मुनिश्रेष्ठं निशाकरम् एवम् उक्त्वा सम्पातिः भृशदुःखितः सन् अरुदत्। मुहूर्तं ध्यात्वा भगवान् मुनिः इदम् अब्रवीत् — ‘तव पक्षौ प्रपक्षौ च पुनः अन्यौ भविष्यतः; चक्षुषी प्राणाः विक्रमः बलं च ते पुनः आगमिष्यन्ति।’ ध्यानम् एव अत्र मुनेः भविष्यज्ञानसाधनम्; रोदनस्य प्रतिवचनं न केवलं सान्त्वनम्, अपि तु निश्चिता प्रतिज्ञा। पक्षौ प्रपक्षौ इति भेदेन बृहन्ति लघूनि च पत्राणि पृथक् निर्दिष्टानि। ‘भगवान्’ इति पदेन मुनेः ऐश्वर्यं तपःसामर्थ्यं च सूचितम्; तस्य एतत् वचनम् एव अग्रे सम्पातेः जीवनस्य एकः आधारः भविष्यति।

‘पुराणे सुमहत् भविष्यं कार्यं मया श्रुतम्, तपसा च दृष्टम्, श्रुत्वा च विदितम्’ इति मुनिः स्वप्रमाणं कथयति — श्रवणं तपः अनुभवः इति त्रीणि साधनानि। ‘इक्ष्वाकुवर्धनः दशरथः नाम कश्चित् राजा भविष्यति; तस्य महातेजाः पुत्रः रामः नाम भविष्यति। सः सत्यपराक्रमः पित्रा तस्मिन् अर्थे नियुक्तः सन् भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह अरण्यं गमिष्यति। सुरदानवैः अवध्यः राक्षसेन्द्रः नैर्ऋतः रावणः नाम जनस्थाने तस्य भार्यां हरिष्यति।’ एवं मुनिः सम्पातेः भाविकार्यस्य भूमिकां रचयति — यत् अद्य दूरस्थम्, तत् एव अस्य जीवनस्य प्रयोजनं भविष्यति। ‘भविष्यति’ इति भविष्यत्कालस्य पुनःपुनः प्रयोगेण कविः इदं दर्शयति — यत् वक्ष्यते तत् सर्वम् अद्य न जातम्, किंतु मुनेः दिव्यायां दृष्टौ सिद्धम् एव। रामस्य जन्म, तस्य वनगमनम्, सीतायाः हरणम् इति त्रीणि एव सूत्राणि अत्र सङ्क्षेपेण उक्तानि; तेषु एव सम्पातेः दीर्घायाः प्रतीक्षायाः बीजं निहितम्।

‘सा महाभागा यशस्विनी मैथिली कामैः भक्ष्यैः भोज्यैश्च प्रलोभ्यमाना अपि न भोक्ष्यति, दुःखमग्ना एव स्थास्यति। तस्याः अवस्थां ज्ञात्वा वासवः तस्यै परमान्नं दास्यति — यत् अन्नम् अमृतप्रख्यं सुराणाम् अपि दुर्लभम्। तत् अन्नं प्राप्य मैथिली ‘इदम् इन्द्रात् आगतम्’ इति विज्ञाय अग्रम् उद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति। ‘यदि मे भर्ता जीवति, देवरः लक्ष्मणः वा, यदि वा उभौ देवत्वं गतौ, तयोः इदम् अन्नम्’ इति सा वक्ष्यति।’ पतिव्रतायाः निष्ठा अत्र आहारत्यागेन पितृयज्ञसदृशेन निर्वापेण च दर्शिता। ‘न भोक्ष्यति’ इति एकेन क्रियापदेन सीतायाः समग्रं व्रतं सूचितम्, ‘दुःखमग्ना’ इति च तस्याः अन्तरा अवस्था। इन्द्रस्य अन्नदानं दैवस्य अनुग्रहः, सीतायाः च निर्वापः पतिस्मरणस्य आचारः — द्वयम् अपि तस्याः पातिव्रत्यं दृढयति।

‘तत्र रामेण प्रेषिताः प्लवङ्गमाः दूताः एष्यन्ति; हे विहङ्गम, तेभ्यः त्वया राममहिषी आख्येया।’ इति उक्त्वा मुनिः सम्पातिं निवारयति — ‘सर्वथा तु न गन्तव्यम्; ईदृशः त्वं क्व गमिष्यसि? देशकालौ प्रतीक्षस्व, पक्षौ त्वं पुनः प्रतिपत्स्यसे। अद्य एव त्वां सपक्षकं कर्तुम् अहम् उत्सहेयम्, किंतु इहस्थः एव त्वं लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि।’ पक्षदानस्य विलम्बः न असामर्थ्यात्, अपि तु प्रयोजनात् — तपस्विनः शक्तिः अपि कालानुसारिणी। ‘आख्येया’ इति कृत्यप्रत्ययेन सम्पातेः कर्तव्यं निर्दिष्टम् — एतत् एव अस्य दीर्घजीवनस्य प्रयोजनम्। ‘देशकालौ प्रतीक्षस्व’ इति उपदेशः च रामायणे पुनःपुनः उपदिष्टः धैर्यस्य सिद्धान्तः।

