निशाकरमुनेः प्रश्नं श्रुत्वा सम्पातिः तत् दारुणं दुष्करं च कर्म कथयितुम् आरभते। यत् सहसा अविमृश्य कृतम्, तत् सूर्यानुगमनं सर्वम् एव सः मुनये आचचक्षे। किंतु कथनात् पूर्वम् एव सः स्वां दशां निवेदयति — ‘भगवन्, व्रणयुक्तत्वात् शरीरं पीडितम्, लज्जया च इन्द्रियाणि आकुलानि; परिश्रान्तः अहं वचनम् अपि परिभाषितुं न शक्नोमि।’ अत्र कविः देहव्यथया सह मानसीं लज्जाम् अपि गणयति — पक्षिराजस्य पराभवः केवलं शारीरः न, अपि तु आत्मगौरवस्य अपि। तथापि सः कथनात् न विरमति, यतः पृष्टवान् मुनिः। ‘सहसा’ इति पदेन कर्मणः मूलदोषः सूचितः — विचारहीनता एव अग्रिमस्य सर्वस्य दुःखस्य बीजम्।

‘अहं जटायुश्च परस्परसंघर्षेण गर्वमोहितौ आस्व। स्वपराक्रमस्य सीमां जिज्ञासन्तौ आवां दूरात् एव आकाशं पतितौ। कैलासशिखरे मुनीनाम् अग्रतः आवाभ्यां पणः बद्धः — रविः अनुयातव्यः यावत् सः अस्तं महागिरिं गच्छति इति। साक्षिणः मुनयः, स्थानं च तीर्थम्; एवं होडा प्रतिज्ञारूपं गता। युगपत् उड्डीय आवां महीतले नगराणि रथचक्रप्रमाणानि पृथक् पृथक् अपश्याव। क्वचित् वादित्राणां घोषः, क्वचित् भूषणानां निःस्वनः च श्रूयते स्म; रक्तवाससः बह्वीः गायन्तीः अङ्गनाश्च आवाम् अपश्याव।’ उड्डयनस्य आरम्भे भूमिः सुन्दरी लघ्वी च प्रतिभाति, श्रवणे च मङ्गलध्वनयः — गर्वस्य एषा प्रथमा फलश्रुतिः, यस्याः अनन्तरं विपर्ययः आगमिष्यति। नगराणां लघुत्वदर्शनेन आरोहणस्य उच्चता मीयते। ‘पणम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — क्रीडार्थं बद्धा होडा एव प्राणसंशयं जनयिष्यति। ‘दूरात्’ इति च कथयन् सम्पातिः स्वदोषं न गोपायति; गर्वः च संघर्षश्च द्वौ अपि स्वीकृतौ, इति तस्य आर्जवं सूचयति।

‘ततः तूर्णम् उत्पत्य आवाम् आदित्यपदम् आस्थितौ; तस्मात् शाद्वलसंस्थितं वनम् आलोकयावः। उपलैः इव शिलोच्चयैः संछन्ना भूः दृश्यते, आपगाभिः च सूत्रैः इव संवीता वसुंधरा। हिमवान् विन्ध्यः मेरुश्च सुमहागिरिः भूतले जलाशये स्थिताः नागाः इव सम्प्रकाशन्ते।’ उपमात्रयेण कविः दूरत्वं मापयति — पर्वताः उपलमात्राः, नद्यः सूत्रमात्राः, महागिरयः च गजमात्राः। अनन्तरं वर्णनं सहसा विपर्यस्यति — ‘तीव्रः स्वेदः खेदः भयं च आवयोः आसीत्, मोहः समाविशत्, ततश्च दारुणा मूर्च्छा जाता। न याम्या दिक् ज्ञायते, न आग्नेयी, न वारुणी; नियतः अपि लोकः युगान्ते अग्निना दग्धः इव प्रतिभाति।’ दिङ्मोहः एव आपत्तेः प्रथमं चिह्नम्; यौ पणं बद्ध्वा उत्पतितौ, तौ अधुना दिशम् अपि न जानीतः। सौन्दर्यदर्शनात् तापदर्शनं प्रति एषा गतिः सर्गस्य केन्द्रम्। ‘नियतः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — लोकः वस्तुतः स्वस्थः एव आसीत्, विकारः तु द्रष्ट्रोः चक्षुषि। यत् बाह्यं जगत् प्रलयग्रस्तम् इव भाति, तत् वस्तुतः तयोः एव मूर्च्छायाः प्रतिबिम्बम्।

‘मनः हतम्, चक्षुः अपि संश्रयं प्राप्य भूयः हतम्। तथापि महता यत्नेन अस्मिन् एव सूर्ये मनः चक्षुषी च संधाय आवां तम् अपश्याव। पुनः महता यत्नेन भास्करः प्रतिलोकितः — सः च आवयोः पृथिवीप्रमाणेन तुल्यः इव प्रतिभाति।’ सूर्यस्य सामीप्यम् एव अत्र तस्य परिमाणेन मीयते; यत् भूमौ स्थितैः मण्डलमात्रं दृश्यते, तत् समीपे पृथिवीसदृशं महत्। पूर्वं नगराणि रथचक्रमात्राणि आसन्, अधुना सूर्यः पृथिवीमात्रः — प्रमाणयोः एषा विपरीतगतिः आरोहणस्य पराकाष्ठां सूचयति। द्वादशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे न लभ्यते, वुल्गेटस्य एव निजः।

