कृतोदकं स्नातं च तं गृध्रं परिवार्य हरियूथपाः रम्ये गिरौ समन्ततः उपविष्टाः। जलाञ्जलिदानेन भ्रातुः ऋणं शोधयित्वा सम्पातिः इदानीं शान्तः; वानराः च तं मध्ये निधाय मण्डलाकारेण उपविशन्ति — एतत् श्रोतृसभायाः चित्रम्। तैः सर्वैः हरिभिः वृतम् उपासीनम् अङ्गदं प्रति जनितप्रत्ययः सम्पातिः हर्षात् पुनः अब्रवीत्। ‘जनितप्रत्ययः’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — यः पूर्वे सर्गे शङ्कितः आसीत् सः इदानीं विश्वासं जनितवान्, अतः तस्य वचनं श्रद्धया श्रूयते। ‘निःशब्दम् एकाग्राः कृत्वा हरयः मम शृण्वन्तु; यथा अहं मैथिलीं जानामि तथा तथ्यं संकीर्तयिष्यामि’ इति सः कथारम्भं करोति। ‘तथ्यम्’ इति पदेन सः स्वस्य वचने कल्पनायाः लेशम् अपि निषेधति।

‘हे अनघ, पुरा अहम् अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितः; सूर्यतापेन परीतानि मम अङ्गानि, सूर्यरश्मिभिः च अहं निर्दग्धः।’ पूर्वसर्गे उक्तः पक्षदाहः अत्र विस्तरेण पुनः कथ्यते, किन्तु इदानीं सः आत्मकथारूपेण। ‘षड्रात्रात् लब्धसंज्ञः अहं विवशः विह्वलन् इव सर्वाः दिशः वीक्षमाणः किंचन न अभिजानामि।’ षड् रात्रयः मूर्च्छायाः, ततः च स्मृतेः क्रमशः आगमनम् — एतत् यथार्थं वर्णनम्। ‘ततः सागरान्, शैलान्, सर्वाः नदीः, सरांसि, वनानि प्रदेशांश्च निरीक्ष्य मे मतिः आगता।’ दृश्यानां गणनया एव स्मृतिः प्रत्यागच्छति। ‘हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरोदरकूटवान् अयं दक्षिणस्य उदधेः तीरे स्थितः विन्ध्यः’ इति मया निश्चितम् — एवं स्थानज्ञानेन तस्य नूतनं जीवनम् आरभते। पतनस्य वर्णनं त्रिभिः पदैः — तापः, दाहः, मूर्च्छा; प्रत्यागमनं तु दर्शनेन एव। ‘निरीक्ष्य’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — पक्षिणः बुद्धिः चक्षुषि एव प्रतिष्ठिता, अतः दृष्ट्वा एव सः आत्मानं स्मरति।

‘अत्र च सुरैः अपि सुपूजितं पुण्यम् आश्रमम् आसीत्, यस्मिन् निशाकरः नाम ऋषिः उग्रतपाः अभवत्।’ विन्ध्यस्य वर्णनात् अनन्तरं तपोवनस्य स्मरणम् — कविः क्रमेण कथां तपस्विनं प्रति नयति। ‘तेन ऋषिणा सह अस्मिन् गिरौ वसतः मम अष्टौ वर्षसहस्राणि व्यतीतानि; धर्मज्ञे निशाकरे तु स्वर्गते।’ अष्टसहस्रवर्षाणां गणना गृध्रस्य दीर्घम् आयुः महर्षेः च वियोगस्य दैर्घ्यं युगपत् सूचयति। ‘विन्ध्याग्रात् विषमात् कृच्छ्रेण शनैः अवतीर्य तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनः आगतः। तम् ऋषिं द्रष्टुकामः अहं भृशं दुःखेन अभ्यागतः; जटायुषा मया च एव सः बहुशः अधिगतः।’ पक्षहीनस्य पर्वतावतरणं कष्टसाध्यम्; तथापि गुरुदर्शनस्य इच्छा तं प्रेरयति। भ्रातुः सहचरत्वस्य स्मरणम् अपि अत्र मार्मिकम्। आश्रमस्य स्मरणेन सह मुनेः तपसः स्मरणम् अपि आगच्छति; एवं स्थानकथा गुरुकथां प्रति नयति। पक्षहीनस्य अवतरणे ‘शनैः’ ‘कृच्छ्रेण’ इति द्वे अपि पदे कष्टम् एव सूचयतः।