‘तयोः नृपपुत्रयोः तत् कार्यं त्वया अपि कर्तव्यम्; तत् हि ब्राह्मणानां गुरूणां मुनीनां वासवस्य च कार्यम्।’ इति उक्त्वा मुनिः स्वम् अभिप्रायम् आह — ‘अहम् अपि तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि, किंतु चिरं प्राणान् धारयितुं न इच्छे; कलेवरं त्यक्ष्ये।’ एवं दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः महर्षिः अब्रवीत्। अन्तिमः अर्धश्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटस्य एव निजः; तेन च सम्पातेः पूर्ववृत्तकथनं समाप्यते। ‘दृष्टतत्त्वार्थदर्शनः’ इति विशेषणेन मुनेः प्रामाण्यम् अन्ते स्थापितम्।

మునిశ్రేష్ఠుడైన నిశాకరునితో ఇలా చెప్పి సంపాతి తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఏడ్చాడు. ఒక్క ముహూర్తం ధ్యానించి భగవంతుడైన ముని ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు రెక్కలూ చిన్న ఈకలూ మళ్ళీ కొత్తగా వస్తాయి; కళ్ళూ, ప్రాణాలూ, పరాక్రమమూ, బలమూ నీకు మళ్ళీ వస్తాయి.’ ధ్యానమే ఇక్కడ మునికి భవిష్యత్తును తెలుసుకునే సాధనం; ఏడుపుకు ఇచ్చిన ప్రతివచనం కేవలం ఓదార్పు కాదు, నిశ్చితమైన ప్రతిజ్ఞ. ‘పక్షౌ ప్రపక్షౌ’ (రెక్కలూ చిన్న ఈకలూ) అనే భేదంతో పెద్ద ఈకలూ చిన్న ఈకలూ వేర్వేరుగా సూచించబడ్డాయి. ‘భగవాన్’ అనే పదంతో ముని ఐశ్వర్యమూ తపఃసామర్థ్యమూ సూచించబడ్డాయి; అతని ఈ మాటే ఇకపై సంపాతి జీవితానికి ఒక ఆధారం అవుతుంది.

‘పురాణంలో ఒక మహత్తరమైన భావికార్యాన్ని నేను విన్నాను, తపస్సుతో చూశాను, విని తెలుసుకున్నాను’ అని ముని తన ప్రమాణాన్ని చెబుతాడు — శ్రవణం, తపస్సు, అనుభవం అనే మూడు సాధనాలు. ‘ఇక్ష్వాకువంశాన్ని వృద్ధిచేసే దశరథుడు అనే ఒక రాజు ఉంటాడు; అతనికి మహాతేజస్వి అయిన రాముడు అనే కుమారుడు పుడతాడు. సత్యపరాక్రముడైన అతడు ఆ విషయంలో తండ్రిచేత నియమించబడి, తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి అడవికి వెళతాడు. దేవదానవులకు చంపరానివాడు, నైరృతుడు (రాక్షసుడు), రాక్షసరాజు అయిన రావణుడు అనేవాడు జనస్థానంలో అతని భార్యను అపహరిస్తాడు.’ ఇలా ముని సంపాతి భావికార్యానికి భూమికను రచిస్తాడు — ఈనాడు దూరంగా ఉన్నదే ఇతని జీవితానికి ప్రయోజనం అవుతుంది. ‘భవిష్యతి’ (అవుతుంది) అనే భవిష్యత్కాలాన్ని పదేపదే ప్రయోగించడంతో కవి చూపుతున్నాడు — చెప్పబోయేదంతా ఈనాటికి జరగలేదు, కానీ ముని దివ్యదృష్టిలో సిద్ధమైపోయింది. రామజన్మ, అతని వనగమనం, సీతాపహరణం అనే మూడు సూత్రాలే ఇక్కడ సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి; వాటిలోనే సంపాతి దీర్ఘమైన నిరీక్షణకు బీజం దాగి ఉంది.