‘जटायुः माम् अनापृच्छ्य एव ततः महीं निपपात। तं दृष्ट्वा अहम् अपि तूर्णम् आकाशात् आत्मानं मुक्तवान्। पक्षाभ्यां मया गुप्तः जटायुः न प्रदह्यत; प्रमादात् तु वायुपथात् पतन् अहम् एव तत्र निर्दग्धः। आशङ्के — सः जनस्थाने निपतितः, अहं तु विन्ध्ये पतितः दग्धपक्षः जडीकृतः च। राज्यात् हीनः, भ्रात्रा हीनः, पक्षाभ्यां विक्रमेण च हीनः अहं सर्वथा मर्तुम् एव इच्छन् गिरेः शिखरात् पतिष्ये।’ अनुजरक्षणम् एव तस्य दाहस्य हेतुः — अत्र स्नेहः पराक्रमात् अधिकः, ज्येष्ठभ्रातुः धर्मश्च गर्वात् बलवत्तरः। त्रिभिः ‘हीनः’ इति पदैः सः स्वां रिक्ततां गणयति; तथापि सर्गः अत्र एव समाप्यते, मुनेः प्रतिवचनं च अग्रिमे सर्गे भविष्यति। इदं सर्वं वानराणां समक्षं कथ्यमानं पूर्ववृत्तम्, अतः उत्तमपुरुषेण निबद्धम्।

నిశాకరముని ప్రశ్న విని సంపాతి ఆ భయంకరమైన, దుష్కరమైన కార్యాన్ని చెప్పడం మొదలుపెడతాడు. ఆలోచించకుండా హఠాత్తుగా చేసిన ఆ సూర్యానుగమనాన్ని అంతా అతడు మునికి చెప్పాడు. కానీ చెప్పడానికి ముందే అతడు తన దశను నివేదిస్తాడు — ‘భగవాన్, గాయాలతో శరీరం పీడించబడుతోంది, సిగ్గుతో ఇంద్రియాలు కలవరపడుతున్నాయి; అలసిపోయిన నేను మాట కూడా సరిగా పలకలేకపోతున్నాను.’ ఇక్కడ కవి శరీరవ్యథతో పాటు మానసికమైన సిగ్గును కూడా లెక్కిస్తాడు — పక్షిరాజు పరాభవం కేవలం శారీరకమైనది కాదు, ఆత్మగౌరవానికి సంబంధించినది కూడా. అయినా ముని అడిగాడు కాబట్టి అతడు చెప్పడం మానడు. ‘సహసా’ (హఠాత్తుగా) అనే పదంతో కార్యపు మూలదోషం సూచించబడింది — ఆలోచనలేమియే తరువాతి దుఃఖమంతటికీ బీజం.

‘నేనూ జటాయువూ ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ గర్వంతో మోహితులమయ్యాం. మా పరాక్రమపు హద్దును తెలుసుకోవాలనుకుంటూ మేమిద్దరం దూరం నుండే ఆకాశంలోకి ఎగిరాం. కైలాసశిఖరంపై మునుల ఎదుట మేము పందెం కట్టాం — సూర్యుడు అస్తాద్రిని చేరేవరకూ అతనిని అనుసరించాలి అని. సాక్షులు మునులు, స్థలం తీర్థం; ఇలా పోటీ ప్రతిజ్ఞారూపం దాల్చింది. ఒకేసారి ఎగిరి మేము భూమిమీద నగరాలను రథచక్రాల పరిమాణంలో వేర్వేరుగా చూశాం. ఒకచోట వాద్యాల ఘోష, మరొకచోట ఆభరణాల ధ్వని వినిపించింది; ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించి పాడుతున్న ఎంతోమంది స్త్రీలను మేము చూశాం.’ ఎగరడం మొదలైనప్పుడు భూమి అందంగా, చిన్నదిగా కనిపిస్తుంది, చెవులకు మంగళధ్వనులు వినిపిస్తాయి — ఇది గర్వానికి మొదటి ఫలం, దాని తరువాత విపర్యయం వస్తుంది. నగరాలు చిన్నవిగా కనిపించడంతో ఎంత ఎత్తుకు ఎగిరారో కొలవబడుతుంది. ‘పణమ్’ (పందెం) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఆటకోసం కట్టిన పోటీయే ప్రాణసంశయాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘దూరాత్’ (దూరం నుండి) అని చెబుతూ సంపాతి తన దోషాన్ని దాచడం లేదు; గర్వమూ పోటీ రెండూ అంగీకరించబడ్డాయి, ఇది అతని సరళత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