‘तस्य आश्रमपदस्य अभ्याशे सुगन्धिनः वाताः ववुः; कश्चित् अपि वृक्षः अपुष्पितः अफलः वा न दृश्यते।’ तपःप्रभावेण ऋतुनियमः अपि तत्र शिथिलः — सर्वदा पुष्पं फलं च। एतत् आश्रमवर्णनं वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः, यया तपस्विनः माहात्म्यं परिसरेण एव सूच्यते। ‘पुण्यम् आश्रमम् उपेत्य वृक्षमूलम् उपाश्रितः अहं भगवन्तं निशाकरं द्रष्टुकामः प्रतीक्षे।’ अतिथिः आगत्य वृक्षमूले एव उपविशति, न तु आश्रमम् अनाहूतः प्रविशति — एषः शिष्टाचारः। ‘अथ दूरस्थं ज्वलिततेजसम् ऋषिं पश्यामि — कृताभिषेकं दुर्धर्षम् उदङ्मुखम् उपावृत्तम्।’ स्नानात् प्रत्यागच्छन् तेजस्वी मुनिः दूरात् एव दृश्यते। वातानां सौगन्ध्यं वृक्षाणां च नित्यपुष्पफलत्वम् — द्वाभ्याम् एव चिह्नाभ्यां तपोवनस्य माहात्म्यं सिद्धम्।

‘तम् ऋक्षाः, सृमराः, व्याघ्राः, सिंहाः, नानाविधाः सरीसृपाः च परिवार्य उपगच्छन्ति — यथा प्राणिनः दातारम् उपगच्छन्ति।’ उपमा मनोहरा — मुनिः अभयस्य दाता, पशवः च याचकाः। ‘ततः ऋषिम् आश्रमं प्राप्तं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि ययुः — यथा राजनि प्रविष्टे सर्वं सामात्यकं बलं स्वस्थानं गच्छति।’ द्वितीया उपमा राजसभायाः; वने अपि मर्यादा अस्ति इति ध्वनिः। ‘मां दृष्ट्वा तुष्टः ऋषिः पुनः आश्रमं प्रविष्टः, मुहूर्तमात्रात् निर्गम्य च मे कार्यम् अपृच्छत।’ ‘सौम्य, तव वैकल्यतां दृष्ट्वा रोम्णां गणना न अवगम्यते; इमौ पक्षौ अग्निदग्धौ, शरीरके प्राणाः च क्षीणाः’ इति मुनिः तस्य दशां वर्णयति। पशूनां गमनागमने द्वे उपमे — दाता च राजा च; उभे अपि मुनेः प्रभावं दर्शयतः। ‘मुहूर्तमात्रात्’ इति पदेन मुनेः शीघ्रता अतिथौ च तस्य आदरः सूचितः।

‘मे द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ, जवे मातरिश्वसमौ, गृध्राणां राजानौ, भ्रातरौ, कामरूपिणौ।’ मुनिः स्मृत्या एव तम् अभिजानाति — एतेन तयोः भ्रात्रोः पूर्वं तत्र गमनागमनं सिद्धम्। ‘हे सम्पाते, त्वं ज्येष्ठः, जटायुः च तव अनुजः; मानुषं रूपम् आस्थाय युवां मम चरणौ गृह्णीतां स्म।’ कामरूपिणौ पक्षिणौ मानुषरूपेण गुरुं प्रणमतः — एषा भक्तेः रीतिः। ‘किं ते व्याधिसमुत्थानम्? पक्षयोः पतनं कथम्? अयं वा दण्डः केन धृतः? पृच्छतः मे सर्वम् आख्याहि।’ त्रिभिः प्रश्नैः सर्गः समाप्यते; उत्तरं तु अग्रिमे सर्गे सम्पातिः वदति, यत्र सूर्यानुगमनस्य दारुणं कर्म विस्तरेण कथ्यते। प्रश्नैः एव सर्गः समाप्तः, उत्तरं तु अग्रे — एषा कवेः कथाविभागरीतिः।

