वाली च, उभौ घनबलौ निबिडपराक्रमौ। लोके विश्रुतकर्मा वाली राजा आसीत्, सः एव मम पिता।’ एवम् आत्मनः कुलं निवेद्य अङ्गदः कथां रामवृत्तान्ते नयति — ‘इक्ष्वाकूणां महारथः, कृत्स्नस्य जगतः राजा, श्रीमान् दाशरथिः रामः दण्डकावनं प्रविष्टः’ इति। आत्मपरिचयं प्रथमं दत्त्वा पश्चात् मुख्यं वृत्तान्तं वदन् अङ्गदः शिष्टाचारं रक्षति, वृद्धस्य च पक्षिणः विश्वासं जनयति। गिरिशृङ्गात् अवतारणम् अपि किञ्चित् सूचयति — वानराः तं शत्रुम् इव न, अपितु वृद्धम् अतिथिम् इव आदृतवन्तः। ‘मम आर्यः’ इति पदेन अङ्गदः पितामहम् ऋक्षरजसं सादरं स्मरति, ‘पार्थिवः’ इति च तस्य राजत्वं सूचयति। वंशपरिचयेन एव सम्भाषणम् आरभमाणः अङ्गदः नीतिज्ञः इति ज्ञायते।
Having decided this, all the monkey leaders brought the vulture down from the mountain peak and set him on the ground; they treated him not as an enemy but as an aged guest. Then Aṅgada, the crown prince, spoke to him. "There was a mighty lord of the monkeys named Ṛkṣarajas; he was my honoured grandfather and my king" — "honoured" shows his respect, "king" his grandfather's royal rank. "O bird, he had two righteous sons, Sugrīva and Vālī, both of massive strength and valour. Vālī, whose deeds were famous throughout the world, was king, and he was my father." Having told his lineage, Aṅgada turned the story to Rāma: "Rāma, glorious son of Daśaratha, great chariot-warrior of the Ikṣvākus and king of the whole world, entered the Daṇḍaka forest." By introducing himself first and then telling the main story, Aṅgada kept to good manners and won the old bird's trust; beginning with his lineage shows him skilled in policy.
८लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया।
पितुर्निदेशनिरतो धर्मं पन्थानमाश्रितः॥
९तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्।
रामस्य तु पितुर्मित्रं जटायुर्नाम गृध्रराट्॥
१०ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा।
रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम्।
परिश्रान्तश्च वृद्धश्च रावणेन हतो रणे॥
११एवं गृध्रो हतस्तेन रावणेन बलीयसा।
संस्कृतश्चापि रामेण जगाम गतिमुत्तमाम्॥
‘भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह, पितुः निदेशनिरतः सः रामः धर्मं पन्थानम् आश्रितवान्। तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। रामपितुः दशरथस्य मित्रं जटायुः नाम गृध्रराजः विहायसा ह्रियमाणां वैदेहीं ददर्श। सः रावणं विरथं कृत्वा मैथिलीं भूमौ स्थापयित्वा युद्धम् अकरोत्; किन्तु परिश्रान्तः वृद्धः च सन् रणे तेन हतः। एवं बलीयसा रावणेन हतः सः गृध्रः रामेण कृतसंस्कारः उत्तमां गतिं जगाम।’ अत्र अङ्गदः अजानन् एव सम्पातेः भ्रातुः वृत्तान्तं कथयति; जटायोः नाम तु तेन न गृहीतं पूर्वम्, अतः सम्पातेः हृदये तीव्रा जिज्ञासा उत्पद्यते। ‘विरथं कृत्वा’ इति पदेन जटायोः पराक्रमः सूच्यते — वृद्धः अपि सः रथं भङ्क्त्वा मैथिलीं क्षणमात्रं मोचितवान्। ‘रामेण संस्कृतः’ इति च तस्य परमं भाग्यं दर्शयति, यतः स्वयं रामेण कृता अन्त्येष्टिः देवानाम् अपि दुर्लभा। ‘परिश्रान्तश्च वृद्धश्च’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां पराजयस्य कारणं स्पष्टीकृतम्, न तु पराक्रमस्य न्यूनता।
"He went with his brother Lakṣmaṇa and his wife Vaidehī, obeying his father's command and following the path of dharma. His wife was carried off by force from Janasthāna by Rāvaṇa. The vulture king Jaṭāyu, a friend of Rāma's father Daśaratha, saw Vaidehī being carried off through the sky. He smashed Rāvaṇa's chariot, set Maithilī down on the ground and fought him; but being exhausted and old, he was killed by Rāvaṇa in the fight. So that vulture was killed by the stronger Rāvaṇa, and after Rāma had performed his funeral rites, he went to the highest state." Aṅgada tells the story of Sampāti's brother without knowing it, and since Jaṭāyu had not been named to him before, a keen longing to know stirs in Sampāti's heart. "Smashed Rāvaṇa's chariot" shows Jaṭāyu's valour: old as he was, he broke the chariot and freed Maithilī, if only for a moment. "Exhausted and old" explains his defeat, not any lack of courage. That Rāma himself performed his funeral rites shows his supreme good fortune, a thing hard to win even for the gods.