‘ఆ తరువాత వేగంగా పైకి ఎగిరి మేము సూర్యమార్గంలో నిలిచాం; అక్కడినుండి పచ్చికబయళ్ళ వలె ఉన్న అడవిని చూశాం. రాళ్ళముక్కల వంటి పర్వతాలతో కప్పబడిన భూమి కనిపిస్తుంది, దారాల వంటి నదులతో చుట్టబడిన వసుంధర కనిపిస్తుంది. హిమవంతం, వింధ్యం, మహాపర్వతమైన మేరువు భూమిమీద జలాశయంలో నిలిచిన ఏనుగుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.’ మూడు ఉపమానాలతో కవి దూరాన్ని కొలుస్తాడు — పర్వతాలు రాళ్ళముక్కలంత, నదులు దారాలంత, మహాపర్వతాలు ఏనుగులంత. ఆ తరువాత వర్ణన హఠాత్తుగా తారుమారవుతుంది — ‘మాకు తీవ్రమైన చెమట, అలసట, భయం కలిగాయి, మోహం ఆవరించింది, ఆ తరువాత భయంకరమైన మూర్ఛ వచ్చింది. దక్షిణదిక్కు తెలియడం లేదు, ఆగ్నేయదిక్కు తెలియడం లేదు, పశ్చిమదిక్కు తెలియడం లేదు; స్థిరంగా ఉన్న లోకం కూడా ప్రళయకాలంలో అగ్నితో దహించబడినట్లు కనిపిస్తోంది.’ దిక్కుల భ్రమే ఆపదకు మొదటి గుర్తు; పందెం కట్టి ఎగిరినవారికి ఇప్పుడు దిక్కు కూడా తెలియడం లేదు. సౌందర్యదర్శనం నుండి తాపదర్శనం వైపు ఈ గమనమే సర్గకు కేంద్రం. ‘నియతః’ (స్థిరంగా ఉన్న) అనే విశేషణంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — లోకం నిజానికి స్వస్థంగానే ఉంది, వికారం చూసేవారి కంటిలోనే ఉంది. బాహ్యజగత్తు ప్రళయగ్రస్తమైనట్లు కనిపించడం నిజానికి వారి మూర్ఛకే ప్రతిబింబం.

‘మనసు దెబ్బతిన్నది, ఆశ్రయం పొందిన కన్ను కూడా మళ్ళీ దెబ్బతిన్నది. అయినా గొప్ప ప్రయత్నంతో ఈ సూర్యునిపైనే మనసునూ కళ్ళనూ నిలిపి మేము అతనిని చూశాం. మళ్ళీ గొప్ప ప్రయత్నంతో సూర్యుని చూడగా — అతడు మాకు భూమి పరిమాణంతో సమానంగా కనిపించాడు.’ సూర్యుని సామీప్యం ఇక్కడ అతని పరిమాణంతోనే కొలవబడుతుంది; భూమిమీద ఉన్నవారికి కేవలం ఒక మండలంగా కనిపించేది దగ్గరగా భూమి వంటి మహత్తరమైనది. ఇంతకుముందు నగరాలు రథచక్రాలంత ఉండేవి, ఇప్పుడు సూర్యుడు భూమంత — పరిమాణాల ఈ విపరీతగతి ఎగరడపు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది. 12వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, అది వల్గేట్‌కు మాత్రమే సొంతమైనది.

‘జటాయువు నన్ను అడగకుండానే అక్కడినుండి భూమిమీదికి పడిపోయాడు. అతనిని చూసి నేను కూడా వెంటనే ఆకాశం నుండి నన్ను నేను వదిలేశాను. నా రెక్కలతో కాపాడబడిన జటాయువు కాలిపోలేదు; పొరపాటున వాయుమార్గం నుండి పడుతున్న నేనే అక్కడ దహించబడ్డాను. అతడు జనస్థానంలో పడ్డాడని అనుకుంటున్నాను, నేను మాత్రం వింధ్యంలో పడి, రెక్కలు కాలిపోయి, జడుడనయ్యాను. రాజ్యం లేనివాడను, సోదరుడు లేనివాడను, రెక్కలూ పరాక్రమమూ లేనివాడను అయిన నేను ఎలాగైనా మరణించాలనే కోరుకుంటూ పర్వతశిఖరం నుండి దూకుతాను.’ తమ్ముని రక్షించడమే అతని దహనానికి కారణం — ఇక్కడ స్నేహం పరాక్రమం కంటె ఎక్కువ, అన్న ధర్మం గర్వం కంటె బలవత్తరమైనది. ‘హీనః’ (లేనివాడు) అనే పదాలతో అతడు తన శూన్యత్వాన్ని లెక్కిస్తాడు; అయినా సర్గ ఇక్కడే ముగుస్తుంది, ముని ప్రతివచనం తరువాతి సర్గలో ఉంటుంది. ఇదంతా వానరుల ఎదుట చెప్పబడుతున్న పూర్వవృత్తాంతం, కాబట్టి ఉత్తమపురుషలో కూర్చబడింది.

நிசாகர முனிவரின் கேள்வியைக் கேட்டு, சம்பாதி கொடியதும் கடினமானதுமான அந்தச் செயலைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான். சட்டென, யோசிக்காமல் செய்த அந்தச் சூரியனைப் பின்தொடர்ந்த செயல் முழுவதையும் அவன் முனிவரிடம் சொன்னான். ஆனால் சொல்வதற்கு முன்பே அவன் தன் நிலையைத் தெரிவிக்கிறான்: ‘பகவானே, காயங்களால் உடல் வருந்துகிறது, வெட்கத்தால் புலன்கள் கலங்குகின்றன; களைத்துப்போன என்னால் பேசக்கூட முடியவில்லை.’ இங்கே கவி உடல் வேதனையோடு மன வெட்கத்தையும் கணக்கில் கொள்கிறார் — பறவை அரசனின் தோல்வி உடலளவில் மட்டுமல்ல, தன்மானத்துக்கும் உரியது. ஆயினும் முனிவர் கேட்டதால் அவன் சொல்வதை நிறுத்தவில்லை. ‘ஸஹஸா’ (சட்டென) என்ற சொல்லால் செயலின் அடிப்படைக் குற்றம் சுட்டப்படுகிறது — சிந்தனையின்மையே அடுத்து வரும் எல்லாத் துயரத்துக்கும் வித்து.