జలతర్పణం చేసి స్నానం చేసిన ఆ గృధ్రాన్ని చుట్టుముట్టి వానరయూథపతులు రమ్యమైన ఆ పర్వతంపై అన్నివైపులా కూర్చున్నారు. జలాంజలి ఇవ్వడంతో సోదరుని ఋణం తీర్చుకున్న సంపాతి ఇప్పుడు శాంతంగా ఉన్నాడు; వానరులు అతనిని మధ్యలో ఉంచి మండలాకారంలో కూర్చున్నారు — ఇది శ్రోతల సభ యొక్క చిత్రం. ఆ వానరులందరితో చుట్టబడి కూర్చున్న అంగదుని ఉద్దేశించి, విశ్వాసం కలిగించిన సంపాతి సంతోషంతో మళ్ళీ అన్నాడు. ‘జనితప్రత్యయః’ (విశ్వాసం కలిగించినవాడు) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — గత సర్గలో శంకించబడినవాడు ఇప్పుడు విశ్వాసం కలిగించాడు, కాబట్టి అతని మాట శ్రద్ధతో వినబడుతుంది. ‘వానరులు నిశ్శబ్దంగా, ఏకాగ్రతతో నా మాట వినండి; మైథిలిని నేను ఎలా ఎరుగుదునో ఆ సత్యాన్ని చెబుతాను’ అని అతడు కథ మొదలుపెడతాడు. ‘తథ్యమ్’ (సత్యం) అనే పదంతో అతడు తన మాటలో కల్పన లేశమైనా లేదని చెబుతున్నాడు.

‘పాపరహితుడా, పూర్వం నేను ఈ వింధ్యపర్వత శిఖరంపై పడిపోయాను; నా అవయవాలు సూర్యతాపంతో నిండిపోయాయి, సూర్యకిరణాలతో నేను దహించబడ్డాను.’ గత సర్గలో చెప్పిన రెక్కలు కాలిపోవడం ఇక్కడ విస్తారంగా మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది, కానీ ఇప్పుడు ఆత్మకథ రూపంలో. ‘ఆరు రాత్రుల తరువాత స్పృహ వచ్చిన నేను నిస్సహాయుడనై, విలవిలలాడుతున్నట్లు అన్ని దిక్కులనూ చూస్తూ ఏదీ గుర్తుపట్టలేకపోయాను.’ ఆరు రాత్రుల మూర్ఛ, తరువాత క్రమంగా జ్ఞాపకం తిరిగిరావడం — ఇది యథార్థమైన వర్ణన. ‘తరువాత సముద్రాలనూ పర్వతాలనూ నదులన్నిటినీ సరస్సులనూ వనాలనూ ప్రదేశాలనూ చూసి నాకు బుద్ధి వచ్చింది.’ దృశ్యాలను లెక్కించడంతోనే జ్ఞాపకం తిరిగివస్తుంది. ‘సంతోషంతో ఉన్న పక్షిగణాలతో నిండిన, గుహలూ లోయలూ శిఖరాలూ గల ఇది దక్షిణసముద్రతీరంలో ఉన్న వింధ్యపర్వతం’ అని నేను నిశ్చయించుకున్నాను — ఇలా స్థలజ్ఞానంతో అతని కొత్త జీవితం మొదలవుతుంది. పతనపు వర్ణన మూడు పదాలతో — తాపం, దహనం, మూర్ఛ; తిరిగిరావడం మాత్రం దర్శనంతోనే. ‘నిరీక్ష్య’ (చూసి) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — పక్షి బుద్ధి కంటిలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది, కాబట్టి చూసినప్పుడే అతడు తనను తాను గుర్తుచేసుకుంటాడు.