‘మహాభాగ్యశాలిని, యశస్విని అయిన ఆ మైథిలి కోరికలతో, తినదగినవాటితో, భోజ్యాలతో ప్రలోభపెట్టబడినా తినదు, దుఃఖంలో మునిగే ఉంటుంది. ఆమె స్థితిని తెలుసుకొని ఇంద్రుడు ఆమెకు పరమాన్నం ఇస్తాడు — అమృతం వంటిది, దేవతలకు కూడా దుర్లభమైన అన్నం. ఆ అన్నాన్ని పొంది, “ఇది ఇంద్రుని నుండి వచ్చింది” అని తెలుసుకొని, మైథిలి దాని అగ్రభాగాన్ని తీసి రామునికోసం నేలమీద నివేదిస్తుంది. “నా భర్త బ్రతికి ఉంటే, లేదా మరిది లక్ష్మణుడు బ్రతికి ఉంటే, లేదా ఇద్దరూ దేవత్వం పొందినా, ఈ అన్నం వారిది” అని ఆమె అంటుంది.’ పతివ్రత నిష్ఠ ఇక్కడ ఆహారత్యాగంతోనూ పితృయజ్ఞం వంటి నివేదనతోనూ చూపబడింది. ‘న భోక్ష్యతి’ (తినదు) అనే ఒక్క క్రియాపదంతో సీత వ్రతమంతా సూచించబడింది, ‘దుఃఖమగ్నా’ (దుఃఖంలో మునిగినది) అనే పదంతో ఆమె అంతరంగ స్థితి. ఇంద్రుని అన్నదానం దైవానుగ్రహం, సీత నివేదన పతిస్మరణ యొక్క ఆచారం — రెండూ ఆమె పాతివ్రత్యాన్ని దృఢపరుస్తాయి.

‘అక్కడికి రాముడు పంపిన వానరదూతలు వస్తారు; విహంగమా, వారికి నీవు రాముని పట్టపురాణి గురించి చెప్పాలి.’ ఇలా చెప్పి ముని సంపాతిని వారిస్తాడు — ‘ఎట్టిపరిస్థితిలోనూ నీవు (ప్రాణత్యాగానికి) వెళ్ళకూడదు; ఈ స్థితిలో నీవు ఎక్కడికి వెళతావు? దేశకాలాల కోసం ఎదురుచూడు, నీ రెక్కలు నీకు మళ్ళీ లభిస్తాయి. ఈనాడే నిన్ను రెక్కలు గలవానిగా చేయగలను, కానీ ఇక్కడే ఉండి నీవు లోకాలకు హితమైన కార్యం చేస్తావు.’ రెక్కలు ఇవ్వడంలో ఆలస్యం అసమర్థత వల్ల కాదు, ప్రయోజనం వల్ల — తపస్వి శక్తి కూడా కాలాన్ని అనుసరిస్తుంది. ‘ఆఖ్యేయా’ (చెప్పవలసినది) అనే కృత్యప్రత్యయంతో సంపాతి కర్తవ్యం నిర్దేశించబడింది — ఇదే అతని దీర్ఘజీవితానికి ప్రయోజనం. ‘దేశకాలౌ ప్రతీక్షస్వ’ (దేశకాలాల కోసం ఎదురుచూడు) అనే ఉపదేశం రామాయణంలో మళ్ళీ మళ్ళీ బోధించబడే ధైర్యసిద్ధాంతం.

‘ఆ రాజకుమారులిద్దరి ఆ కార్యాన్ని నీవు కూడా చేయాలి; అది బ్రాహ్మణుల, గురువుల, మునుల, ఇంద్రుని కార్యం.’ ఇలా చెప్పి ముని తన అభిప్రాయాన్ని చెబుతాడు — ‘నేను కూడా ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులను చూడాలనుకుంటున్నాను, కానీ చాలాకాలం ప్రాణాలను ధరించి ఉండాలనుకోవడం లేదు; ఈ శరీరాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ఇలా తత్త్వార్థాన్ని దర్శించిన మహర్షి అన్నాడు. చివరి అర్ధశ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్‌కు మాత్రమే సొంతమైనది; దానితో సంపాతి పూర్వవృత్తాంత కథనం ముగుస్తుంది. ‘దృష్టతత్త్వార్థదర్శనః’ (తత్త్వార్థాన్ని దర్శించినవాడు) అనే విశేషణంతో చివరికి ముని ప్రామాణ్యం స్థాపించబడింది.