‘நானும் ஜடாயுவும் ஒருவரோடொருவர் போட்டியிட்டதால் செருக்கில் மயங்கியிருந்தோம். எங்கள் வீரத்தின் எல்லையை அறிய விரும்பி, நாங்கள் தொலைவிலிருந்தே வானத்தில் பறந்தோம். கைலாச சிகரத்தில் முனிவர்களின் முன்னிலையில் நாங்கள் ஒரு பந்தயம் கட்டினோம் — சூரியன் அஸ்தமன மாமலையை அடையும் வரை அவனைப் பின்தொடர வேண்டும் என்று. முனிவர்கள் சாட்சிகள், இடம் புண்ணியத் தலம்; இவ்வாறு போட்டி சபதமாக மாறியது. ஒரே நேரத்தில் பறந்து, தரையில் நகரங்கள் தனித்தனியாகத் தேர்ச்சக்கர அளவில் தெரிவதைக் கண்டோம். ஓரிடத்தில் இசைக்கருவிகளின் முழக்கமும், ஓரிடத்தில் அணிகலன்களின் ஓசையும் கேட்டன; சிவப்பு ஆடை அணிந்து பாடிக்கொண்டிருந்த பல பெண்களையும் நாங்கள் கண்டோம்.’ பறக்கத் தொடங்கியபோது பூமி அழகாகவும் சிறியதாகவும் தோன்றுகிறது, காதில் மங்கல ஒலிகள் கேட்கின்றன — செருக்கின் முதல் பலன் இது; இதற்குப் பின் எதிர்மாறு வரப்போகிறது. நகரங்கள் சிறியதாகத் தெரிவதால் ஏறிய உயரம் அளக்கப்படுகிறது. ‘பணம்’ (பந்தயம்) என்ற சொல் முக்கியமானது — விளையாட்டுக்காகக் கட்டிய போட்டியே உயிருக்கு ஆபத்தை உண்டாக்கப்போகிறது. ‘தொலைவிலிருந்தே’ என்று சொல்வதால் சம்பாதி தன் குற்றத்தை மறைக்கவில்லை; செருக்கும் போட்டியும் இரண்டுமே ஒப்புக்கொள்ளப்பட்டன; இது அவனுடைய நேர்மையைச் சுட்டுகிறது.

‘பிறகு விரைவாக மேலெழுந்து நாங்கள் சூரியனின் வழியை அடைந்தோம்; அங்கிருந்து புல்வெளி போலத் தோன்றிய காட்டைப் பார்த்தோம். கூழாங்கற்களைப் போன்ற மலைகளால் பூமி மூடப்பட்டதுபோலத் தோன்றியது; ஆறுகளால் நூல்கள் சுற்றப்பட்டதுபோல நிலம் காணப்பட்டது. இமயமும் விந்தியமும் பெருமலையான மேருவும் தரையில் குளத்தில் நிற்கும் யானைகளைப் போல ஒளிர்ந்தன.’ மூன்று உவமைகளால் கவி தொலைவை அளக்கிறார் — மலைகள் கூழாங்கற்களின் அளவு, ஆறுகள் நூல்களின் அளவு, பெருமலைகள் யானைகளின் அளவு. அதன்பின் வர்ணனை திடீரெனத் தலைகீழாகிறது: ‘எங்களுக்குக் கடும் வியர்வையும் களைப்பும் அச்சமும் உண்டாயின; மயக்கம் சூழ்ந்தது; பிறகு கொடிய மூர்ச்சை ஏற்பட்டது. தெற்குத் திசையும் தெரியவில்லை, தென்கிழக்கும் தெரியவில்லை, மேற்கும் தெரியவில்லை; நிலையாக இருந்த உலகமும் யுக முடிவில் நெருப்பால் எரிக்கப்பட்டதுபோலத் தோன்றியது.’ திசைமயக்கமே ஆபத்தின் முதல் அடையாளம்; பந்தயம் கட்டிப் பறந்தவர்கள் இப்போது திசையையும் அறியவில்லை. அழகைக் காண்பதிலிருந்து வெப்பத்தைக் காண்பது வரையிலான இந்த நகர்வே சர்க்கத்தின் மையம். ‘நியதஃ’ (நிலையாக இருந்த) என்ற அடைமொழியால் கவி சுட்டுகிறார் — உலகம் உண்மையில் நலமாகவே இருந்தது, மாற்றம் காண்பவர்களின் கண்ணிலேயே இருந்தது. ஊழியில் சிக்கியதுபோலத் தோன்றும் வெளியுலகம் உண்மையில் அவர்களுடைய மயக்கத்தின் பிரதிபலிப்பே.

‘மனம் சிதைந்தது; கண்ணும் ஒரு பற்றுக்கோட்டை அடைந்தும் மீண்டும் சிதைந்தது. ஆயினும் பெரும் முயற்சியோடு இதே சூரியன் மேல் மனத்தையும் கண்களையும் நிலைநிறுத்தி அவனைக் கண்டோம். மீண்டும் பெரும் முயற்சியோடு சூரியனைப் பார்த்தோம் — அவன் எங்களுக்குப் பூமியின் அளவுக்கு நிகராகத் தோன்றினான்.’ சூரியனின் அண்மை இங்கே அவனுடைய அளவாலேயே அளக்கப்படுகிறது; தரையில் நிற்பவர்களுக்கு ஒரு வட்டமாக மட்டும் தெரிவது அருகில் பூமியைப் போலப் பெரியது. முன்பு நகரங்கள் தேர்ச்சக்கர அளவில் இருந்தன, இப்போது சூரியன் பூமி அளவில் — அளவுகளின் இந்த எதிர்மாறான போக்கு ஏறியதன் உச்சத்தைச் சுட்டுகிறது. பன்னிரண்டாம் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அது வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியது.