‘ఇక్కడ దేవతలు కూడా బాగా పూజించే ఒక పవిత్రమైన ఆశ్రమం ఉండేది, అందులో నిశాకరుడు అనే ఉగ్రతపస్వి అయిన ఋషి ఉండేవాడు.’ వింధ్య వర్ణన తరువాత తపోవన స్మరణ — కవి క్రమంగా కథను తపస్వి వైపు తీసుకువెళతాడు. ‘ఆ ఋషితో కలిసి ఈ పర్వతంపై నివసిస్తూ ఉండగా నాకు ఎనిమిది వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి; ధర్మజ్ఞుడైన నిశాకరుడు స్వర్గస్థుడయ్యాడు.’ ఎనిమిది వేల సంవత్సరాల లెక్క గృధ్రం యొక్క దీర్ఘాయుష్షునూ మహర్షి వియోగపు దైర్ఘ్యాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. ‘ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్న వింధ్యశిఖరం నుండి కష్టంగా మెల్లగా దిగి, వాడి దర్భలు గల నేలమీదికి దుఃఖంతో మళ్ళీ వచ్చాను. ఆ ఋషిని చూడాలనే కోరికతో ఎంతో దుఃఖంతో వచ్చాను; జటాయువూ నేనూ ఎన్నోసార్లు అతనిని దర్శించాం.’ రెక్కలు లేనివానికి పర్వతం దిగడం కష్టసాధ్యం; అయినా గురుదర్శనపు కోరిక అతనిని ప్రేరేపిస్తుంది. సోదరునితో కలిసి తిరిగిన జ్ఞాపకం కూడా ఇక్కడ మర్మస్పర్శి. ఆశ్రమ స్మరణతో పాటు ముని తపస్సు స్మరణ కూడా వస్తుంది; ఇలా స్థలకథ గురుకథ వైపు నడిపిస్తుంది. రెక్కలు లేనివాని అవతరణలో ‘శనైః’ (మెల్లగా), ‘కృచ్ఛ్రేణ’ (కష్టంగా) అనే రెండు పదాలూ కష్టాన్నే సూచిస్తాయి.

‘ఆ ఆశ్రమప్రదేశం సమీపంలో సుగంధమైన గాలులు వీచాయి; పూలు లేని గానీ పండ్లు లేని గానీ ఒక్క చెట్టు కూడా కనిపించదు.’ తపఃప్రభావంతో అక్కడ ఋతునియమం కూడా సడలిపోయింది — ఎల్లప్పుడూ పూలూ పండ్లూ. ఈ ఆశ్రమవర్ణన వాల్మీకి ప్రసిద్ధ పద్ధతి, దీనితో తపస్వి మహిమ పరిసరాల ద్వారానే సూచించబడుతుంది. ‘పవిత్రమైన ఆశ్రమాన్ని చేరి, చెట్టు మొదట్లో ఆశ్రయం పొంది, భగవంతుడైన నిశాకరుని చూడాలనే కోరికతో ఎదురుచూశాను.’ అతిథి వచ్చి చెట్టు మొదట్లోనే కూర్చుంటాడు, పిలవకుండా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించడు — ఇది శిష్టాచారం. ‘అప్పుడు దూరంలో జ్వలిస్తున్న తేజస్సు గల ఋషిని చూశాను — స్నానం చేసి, ఎదిరించరానివాడై, ఉత్తరముఖంగా తిరిగివస్తున్నవాడు.’ స్నానం నుండి తిరిగివస్తున్న తేజస్వి అయిన ముని దూరం నుండే కనిపిస్తున్నాడు. గాలుల సుగంధం, చెట్లు ఎల్లప్పుడూ పూలూ పండ్లూ కలిగి ఉండటం — ఈ రెండు గుర్తులతోనే తపోవన మహిమ సిద్ధించింది.