முனிவர்களில் சிறந்த நிசாகரரிடம் இவ்வாறு சொன்ன பின், சம்பாதி மிகவும் துயருற்று அழுதான். ஒரு முகூர்த்த நேரம் தியானித்த பின் பகவானான முனிவர் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘உனக்கு மீண்டும் புதிய சிறகுகளும் சிறு இறகுகளும் தோன்றும்; கண்களும், உயிர்மூச்சுகளும், வீரமும், வலிமையும் உனக்கு மீண்டும் வரும்.’ தியானமே இங்கே முனிவருக்கு எதிர்காலத்தை அறியும் கருவி; அழுகைக்கு அவர் தரும் பதில் வெறும் ஆறுதல் அல்ல, உறுதியான வாக்குறுதி. ‘பக்ஷௌ ப்ரபக்ஷௌ’ (சிறகுகளும் சிறு இறகுகளும்) என்ற வேறுபாட்டால் பெரிய இறகுகளும் சிறிய இறகுகளும் தனித்தனியாகக் குறிப்பிடப்பட்டன. ‘பகவான்’ என்ற சொல்லால் முனிவரின் மகிமையும் தவ ஆற்றலும் சுட்டப்பட்டன; அவருடைய இந்தச் சொல்லே இனி சம்பாதியின் வாழ்க்கைக்கு ஒரு பற்றுக்கோடாகும்.

‘புராணத்தில் மிகப் பெரிய ஒரு வருங்காலக் காரியத்தைப் பற்றி நான் கேட்டிருக்கிறேன்; தவத்தால் அதைக் கண்டிருக்கிறேன்; கேட்டு அறிந்திருக்கிறேன்’ என்று முனிவர் தன் சான்றைச் சொல்கிறார் — கேள்வி, தவம், அனுபவம் என்ற மூன்று வழிகள். ‘இக்ஷ்வாகு குலத்தை வளர்க்கும் தசரதன் என்ற ஓர் அரசன் தோன்றுவான்; அவனுக்குப் பேரொளி வாய்ந்த ராமன் என்ற மகன் பிறப்பான். சத்தியமே வீரமாகக் கொண்ட அவன், தந்தையால் அந்தக் காரியத்தில் நியமிக்கப்பட்டு, சகோதரன் லக்ஷ்மணனோடு காட்டுக்குச் செல்வான். தேவர்களாலும் தானவர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாத, நிருதி குலத்து அரக்கர் தலைவன் ராவணன் என்பவன் ஜனஸ்தானத்தில் அவனுடைய மனைவியைக் கவர்வான்.’ இவ்வாறு முனிவர் சம்பாதியின் வருங்காலக் காரியத்துக்கான களத்தை அமைக்கிறார் — இன்று தொலைவில் இருப்பதே இவனுடைய வாழ்க்கையின் நோக்கமாகும். ‘பவிஷ்யதி’ (நிகழும்) என்ற எதிர்கால வினையைத் திரும்பத் திரும்பப் பயன்படுத்துவதால் கவி இதைக் காட்டுகிறார் — சொல்லப்படுவது எதுவும் இன்று நிகழவில்லை, ஆனால் முனிவரின் தெய்விகப் பார்வையில் நிறைவேறியதே. ராமனின் பிறப்பு, அவனுடைய வனவாசம், சீதை கவரப்படுதல் என்ற மூன்று இழைகளே இங்கே சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளன; அவற்றிலேயே சம்பாதியின் நீண்ட காத்திருப்பின் வித்து பொதிந்துள்ளது.

‘பெரும் பேறுடைய, புகழ்மிக்க அந்த மைதிலி, விருப்பப் பொருள்களாலும் உண்பனவற்றாலும் தின்பனவற்றாலும் ஆசைகாட்டப்பட்டாலும் உண்ணமாட்டாள்; துயரில் மூழ்கியே இருப்பாள். அவளுடைய நிலையை அறிந்து இந்திரன் அவளுக்குச் சிறந்த உணவை அளிப்பான் — அமுதத்தைப் போன்ற, தேவர்களுக்கும் கிடைப்பதரிய உணவு. அந்த உணவைப் பெற்று, “இது இந்திரனிடமிருந்து வந்தது” என்று அறிந்து, மைதிலி அதன் முதற்பகுதியை எடுத்து ராமனுக்காகத் தரையில் படைப்பாள். “என் கணவன் உயிரோடிருந்தால், அல்லது கொழுந்தன் லக்ஷ்மணன் உயிரோடிருந்தால், அல்லது இருவரும் தேவநிலையை அடைந்திருந்தால், இந்த உணவு அவர்களுக்கு” என்று அவள் சொல்வாள்.’ கற்புடையவளின் உறுதி இங்கே உணவைத் துறப்பதாலும், பித்ருக்களுக்குச் செய்யும் வேள்வி போன்ற படையலாலும் காட்டப்படுகிறது. ‘ந போக்ஷ்யதி’ (உண்ணமாட்டாள்) என்ற ஒரே வினைச்சொல்லால் சீதையின் முழு விரதமும் சுட்டப்பட்டது; ‘துக்கமக்னா’ (துயரில் மூழ்கியவள்) என்பதால் அவளுடைய உள்நிலை சுட்டப்பட்டது. இந்திரனின் உணவுக்கொடை தெய்வத்தின் அருள்; சீதையின் படையல் கணவனை நினைக்கும் ஒழுக்கம் — இரண்டுமே அவளுடைய கற்பை உறுதிப்படுத்துகின்றன.