‘ஜடாயு என்னிடம் சொல்லாமலேயே அங்கிருந்து பூமியை நோக்கி விழுந்தான். அவனைக் கண்டு நானும் உடனே வானத்திலிருந்து என்னைக் கீழே விட்டேன். என் சிறகுகளால் மூடிக் காக்கப்பட்ட ஜடாயு கருகவில்லை; கவனக்குறைவால் வான்வழியிலிருந்து விழுந்த நானே அங்கே கருகினேன். அவன் ஜனஸ்தானத்தில் விழுந்தான் என்று ஐயுறுகிறேன்; நானோ சிறகுகள் கருகி, உணர்விழந்து விந்தியத்தில் விழுந்தேன். அரசை இழந்து, தம்பியை இழந்து, சிறகுகளையும் வீரத்தையும் இழந்த நான், முற்றிலும் சாகவே விரும்பி மலைச்சிகரத்திலிருந்து விழப்போகிறேன்.’ தம்பியைக் காத்ததே அவன் கருகியதற்குக் காரணம் — இங்கே பாசம் வீரத்தைவிட மேலானது, அண்ணனின் தர்மம் செருக்கைவிட வலியது. ‘இழந்து’ என்ற மூன்று சொற்களால் அவன் தன் வெறுமையை எண்ணுகிறான்; ஆயினும் சர்க்கம் இங்கேயே முடிகிறது; முனிவரின் பதில் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும். இவை அனைத்தும் வானரர்களின் முன்னிலையில் சொல்லப்படும் பழைய வரலாறு; ஆகவே தன்மையில் அமைக்கப்பட்டுள்ளது.

ನಿಶಾಕರಮುನಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯು ಆ ದಾರುಣವೂ ದುಷ್ಕರವೂ ಆದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಲೋಚಿಸದೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಮಾಡಿದ ಆ ಸೂರ್ಯಾನುಗಮನವನ್ನೆಲ್ಲ ಅವನು ಮುನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಹೇಳುವ ಮೊದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯನೇ, ಗಾಯಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇಹ ನೋಯುತ್ತಿದೆ, ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಳವಳಗೊಂಡಿವೆ; ಬಳಲಿರುವ ನಾನು ಮಾತನಾಡಲೂ ಆರೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೇಹವ್ಯಥೆಯೊಡನೆ ಮಾನಸಿಕ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಕ್ಷಿರಾಜನ ಪರಾಭವ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಗೌರವದ್ದೂ ಹೌದು. ಆದರೂ ಅವನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ವಿರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳಿದವನು ಮುನಿ. ‘ಸಹಸಾ’ (ಆಲೋಚಿಸದೆ, ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕರ್ಮದ ಮೂಲದೋಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಚಾರಹೀನತೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖದ ಬೀಜ.

‘ನಾನೂ ಜಟಾಯುವೂ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಗರ್ವದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದೆವು. ನಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮದ ಮಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿ ನಾವು ದೂರದಿಂದಲೇ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದೆವು. ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಪಣ ಕಟ್ಟಿದೆವು — ಸೂರ್ಯನು ಮಹಾಗಿರಿಯಾದ ಅಸ್ತಪರ್ವತವನ್ನು ಸೇರುವವರೆಗೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಮುನಿಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಸ್ಥಳವೋ ತೀರ್ಥ; ಹೀಗೆ ಪಂಥವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿತು. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಾರಿದ ನಾವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ನಗರಗಳನ್ನು ರಥದ ಚಕ್ರದಷ್ಟು ಗಾತ್ರದವಾಗಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡೆವು. ಎಲ್ಲೋ ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ, ಎಲ್ಲೋ ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು; ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ನಾವು ಕಂಡೆವು.’ ಹಾರಾಟದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ, ಕಿವಿಗೆ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಗಳು ಬೀಳುತ್ತವೆ — ಇದು ಗರ್ವದ ಮೊದಲ ಫಲಶ್ರುತಿ; ಇದರ ಬಳಿಕ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಬರಲಿದೆ. ನಗರಗಳ ಸಣ್ಣತನವನ್ನು ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಏರುವಿಕೆಯ ಎತ್ತರ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಪಣಮ್’ (ಪಣ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ ಪಂಥವೇ ಪ್ರಾಣಸಂಶಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಿದೆ. ‘ದೂರಾತ್’ (ದೂರದಿಂದಲೇ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಸಂಪಾತಿ ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ; ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆ ಎರಡನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಅವನ ನೇರತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ನಾವು ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದೆವು; ಅಲ್ಲಿಂದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸಿನಂತೆ ಹರಡಿದ ವನವನ್ನು ಕಂಡೆವು. ಬೆಣಚುಕಲ್ಲುಗಳಂತಹ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಭೂಮಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ದಾರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿದಂತೆ ನದಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ವಸುಂಧರೆ. ಹಿಮವಂತ, ವಿಂಧ್ಯ, ಮಹಾಗಿರಿಯಾದ ಮೇರು — ಇವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು.’ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೂರವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಬೆಟ್ಟಗಳು ಬೆಣಚುಕಲ್ಲುಗಳಷ್ಟು, ನದಿಗಳು ದಾರದಷ್ಟು, ಮಹಾಗಿರಿಗಳು ಆನೆಯಷ್ಟು. ಅನಂತರ ವರ್ಣನೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ತಿರುವುಮುರುವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ನಮಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ಬೆವರು, ಆಯಾಸ, ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು; ಮೋಹ ಆವರಿಸಿತು, ಅನಂತರ ದಾರುಣ ಮೂರ್ಛೆ ಬಂದಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಆಗ್ನೇಯ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಪಶ್ಚಿಮ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ; ನಿಯತವಾಗಿದ್ದ ಲೋಕವೂ ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು.’ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯೇ ಆಪತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ; ಪಣ ಕಟ್ಟಿ ಹಾರಿದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಈಗ ದಿಕ್ಕೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಂದರ್ಯದರ್ಶನದಿಂದ ತಾಪದರ್ಶನದತ್ತ ಸಾಗುವ ಈ ಗತಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ‘ನಿಯತಃ’ (ನಿಯತವಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು, ವಿಕಾರವಿದ್ದುದು ನೋಡುವವರ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ. ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಳಯಗ್ರಸ್ತವಾದಂತೆ ತೋರುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವರ ಮೂರ್ಛೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ.