‘ఎలుగుబంట్లూ, సృమరమృగాలూ, పులులూ, సింహాలూ, రకరకాల సరీసృపాలూ అతనిని చుట్టుముట్టి వెంట వస్తున్నాయి — ప్రాణులు దాతను సమీపించినట్లు.’ ఉపమానం మనోహరంగా ఉంది — ముని అభయదాత, పశువులు యాచకులు. ‘తరువాత ఋషి ఆశ్రమానికి చేరాడని తెలుసుకొని ఆ ప్రాణులు వెళ్ళిపోయాయి — రాజు లోపలికి ప్రవేశించగానే అమాత్యులతో సహా సైన్యమంతా తమతమ స్థానాలకు వెళ్ళినట్లు.’ రెండవ ఉపమానం రాజసభది; అడవిలో కూడా మర్యాద ఉందని ధ్వని. ‘నన్ను చూసి సంతోషించిన ఋషి మళ్ళీ ఆశ్రమంలోకి వెళ్ళి, ఒక్క ముహూర్తంలోనే బయటికి వచ్చి నా పని ఏమిటని అడిగాడు.’ ‘సౌమ్యుడా, నీ వైకల్యం చూస్తే నీ ఈకలను లెక్కించడానికి కూడా వీలుకావడం లేదు; ఈ రెండు రెక్కలూ అగ్నితో కాలిపోయాయి, నీ చిన్న శరీరంలో ప్రాణాలు క్షీణించాయి’ అని ముని అతని దశను వర్ణిస్తాడు. పశువుల రాకపోకలలో రెండు ఉపమానాలు — దాత, రాజు; రెండూ ముని ప్రభావాన్ని చూపుతాయి. ‘ముహూర్తమాత్రాత్’ (ఒక్క ముహూర్తంలోనే) అనే పదంతో ముని త్వరా, అతిథిపై అతని ఆదరమూ సూచించబడ్డాయి.

‘ఇంతకుముందు నేను ఇద్దరు గృధ్రాలను చూశాను — వేగంలో వాయువుతో సమానులు, గృధ్రాలకు రాజులు, సోదరులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు.’ ముని జ్ఞాపకంతోనే అతనిని గుర్తుపడతాడు — దీనితో ఆ సోదరులిద్దరూ ఇంతకుముందు అక్కడికి రాకపోకలు సాగించారని సిద్ధమవుతుంది. ‘సంపాతీ, నీవు అన్నవు, జటాయువు నీ తమ్ముడు; మనుష్యరూపం ధరించి మీరిద్దరూ నా పాదాలను పట్టుకునేవారు.’ కోరిన రూపం ధరించగల పక్షులు మనుష్యరూపంలో గురువుకు ప్రణామం చేస్తారు — ఇది భక్తి పద్ధతి. ‘నీకు ఈ వ్యాధి ఎలా పుట్టింది? రెక్కలు ఎలా రాలిపోయాయి? ఈ దండనను ఎవరు విధించారు? అడుగుతున్న నాకు అంతా చెప్పు.’ మూడు ప్రశ్నలతో సర్గ ముగుస్తుంది; సమాధానాన్ని తరువాతి సర్గలో సంపాతి చెబుతాడు, అక్కడ సూర్యుని అనుసరించిన భయంకరమైన కార్యం విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ప్రశ్నలతోనే సర్గ ముగిసింది, సమాధానం ముందు — ఇది కవి కథను విభజించే పద్ధతి.

நீர்க்கடன் செலுத்தி நீராடிய அந்தக் கழுகைச் சூழ்ந்துகொண்டு, வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அழகிய மலையில் எல்லாப் பக்கமும் அமர்ந்தனர். நீர்க்கடன் செலுத்தித் தம்பிக்குப் பட்ட கடனைத் தீர்த்த சம்பாதி இப்போது அமைதியாக இருக்கிறான்; வானரர்கள் அவனை நடுவில் வைத்து வட்டமாக அமர்கிறார்கள் — இது கேட்போர் அவையின் சித்திரம். அந்த வானரர்கள் அனைவராலும் சூழப்பட்டு அமர்ந்திருந்த அங்கதனிடம், நம்பிக்கையை உண்டாக்கிவிட்ட சம்பாதி மகிழ்ச்சியோடு மீண்டும் சொன்னான். ‘ஜனிதப்ரத்யயஃ’ (நம்பிக்கையை உண்டாக்கியவன்) என்ற சொல் இங்கே முக்கியமானது — முந்தைய சர்க்கத்தில் ஐயத்துக்குரியவனாக இருந்தவன் இப்போது நம்பிக்கையை உண்டாக்கிவிட்டான்; ஆகவே அவன் சொல் சிரத்தையோடு கேட்கப்படுகிறது. ‘வானரர்கள் அமைதியாக, ஒருமுகப்பட்டு நான் சொல்வதைக் கேட்கட்டும்; மைதிலியைப் பற்றி நான் எப்படி அறிவேனோ அதை உள்ளபடி எடுத்துச் சொல்வேன்’ என்று அவன் கதையைத் தொடங்குகிறான். ‘தத்யம்’ (உள்ளபடி) என்ற சொல்லால் அவன் தன் சொல்லில் கற்பனையின் சிறு சுவடும் இல்லை என்கிறான்.