‘அங்கே ராமனால் அனுப்பப்பட்ட வானரத் தூதர்கள் வருவார்கள்; பறவையே, அவர்களுக்கு நீ ராமனின் பட்டத்தரசியைப் பற்றிச் சொல்ல வேண்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லி முனிவர் சம்பாதியைத் தடுக்கிறார்: ‘எந்த வகையிலும் நீ போகக்கூடாது; இந்த நிலையில் நீ எங்கே போவாய்? தக்க இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் காத்திரு; நீ மீண்டும் சிறகுகளைப் பெறுவாய். இன்றே உன்னைச் சிறகுடையவனாக்க என்னால் முடியும்; ஆனால் இங்கேயே இருந்து நீ உலகங்களுக்கு நன்மை தரும் காரியத்தைச் செய்வாய்.’ சிறகுகளைத் தருவதில் தாமதம் இயலாமையால் அல்ல, ஒரு நோக்கத்தால் — தவசியின் ஆற்றலும் காலத்தைப் பின்பற்றுகிறது. ‘ஆக்யேயா’ (சொல்லப்பட வேண்டியவள்) என்ற கடமை வினைவடிவத்தால் சம்பாதியின் கடமை குறிக்கப்பட்டது — இதுவே அவனுடைய நீண்ட வாழ்க்கையின் நோக்கம். ‘தக்க இடத்துக்கும் காலத்துக்கும் காத்திரு’ என்ற உபதேசமும் ராமாயணத்தில் மீண்டும் மீண்டும் போதிக்கப்படும் பொறுமையின் கொள்கை.

‘அந்த அரசகுமாரர்கள் இருவருடைய காரியத்தை நீயும் செய்ய வேண்டும்; அது அந்தணர்கள், பெரியோர்கள், முனிவர்கள், இந்திரன் ஆகியோரின் காரியமே.’ இவ்வாறு சொல்லி முனிவர் தன் எண்ணத்தைச் சொல்கிறார்: ‘நானும் ராம லக்ஷ்மணர் என்ற அந்தச் சகோதரர்கள் இருவரையும் காண விரும்புகிறேன்; ஆனால் நீண்ட காலம் உயிரைத் தாங்கியிருக்க விரும்பவில்லை; இந்த உடலைத் துறப்பேன்.’ இவ்வாறு உண்மைப் பொருளை நேரில் கண்டறிந்த மகரிஷி சொன்னார். இறுதி அரைச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை, வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியது; அதோடு சம்பாதியின் பழைய வரலாறு நிறைவடைகிறது. ‘த்ருஷ்டதத்வார்த்ததர்சனஃ’ (உண்மைப் பொருளை நேரில் கண்டவர்) என்ற அடைமொழியால் இறுதியில் முனிவரின் நம்பகத்தன்மை நிலைநாட்டப்பட்டது.

ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನಿಶಾಕರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಅತ್ತನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಮುನಿಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಉಪರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುವು; ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬಲ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವುವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನವೇ ಮುನಿಗೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಧನ; ಅಳುವಿಗೆ ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ಸಮಾಧಾನವಲ್ಲ, ಅದೊಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ‘ಪಕ್ಷೌ ಪ್ರಪಕ್ಷೌ’ (ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಉಪರೆಕ್ಕೆಗಳು) ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಗರಿಗಳೂ ಸಣ್ಣ ಗರಿಗಳೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಭಗವಾನ್’ (ಪೂಜ್ಯನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ತಪಃಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅವನ ಈ ಮಾತೇ ಮುಂದೆ ಸಂಪಾತಿಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಆಧಾರವಾಗಲಿದೆ.

‘ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಒಂದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಕೇಳಿ ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರವಣ, ತಪಸ್ಸು, ಅನುಭವ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಾಧನಗಳು. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ದಶರಥ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿರುವನು; ಅವನಿಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮ ಎಂಬ ಮಗನಿರುವನು. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ತಂದೆಯಿಂದ ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯಮಿತನಾಗಿ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು. ದೇವದಾನವರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದ, ನೈರ್ಋತವಂಶದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣ ಎಂಬುವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ಮುನಿಯು ಸಂಪಾತಿಯ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದು ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಇವನ ಜೀವನದ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಲಿದೆ. ‘ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಆಗುವುದು) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲವನ್ನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬಳಸಿ ಕವಿಯು ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೇಳಲಾಗುವುದೆಲ್ಲವೂ ಇಂದು ಇನ್ನೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುನಿಯ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಆಗಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಜನನ, ಅವನ ವನಗಮನ, ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ ಎಂಬ ಮೂರು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಸಂಪಾತಿಯ ದೀರ್ಘವಾದ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ.