‘ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿಯಿತು, ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿದ ಕಣ್ಣೂ ಮತ್ತೆ ಕುಸಿಯಿತು. ಆದರೂ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಇದೇ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು ನಾವು ಅವನನ್ನು ಕಂಡೆವು. ಮತ್ತೆ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನನ್ನು ನೋಡಲಾಯಿತು — ಅವನು ನಮಗೆ ಭೂಮಿಯಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಸೂರ್ಯನ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಗಾತ್ರದಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗಿದೆ; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿದ್ದವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಬಿಲ್ಲೆಯಷ್ಟು ಕಾಣುವುದು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಭೂಮಿಯಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು. ಮೊದಲು ನಗರಗಳು ರಥಚಕ್ರದಷ್ಟು ಇದ್ದವು, ಈಗ ಸೂರ್ಯ ಭೂಮಿಯಷ್ಟು — ಗಾತ್ರಗಳ ಈ ವಿಪರೀತ ಗತಿ ಏರುವಿಕೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಜನಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠಕ್ಕೆ (ವಲ್ಗೇಟ್‌ಗೆ) ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದುದು.

‘ಜಟಾಯು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳದೆಯೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ನಾನೂ ಬೇಗನೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡೆನು. ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಮರೆಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಜಟಾಯು ಸುಡಲಿಲ್ಲ; ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ವಾಯುಪಥದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾನೇ ಅಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟುಹೋದೆನು. ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನಾದರೋ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟು, ಜಡನಾದೆನು. ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲದ, ತಮ್ಮನಿಲ್ಲದ, ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲದ ನಾನು ಹೇಗಾದರೂ ಸಾಯಬಯಸಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ.’ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದೇ ಅವನ ದಹನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವು ಪರಾಕ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲು, ಅಣ್ಣನ ಧರ್ಮವು ಗರ್ವಕ್ಕಿಂತ ಬಲವತ್ತರ. ‘ಹೀನಃ’ (ಇಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ರಿಕ್ತತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುನಿಯ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ವಾನರರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ (ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

നിശാകരമുനിയുടെ ചോദ്യം കേട്ട് സമ്പാതി ദാരുണവും ദുഷ്കരവുമായ ആ കർമം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു. ആലോചിക്കാതെ പെട്ടെന്നു ചെയ്ത ആ സൂര്യാനുഗമനം മുഴുവനും അവൻ മുനിയോടു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ പറയുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ അവൻ തന്റെ ദശ അറിയിക്കുന്നു — ‘ഭഗവാനേ, വ്രണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതിനാൽ ശരീരം പീഡിതമാണ്; ലജ്ജകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആകുലമാണ്; തളർന്ന എനിക്ക് ഒരു വാക്കുപോലും പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല.’ ഇവിടെ കവി ശരീരവേദനയോടൊപ്പം മനസ്സിലെ ലജ്ജയും എണ്ണുന്നു — പക്ഷിരാജന്റെ പരാജയം ശാരീരികം മാത്രമല്ല, ആത്മാഭിമാനത്തിന്റേതുമാണ്. എങ്കിലും പറയുന്നതിൽനിന്ന് അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല, കാരണം ചോദിച്ചതു മുനിയാണ്. ‘പെട്ടെന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ കർമത്തിന്റെ മൂലദോഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആലോചനയില്ലായ്മതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും ബീജം.