‘குற்றமற்றவனே, முன்பு நான் இந்த விந்தியத்தின் சிகரத்தில் விழுந்தேன்; என் உறுப்புகள் சூரிய வெப்பத்தால் சூழப்பட்டிருந்தன, சூரியக் கதிர்களால் நான் கருகியிருந்தேன்.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட சிறகுகள் கருகிய நிகழ்ச்சி இங்கே விரிவாக மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; ஆனால் இப்போது தன்வரலாற்று வடிவில். ‘ஆறு இரவுகளுக்குப் பின் நினைவு பெற்ற நான், தன்வசம் இழந்து கலங்கியவன் போல எல்லாத் திசைகளையும் பார்த்தும் எதையும் அடையாளம் காணவில்லை.’ ஆறு இரவுகள் மயக்கம், பிறகு நினைவு படிப்படியாகத் திரும்புதல் — இது உண்மைக்கு நெருக்கமான வர்ணனை. ‘பிறகு கடல்களையும், மலைகளையும், எல்லா நதிகளையும், ஏரிகளையும், காடுகளையும், பகுதிகளையும் உற்றுநோக்கியபோது எனக்கு நினைவு வந்தது.’ காட்சிகளை எண்ணுவதாலேயே நினைவு திரும்புகிறது. ‘மகிழ்ந்த பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, குகைகளும் உட்குழிவுகளும் சிகரங்களும் கொண்ட இது, தென்கடலின் கரையில் உள்ள விந்தியமே’ என்று நான் உறுதி செய்தேன் — இவ்வாறு இடத்தை அறிந்ததிலிருந்து அவனுடைய புதிய வாழ்க்கை தொடங்குகிறது. விழுந்ததன் வர்ணனை மூன்று சொற்களால் — வெப்பம், கருகல், மயக்கம்; மீண்டு வருவதோ பார்வையாலேயே. ‘நிரீக்ஷ்ய’ (உற்றுநோக்கி) என்ற சொல் இங்கே முக்கியமானது — பறவையின் அறிவு கண்ணிலேயே நிலைகொண்டுள்ளது; ஆகவே பார்த்ததுமே அவன் தன்னை நினைவுகூர்கிறான்.

‘இங்கே தேவர்களாலும் நன்கு போற்றப்பட்ட ஒரு புனித ஆசிரமம் இருந்தது; அதில் நிசாகரர் என்ற பெயருடைய, கடும் தவம் செய்த ஒரு ரிஷி இருந்தார்.’ விந்தியத்தின் வர்ணனைக்குப் பின் தவவனத்தின் நினைவு — கவி கதையைப் படிப்படியாகத் தவசியை நோக்கி நகர்த்துகிறார். ‘அந்த ரிஷியோடு இந்த மலையில் நான் வாழ்ந்து எட்டாயிரம் ஆண்டுகள் கழிந்தன; தர்மம் அறிந்த நிசாகரரோ சுவர்க்கம் சென்றுவிட்டார்.’ எட்டாயிரம் ஆண்டுகள் என்ற கணக்கு கழுகின் நீண்ட ஆயுளையும், மகரிஷியின் பிரிவின் நீளத்தையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறது. ‘கரடுமுரடான விந்தியச் சிகரத்திலிருந்து மிகுந்த சிரமத்தோடு மெல்ல இறங்கி, கூரிய தர்ப்பைகள் நிறைந்த தரைக்குத் துயரத்தோடு மீண்டும் வந்தேன். அந்த ரிஷியைக் காணும் விருப்பத்தோடு மிகுந்த வேதனையுடன் அங்கே சென்றேன்; ஜடாயுவும் நானும் அவரைப் பலமுறை சென்று சந்தித்திருந்தோம்.’ சிறகற்றவன் மலையிலிருந்து இறங்குவது கடினமானது; ஆயினும் குருவைக் காணும் விருப்பம் அவனைத் தூண்டுகிறது. தம்பியோடு சேர்ந்து சென்றதன் நினைவும் இங்கே உள்ளத்தைத் தொடுவது. ஆசிரமத்தின் நினைவோடு முனிவரின் தவத்தின் நினைவும் வருகிறது; இவ்வாறு இடத்தின் கதை குருவின் கதைக்கு அழைத்துச் செல்கிறது. சிறகற்றவன் இறங்கியதில் ‘மெல்ல’, ‘மிகுந்த சிரமத்தோடு’ என்ற இரண்டு சொற்களும் துன்பத்தையே சுட்டுகின்றன.