‘ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯು ಭೋಗವಸ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಲೋಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಯೇ ಇರುವಳು. ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ವಾಸವನು (ಇಂದ್ರನು) ಅವಳಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೊಡುವನು — ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಅನ್ನ. ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಪಡೆದು ಮೈಥಿಲಿಯು “ಇದು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಬಂದುದು” ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅದರ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಪಿಸುವಳು. “ನನ್ನ ಪತಿಯು ಬದುಕಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಮೈದುನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬದುಕಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಇಬ್ಬರೂ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೆ, ಈ ಅನ್ನ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೆ” ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುವಳು.’ ಪತಿವ್ರತೆಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಪಿತೃಯಜ್ಞದಂತಹ ಅರ್ಪಣದಿಂದಲೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯತಿ’ (ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಮಗ್ರ ವ್ರತವೂ, ‘ದುಃಖಮಗ್ನಾ’ (ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂದ್ರನ ಅನ್ನದಾನ ದೈವದ ಅನುಗ್ರಹ, ಸೀತೆಯ ಅರ್ಪಣ ಪತಿಸ್ಮರಣೆಯ ಆಚಾರ — ಎರಡೂ ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಅಲ್ಲಿಗೆ ರಾಮನು ಕಳುಹಿಸಿದ ವಾನರದೂತರು ಬರುವರು; ಓ ಪಕ್ಷಿಯೇ, ರಾಮನ ಮಹಿಷಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನೀನು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿಯು ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಬಾರದು; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ? ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯು, ನೀನು ಮತ್ತೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಇಂದೇ ನಿನಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ನಾನು ಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ನೀನು ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವೆ.’ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ — ತಪಸ್ವಿಯ ಶಕ್ತಿಯೂ ಕಾಲವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಖ್ಯೇಯಾ’ (ಹೇಳಬೇಕು) ಎಂಬ ಕೃತ್ಯಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ — ಇದೇ ಅವನ ದೀರ್ಘಜೀವನದ ಪ್ರಯೋಜನ. ‘ದೇಶಕಾಲೌ ಪ್ರತೀಕ್ಷಸ್ವ’ (ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಕಾಯು) ಎಂಬ ಉಪದೇಶವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧೈರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

‘ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನೂ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಗುರುಗಳ, ಮುನಿಗಳ ಮತ್ತು ವಾಸವನ ಕಾರ್ಯವೂ ಹೌದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುನಿಯು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನೂ ಆ ಸೋದರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೇಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವುದು; ಅದರೊಡನೆ ಸಂಪಾತಿಯ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದೃಷ್ಟತತ್ತ್ವಾರ್ಥದರ್ಶನಃ’ (ತತ್ತ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಕಂಡ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

മുനിശ്രേഷ്ഠനായ നിശാകരനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം സമ്പാതി അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി കരഞ്ഞു. ഒരു മുഹൂർത്തം ധ്യാനിച്ചശേഷം ഭഗവാനായ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘നിന്റെ ചിറകുകളും ചെറുതൂവലുകളും വീണ്ടും പുതുതായി ഉണ്ടാകും; കണ്ണുകളും പ്രാണങ്ങളും പരാക്രമവും ബലവും നിനക്കു വീണ്ടും വന്നുചേരും.’ ധ്യാനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ മുനിയുടെ ഭാവിജ്ഞാനത്തിനുള്ള ഉപാധി; കരച്ചിലിനുള്ള മറുപടി വെറും സാന്ത്വനമല്ല, നിശ്ചിതമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞയാണ്. ‘പക്ഷൗ പ്രപക്ഷൗ’ എന്ന വേർതിരിവിലൂടെ വലിയ തൂവലുകളും ചെറിയ തൂവലുകളും വെവ്വേറെ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പദത്താൽ മുനിയുടെ ഐശ്വര്യവും തപഃസാമർഥ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ വാക്കുതന്നെയാണ് ഇനി സമ്പാതിയുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഒരു ആധാരമാകുക.