‘ഞാനും ജടായുവും പരസ്പരമത്സരത്താൽ ഗർവമോഹിതരായിരുന്നു. സ്വന്തം പരാക്രമത്തിന്റെ അതിര് അറിയാനാഗ്രഹിച്ച് ഞങ്ങൾ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ആകാശത്തിലേക്കു പറന്നു. കൈലാസശിഖരത്തിൽ മുനിമാരുടെ മുന്നിൽവെച്ച് ഞങ്ങൾ ഒരു പന്തയം വെച്ചു — സൂര്യൻ മഹാഗിരിയായ അസ്തപർവതത്തിലെത്തുന്നതുവരെ അവനെ പിന്തുടരണം എന്ന്. സാക്ഷികൾ മുനിമാർ, സ്ഥലം ഒരു തീർഥം; ഇങ്ങനെ മത്സരം പ്രതിജ്ഞയുടെ രൂപം പ്രാപിച്ചു. ഒരേസമയം പറന്നുയർന്ന ഞങ്ങൾ ഭൂമിയിലെ നഗരങ്ങൾ രഥചക്രത്തിന്റെ വലുപ്പത്തിൽ വെവ്വേറെ കണ്ടു. ചിലയിടത്തു വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷവും ചിലയിടത്ത് ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കവും കേട്ടു; ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച് പാടുന്ന അനേകം സ്ത്രീകളെയും ഞങ്ങൾ കണ്ടു.’ പറക്കലിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഭൂമി സുന്ദരിയും ചെറുതുമായി തോന്നുന്നു, ചെവിയിൽ മംഗളധ്വനികളും — ഗർവത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ഫലശ്രുതി ഇതാണ്; അതിനുശേഷം വിപര്യയം വരാനിരിക്കുന്നു. നഗരങ്ങളുടെ ചെറുപ്പം കാണുന്നതിലൂടെ കയറ്റത്തിന്റെ ഉയരം അളക്കപ്പെടുന്നു. ‘പണം’ (പന്തയം) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — കളിക്കായി വെച്ച മത്സരംതന്നെ പ്രാണസംശയം ഉണ്ടാക്കും. ‘ദൂരെനിന്ന്’ എന്നു പറയുമ്പോൾ സമ്പാതി തന്റെ ദോഷം മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല; ഗർവവും മത്സരവും രണ്ടും സമ്മതിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ആർജവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘പിന്നെ വേഗം പറന്നുയർന്ന് ഞങ്ങൾ ആദിത്യപഥത്തിലെത്തി; അവിടെനിന്നു പുൽത്തകിടിപോലെ കിടക്കുന്ന വനം ഞങ്ങൾ കണ്ടു. കല്ലുകൾപോലെയുള്ള പർവതങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി കാണപ്പെടുന്നു; നദികളാൽ ചരടുകൾകൊണ്ടെന്നപോലെ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂമി. ഹിമവാനും വിന്ധ്യനും മഹാപർവതമായ മേരുവും ഭൂമിയിൽ ജലാശയത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ആനകളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ മൂന്ന് ഉപമകളാൽ കവി ദൂരം അളക്കുന്നു — പർവതങ്ങൾ കല്ലുകളോളം, നദികൾ ചരടുകളോളം, മഹാപർവതങ്ങൾ ആനകളോളം. പിന്നീട് വർണന പെട്ടെന്നു വിപരീതമാകുന്നു — ‘ഞങ്ങൾക്കു കഠിനമായ വിയർപ്പും ക്ഷീണവും ഭയവും ഉണ്ടായി; മോഹം ബാധിച്ചു; പിന്നെ ദാരുണമായ ബോധക്കേടും ഉണ്ടായി. തെക്കേ ദിക്ക് ഏതെന്നറിയുന്നില്ല, തെക്കുകിഴക്കേതെന്നും പടിഞ്ഞാറേതെന്നും അറിയുന്നില്ല; സുസ്ഥിരമായ ലോകംപോലും യുഗാന്തത്തിൽ അഗ്നിയാൽ ദഹിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു.’ ദിക്‌ഭ്രമമാണ് ആപത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ലക്ഷണം; പന്തയം വെച്ചു പറന്നുയർന്നവർക്ക് ഇപ്പോൾ ദിക്കുപോലും അറിയുന്നില്ല. സൗന്ദര്യദർശനത്തിൽനിന്നു താപദർശനത്തിലേക്കുള്ള ഈ ഗതിയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ‘നിയതം’ (സുസ്ഥിരം) എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ലോകം വാസ്തവത്തിൽ സ്വസ്ഥംതന്നെയായിരുന്നു; വികാരം കാണുന്നവരുടെ കണ്ണിലായിരുന്നു. പുറംലോകം പ്രളയഗ്രസ്തമെന്നപോലെ തോന്നുന്നത് വാസ്തവത്തിൽ അവരുടെതന്നെ ബോധക്കേടിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ്.

‘മനസ്സു തകർന്നു; കണ്ണും ഒരാശ്രയം തേടിയെങ്കിലും വീണ്ടും തകർന്നു. എങ്കിലും വലിയ പ്രയത്നത്താൽ ഈ സൂര്യനിൽത്തന്നെ മനസ്സും കണ്ണുകളും ഉറപ്പിച്ച് ഞങ്ങൾ അവനെ കണ്ടു. വീണ്ടും വലിയ പ്രയത്നത്താൽ ഭാസ്കരനെ നോക്കി — അവൻ ഞങ്ങൾക്കു ഭൂമിയുടെ വലുപ്പത്തിനു തുല്യനായി തോന്നി.’ സൂര്യന്റെ സാമീപ്യം ഇവിടെ അവന്റെ വലുപ്പംകൊണ്ടുതന്നെ അളക്കപ്പെടുന്നു; ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നവർക്ക് ഒരു വട്ടം മാത്രമായി കാണുന്നത് അടുത്തുചെല്ലുമ്പോൾ ഭൂമിയോളം വലുതാണ്. മുമ്പു നഗരങ്ങൾ രഥചക്രത്തോളമായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ സൂര്യൻ ഭൂമിയോളം — അളവുകളുടെ ഈ വിപരീതഗതി കയറ്റത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അതു വൾഗേറ്റിന്റെ മാത്രം സ്വന്തമാണ്.