१२ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना।
चकार राघवः सख्यं सोऽवधीत्पितरं मम॥
१३मम पित्रा निरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह।
निहत्य वालिनं रामस्ततस्तमभिषेचयत्॥
१४स राज्ये स्थापितस्तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः।
राजा वानरमुख्यानां तेन प्रस्थापिता वयम्॥
‘ततः मम पितृव्येण महात्मना सुग्रीवेण सह राघवः सख्यं चकार; सः च मम पितरं वालिनम् अवधीत्। मम पित्रा सचिवैः सह सुग्रीवः निरुद्धः, राज्यसुखात् वञ्चितः च आसीत्; अतः रामः वालिनं निहत्य तम् एव राज्ये अभ्यषेचयत्। तेन स्थापितः सुग्रीवः वानरेश्वरः वानरमुख्यानां राजा च जातः; तेन एव च वयं सीतान्वेषणाय प्रस्थापिताः।’ पितुः वधम् अपि अङ्गदः निर्विकारं कथयति, न तु रामं निन्दति — एतत् तस्य औदार्यं धर्मनिष्ठां च सूचयति। ‘निरुद्धः’ इति पदेन सुग्रीवस्य निर्वासनं राज्यवञ्चनं च उक्तम्; तेन रामस्य साहाय्यं धर्म्यम् आसीत् इति ध्वनिः। अङ्गदस्य वचने पितृशोकः अस्ति, किन्तु वैरं नास्ति — सः सुग्रीवं ‘महात्मा’ इति एव वदति।
"Then Rāghava made friends with my uncle, great Sugrīva, and it was Rāma who killed my father. My father had driven Sugrīva out with his counsellors and deprived him of the joys of kingship; so Rāma killed Vālī and consecrated Sugrīva king in his place. Set on the throne by him, Sugrīva became lord of the monkeys and king of their chiefs, and it was he who sent us out to search for Sītā." Aṅgada tells even of his father's death calmly and does not blame Rāma, which shows his generosity and his loyalty to dharma. "Driven out" refers to Sugrīva's exile and loss of his kingdom, implying that Rāma's help was righteous. There is grief for his father in Aṅgada's words, but no enmity; he even calls Sugrīva "great".
१५एवं रामप्रयुक्तास्तु मार्गमाणास्ततस्ततः।
वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभामिव॥
१६ते वयं दण्डकारण्यं विचित्य सुसमाहिताः।
अज्ञानात्तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम्॥
१७मयस्य मायाविहितं तद्बिलं च विचिन्वताम्।
व्यतीतस्तत्र नो मासो यो राज्ञा समयः कृतः॥
१८ते वयं कपिराजस्य सर्वे वचनकारिणः।
कृतां संस्थामतिक्रान्ता भयात्प्रायमुपासिताः॥
१९क्रुद्धे तस्मिंस्तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे।
गतानामपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम्॥
‘एवं रामप्रयुक्ताः वयं ततस्ततः मार्गमाणाः, रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव, वैदेहीं न अधिगच्छामः। सुसमाहिताः सन्तः दण्डकारण्यं विचित्य, अज्ञानात् धरण्याः विवृतं बिलं प्रविष्टाः स्म। मयस्य मायया विहितं तत् बिलं विचिन्वतां नः, राज्ञा कृतः समयः व्यतीतः। कपिराजस्य सर्वे वयं वचनकारिणः एव, तथापि कृतां संस्थाम् अतिक्रान्ताः; अतः भयात् एव प्रायम् उपासिताः, न तु उपेक्षया। काकुत्स्थे सुग्रीवे सलक्ष्मणे च क्रुद्धे सति, तत्र प्रत्यागतानाम् अपि नः जीवितं नास्ति।’ इति अङ्गदः स्वेषाम् अनशनस्य कारणं निवेदयति। एतेन उपसंहारेण सर्गः समाप्यते; श्रोता सम्पातिः तु भ्रातुः जटायोः नाम श्रुत्वा प्रचलितमनाः जातः, तस्य च प्रतिवचनम् अग्रिमे सर्गे श्रूयते। ‘रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव’ इति उपमया सीतादर्शनस्य असम्भाव्यता सूचिता। ‘मयस्य माया’ इति च बिलस्य अलौकिकत्वं स्मार्यते, येन कालातिक्रमः क्षन्तव्यः इव भवति। तथापि वानराः स्वदोषं न गोपयन्ति — एषा तेषाम् ऋजुता। ‘भयात्’ इति पदेन च ज्ञायते यत् एतत् अनशनं वैराग्यात् न, अपितु दण्डभयात् एव प्रवृत्तम्।
"Sent out by Rāma, we have searched here and there, but we cannot find Vaidehī, any more than one can find sunlight at night" — an image of how impossible finding Sītā seemed. "Searching the Daṇḍaka forest with the greatest care, we unknowingly went into a cave that lay open in the earth. While we were exploring that cave, made by Maya's magic, the month the king set for us ran out." The mention of Maya's magic recalls the cave's unearthly nature, which almost excuses the delay; yet the monkeys do not hide their fault, and that is their honesty. "We all obey the monkey king's word, yet we have overrun the limit he set; and so, out of fear, we have sat down to fast to death. For with Kākutstha angry, and Sugrīva and Lakṣmaṇa with him, there is no life for us even if we go back." So Aṅgada explained why they were fasting, and "out of fear" shows that it sprang not from renunciation but from dread of punishment. With this the sarga ends; Sampāti, his mind stirred by hearing his brother's name, will reply in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।