‘പുരാണത്തിൽ വരാനിരിക്കുന്ന ഒരു മഹാകാര്യം ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; തപസ്സുകൊണ്ടു കണ്ടിട്ടുമുണ്ട്; കേട്ടറിഞ്ഞിട്ടുമുണ്ട്’ എന്നു മുനി തന്റെ പ്രമാണം പറയുന്നു — കേൾവി, തപസ്സ്, അനുഭവം എന്നീ മൂന്ന് ഉപാധികൾ. ‘ഇക്ഷ്വാകുവംശം വർധിപ്പിക്കുന്ന ദശരഥൻ എന്ന ഒരു രാജാവ് ഉണ്ടാകും; അദ്ദേഹത്തിനു രാമൻ എന്ന മഹാതേജസ്വിയായ ഒരു പുത്രനുണ്ടാകും. സത്യപരാക്രമനായ അവൻ പിതാവിനാൽ ആ കാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട് സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോകും. ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും വധിക്കാനാവാത്ത, നിരൃതിവംശജനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണൻ ജനസ്ഥാനത്തുവെച്ച് അവന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ മുനി സമ്പാതിയുടെ ഭാവികർമത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു — ഇന്നു ദൂരെയുള്ളതുതന്നെ അവന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ പ്രയോജനമാകും. ‘ഉണ്ടാകും’ എന്ന ഭാവികാലപ്രയോഗം ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് കവി ഇതു കാണിക്കുന്നു — പറയാനിരിക്കുന്നതൊന്നും ഇന്നു സംഭവിച്ചിട്ടില്ല, എന്നാൽ മുനിയുടെ ദിവ്യദൃഷ്ടിയിൽ സിദ്ധമാണ്. രാമന്റെ ജനനം, അവന്റെ വനഗമനം, സീതയുടെ അപഹരണം എന്നീ മൂന്നു സൂത്രങ്ങൾ മാത്രമേ ഇവിടെ ചുരുക്കി പറഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ; അവയിലാണ് സമ്പാതിയുടെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ബീജം നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നത്.

‘മഹാഭാഗയും യശസ്വിനിയുമായ ആ മൈഥിലി കാമ്യവസ്തുക്കളാലും ഭക്ഷ്യഭോജ്യങ്ങളാലും പ്രലോഭിപ്പിക്കപ്പെട്ടാലും ഭക്ഷിക്കില്ല; ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിത്തന്നെ കഴിയും. അവളുടെ അവസ്ഥ അറിഞ്ഞ് വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) അവൾക്കു പരമാന്നം നൽകും — അമൃതുപോലെയുള്ളതും ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർലഭവുമായ അന്നം. ആ അന്നം ലഭിച്ച്, “ഇത് ഇന്ദ്രനിൽനിന്നു വന്നതാണ്” എന്നറിഞ്ഞ്, മൈഥിലി അതിന്റെ ആദ്യഭാഗം എടുത്ത് രാമനുവേണ്ടി നിലത്തു സമർപ്പിക്കും. “എന്റെ ഭർത്താവോ ദേവരനായ ലക്ഷ്മണനോ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഇരുവരും ദേവത്വം പ്രാപിച്ചെങ്കിൽ, ഈ അന്നം അവർക്കുള്ളതാണ്” എന്ന് അവൾ പറയും.’ പതിവ്രതയുടെ നിഷ്ഠ ഇവിടെ ആഹാരത്യാഗത്താലും പിതൃയജ്ഞസദൃശമായ സമർപ്പണത്താലും കാണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ഭക്ഷിക്കില്ല’ എന്ന ഒറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് സീതയുടെ വ്രതം മുഴുവൻ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയവൾ’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ ആന്തരികാവസ്ഥയും. ഇന്ദ്രന്റെ അന്നദാനം ദൈവാനുഗ്രഹമാണ്; സീതയുടെ സമർപ്പണം ഭർതൃസ്മരണയുടെ ആചാരവും — രണ്ടും അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു.

‘അവിടേക്കു രാമൻ അയയ്ക്കുന്ന പ്ലവംഗമന്മാരായ ദൂതന്മാർ വരും; പക്ഷീ, അവരോടു നീ രാമന്റെ മഹിഷിയെക്കുറിച്ചു പറയണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മുനി സമ്പാതിയെ തടയുന്നു — ‘എന്തായാലും നീ പോകരുത്; ഈ അവസ്ഥയിൽ നീ എവിടെപ്പോകും? ദേശവും കാലവും കാത്തിരിക്കുക; നിനക്കു ചിറകുകൾ വീണ്ടും ലഭിക്കും. ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ ചിറകുള്ളവനാക്കാൻ എനിക്കു കഴിയും; എന്നാൽ ഇവിടെത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് നീ ലോകങ്ങൾക്കു ഹിതമായ ഒരു കാര്യം ചെയ്യും.’ ചിറകു നൽകുന്നതിലെ താമസം അസാമർഥ്യംകൊണ്ടല്ല, ഒരു ഉദ്ദേശ്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് — തപസ്വിയുടെ ശക്തിയും കാലത്തെ അനുസരിക്കുന്നു. ‘ആഖ്യേയാ’ (പറയേണ്ടതാണ്) എന്ന കൃത്യപ്രത്യയത്താൽ സമ്പാതിയുടെ കർത്തവ്യം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദീർഘജീവിതത്തിന്റെ പ്രയോജനം. ‘ദേശകാലങ്ങൾ കാത്തിരിക്കുക’ എന്ന ഉപദേശം രാമായണത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്ന ധൈര്യത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തമാണ്.