‘ജടായു എന്നോടു ചോദിക്കാതെതന്നെ അവിടെനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വീണു. അവനെ കണ്ട് ഞാനും വേഗം ആകാശത്തുനിന്നു താഴേക്കു കുതിച്ചു. എന്റെ ചിറകുകളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ജടായു ദഹിച്ചില്ല; എന്നാൽ അശ്രദ്ധമൂലം വായുപഥത്തിൽനിന്നു വീഴുകയായിരുന്ന ഞാൻതന്നെ അവിടെ കരിഞ്ഞുപോയി. അവൻ ജനസ്ഥാനത്തു വീണു എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു; ഞാനാകട്ടെ ചിറകു കരിഞ്ഞ് ജഡനായി വിന്ധ്യനിൽ വീണു. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനും സഹോദരനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ചിറകുകളും പരാക്രമവും നഷ്ടപ്പെട്ടവനുമായ ഞാൻ എങ്ങനെയും മരിക്കാൻതന്നെ ആഗ്രഹിച്ച് പർവതശിഖരത്തിൽനിന്നു ചാടും.’ അനുജനെ രക്ഷിച്ചതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദാഹത്തിനു കാരണം — ഇവിടെ സ്നേഹം പരാക്രമത്തെക്കാൾ വലുതാണ്; ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ ധർമം ഗർവത്തെക്കാൾ ബലവത്തരവും. ‘നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ അവൻ തന്റെ ശൂന്യത എണ്ണുന്നു; എങ്കിലും സർഗം ഇവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; മുനിയുടെ മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ഇതെല്ലാം വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ പറയുന്ന പൂർവവൃത്തമാണ്; അതിനാൽ ഉത്തമപുരുഷത്തിൽ (ഞാൻ എന്ന രീതിയിൽ) രചിച്ചിരിക്കുന്നു.

Hearing the sage Niśākara's question, Sampāti began to tell of that terrible, hard deed, the chase after the sun, done on impulse without a thought, and he told the sage the whole of it. "On impulse" names the root fault: thoughtlessness was the seed of all the grief that followed. But first he described his own state. "Reverend sir, my body is racked with wounds and my senses are confused with shame; I am so exhausted I can hardly put my words together." The poet counts shame as well as bodily pain, for the vulture king's defeat was not only of the body but of his pride. Yet he did not stop, because the sage had asked.

"Jaṭāyu and I, deluded by pride born of rivalry, flew up into the sky from far away, eager to test the limits of our strength. On the peak of Kailāsa, before the sages, we made a wager: we would follow the sun until it reached the great mountain where it sets." With sages as witnesses and a holy place as the setting, the contest became a vow, and that wager, made in sport, would put their lives in peril. By saying "from far away" and admitting both the pride and the rivalry, Sampāti hides nothing of his fault, which shows his honesty. "We rose together, and looking down we saw the cities on the earth, each no bigger than a chariot wheel. Here and there we heard the sound of music, here and there the jingle of ornaments, and we saw many women in red clothes, singing." At the start of the flight the earth seems lovely and small, and the ears hear sounds of celebration — the first fruit of pride, soon to be reversed. The smallness of the cities measures how high they had climbed.

"Flying up swiftly, we took our place on the sun's path, and from there we looked down on the forest lying green with grass. The earth seemed strewn with mountains like pebbles and wrapped in rivers like threads. The Himālaya, the Vindhya and mighty Meru shone on the face of the earth like elephants standing in a pool." With three images the poet measures the distance: mountains the size of pebbles, rivers the size of threads, great ranges the size of elephants. Then the picture suddenly reverses. "Then a fierce sweat, exhaustion and fear came over us; we were stupefied, and after that we fell into a terrible swoon. We could not tell the south from the south-east or the west; the world seemed burnt, as if by fire at the end of an age." Losing their sense of direction was the first sign of disaster: the two who flew up with a wager now did not even know which way was which. This turn from seeing beauty to feeling the burning heat is the centre of the sarga. Yet the world itself was unchanged; the fault lay in the eyes of those who saw it, and what looked like the world's destruction was only the reflection of their own swoon.

"My mind was undone, and my eyes, once they found something to rest on, were undone again; yet with a great effort I fixed my mind and eyes on the sun and we looked at him. With another great effort we looked at the sun again, and to us he seemed as big as the earth itself." How close they were to the sun is measured by its size: what from the ground seems a small disc was, up close, as vast as the earth. Before, the cities had shrunk to chariot wheels; now the sun had swelled to the size of the earth, and this reversal of scale marks the height of their climb.

"Then Jaṭāyu, without so much as a word to me, dropped towards the earth, and seeing him fall, I at once let myself drop from the sky too. Sheltered by my wings, Jaṭāyu was not burned; it was I who, falling carelessly from the path of the wind, was scorched there. I suspect he came down in Janasthāna, while I fell on the Vindhya, my wings burnt and my body left helpless." Shielding his younger brother was the cause of his burning; here love proved stronger than valour, and an elder brother's duty stronger than pride. "Robbed of my kingdom, robbed of my brother, robbed of my wings and my strength, I want only to die, and I will throw myself from the mountain peak." Three times he says "robbed", counting up his emptiness. All this is a past event told in his own words before the monkeys, and the sarga ends here; the sage's reply comes in the next.