‘ആ രാജപുത്രന്മാരുടെ ആ കാര്യം നീയും ചെയ്യേണ്ടതാണ്; അതു ബ്രാഹ്മണരുടെയും ഗുരുക്കന്മാരുടെയും മുനിമാരുടെയും വാസവന്റെയും കാര്യമാണല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മുനി തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം പറഞ്ഞു — ‘ആ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാണാൻ എനിക്കും ആഗ്രഹമുണ്ട്; എന്നാൽ ഏറെക്കാലം പ്രാണൻ ധരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഈ ശരീരം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ തത്ത്വാർഥം കണ്ടറിഞ്ഞ ദർശനമുള്ള മഹർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അവസാനത്തെ അർധശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അതു വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സ്വന്തമാണ്; അതോടെ സമ്പാതിയുടെ പൂർവവൃത്തകഥനം അവസാനിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടതത്ത്വാർഥദർശനൻ’ (തത്ത്വാർഥം കണ്ടറിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ മുനിയുടെ പ്രാമാണ്യം ഒടുവിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Having said this to Niśākara, best of sages, Sampāti wept, overwhelmed with grief. The holy sage thought for a moment and then said: "Your wings and your pinions will grow again; your sight, your breath, your valour and your strength will all come back to you." For the sage, meditation was the means of knowing the future, and his answer to Sampāti's tears was not just comfort but a sure promise. "Wings" and "pinions" distinguish the great feathers from the small, and "holy" points to the sage's power won by austerity; his word will be the one thing that keeps Sampāti alive from now on.

"In ancient lore I have heard of a very great deed yet to come; I have seen it through my austerity, and I know it well." He names his authority: what he has heard, what his austerity has shown him, and what he knows. "There will be a king named Daśaratha, who will bring prosperity to the house of Ikṣvāku, and he will have a son of great splendour named Rāma. Rāma, whose valour is truth itself, will be sent by his father on that errand and will go to the forest with his brother Lakṣmaṇa. And Rāvaṇa, the lord of the rākṣasas of the south-west, whom neither gods nor dānavas can kill, will carry off his wife at Janasthāna." The sage lays the ground for Sampāti's future task: what is still far off will become the purpose of his life. The repeated "will be" shows that none of this has happened yet, but in the sage's divine sight it is already settled. Only three threads are given in brief — Rāma's birth, his going to the forest and Sītā's abduction — and in them lies the seed of Sampāti's long wait.

"Tempted with every pleasure and with every kind of food, that glorious and illustrious princess of Mithilā will not eat, sunk in grief as she is." One verb, "will not eat", sums up her whole vow, and "sunk in grief" her inner state. "Knowing her plight, Indra will give Vaidehī the finest food, food like nectar that even the gods rarely obtain. When Maithilī receives it and understands that it has come from Indra, she will lift off the first portion and lay it on the ground for Rāma, saying, 'If my husband is alive, or my brother-in-law Lakṣmaṇa — or if both have gone to the gods — this food is theirs.'" A faithful wife's devotion is shown in her refusing food and in an offering like the rites for the departed. Indra's gift is heaven's grace and Sītā's offering is her way of remembering her husband, and both strengthen her faithfulness.

"Monkey messengers sent by Rāma will come there searching for her, and you, bird of the air, must tell them about Rāma's queen." That is Sampāti's duty, and the whole purpose of his long life. Then the sage held him back: "You must on no account go away. Where would you go in this state? Wait for the right place and time, and you will get your wings back." Waiting for the right place and time is the principle of patience taught again and again in the Rāmāyaṇa. "I could give you wings again this very day, but by staying here you will do a work that benefits the worlds." The delay in restoring his wings came not from any lack of power but from purpose; even an ascetic's power follows the right time.

"You too must play your part in that work of the two princes, for it is the work of brahmins, of elders, of sages, and of Indra himself." Then the sage spoke of his own intention: "I too would like to see the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, but I do not wish to keep my breath so long; I shall give up this body." So spoke the great sage, who had seen the truth of things, and that epithet at the close confirms his authority. With this Sampāti's account of the past comes to an end.