‘அந்த ஆசிரமத்தின் அருகே நறுமணம் கமழும் காற்று வீசியது; பூக்காத அல்லது காய்க்காத ஒரு மரம்கூடக் காணப்படவில்லை.’ தவத்தின் ஆற்றலால் அங்கே பருவ ஒழுங்கும் தளர்ந்திருந்தது — எப்போதும் பூவும் பழமும். இந்த ஆசிரம வர்ணனை வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை; அதனால் தவசியின் மகிமை அவரைச் சூழ்ந்த இடத்தாலேயே சுட்டப்படுகிறது. ‘புனிதமான ஆசிரமத்தை அடைந்து, ஒரு மரத்தடியில் அமர்ந்து, பகவான் நிசாகரரைக் காணும் விருப்பத்தோடு காத்திருந்தேன்.’ விருந்தினன் வந்து மரத்தடியிலேயே அமர்கிறான், அழைக்கப்படாமல் ஆசிரமத்துக்குள் நுழைவதில்லை — இதுவே நல்லொழுக்கம். ‘பிறகு தொலைவில், சுடர்விடும் ஒளியுடைய ரிஷியைக் கண்டேன் — நீராடி முடித்தவராய், எதிர்க்க அரியவராய், வடக்கு நோக்கித் திரும்பி வந்துகொண்டிருந்தார்.’ நீராடித் திரும்பும் ஒளிமிக்க முனிவர் தொலைவிலிருந்தே தெரிகிறார். காற்றின் நறுமணம், மரங்கள் எப்போதும் பூத்துக் காய்ப்பது — இந்த இரண்டு அடையாளங்களாலேயே தவவனத்தின் மகிமை நிறுவப்படுகிறது.

‘கரடிகளும், ஸ்ருமர மான்களும், புலிகளும், சிங்கங்களும், பலவகை ஊர்வனவும் அவரைச் சூழ்ந்துகொண்டு அணுகின — உயிர்கள் கொடையாளியை அணுகுவதுபோல.’ உவமை அழகானது — முனிவர் அபயம் தருபவர், விலங்குகள் இரப்பவை. ‘பிறகு ரிஷி ஆசிரமத்தை அடைந்ததை அறிந்து அந்த உயிரினங்கள் சென்றுவிட்டன — அரசன் அரண்மனைக்குள் நுழைந்ததும் அமைச்சர்களோடு கூடிய படை முழுவதும் தத்தம் இடத்துக்குச் செல்வதுபோல.’ இரண்டாவது உவமை அரசவையைச் சார்ந்தது; காட்டிலும் ஒரு வரன்முறை உள்ளது என்பது உட்பொருள். ‘என்னைக் கண்டு மகிழ்ந்த ரிஷி மீண்டும் ஆசிரமத்துக்குள் நுழைந்து, ஒரு முகூர்த்த நேரத்திலேயே வெளியே வந்து என் காரியத்தைக் கேட்டார்.’ ‘சௌம்யனே, உன் உருக்குலைவைக் கண்டு உன் இறகுகளை எண்ணக்கூட முடியவில்லை; உன் இரு சிறகுகளும் நெருப்பால் கருகியுள்ளன; உன் உடலில் உயிர்மூச்சுகளும் குன்றியுள்ளன’ என்று முனிவர் அவனுடைய நிலையை விவரிக்கிறார். விலங்குகள் வருவதும் போவதுமாக இரண்டு உவமைகள் — கொடையாளி, அரசன்; இரண்டுமே முனிவரின் மகிமையைக் காட்டுகின்றன. ‘ஒரு முகூர்த்த நேரத்திலேயே’ என்ற சொல்லால் முனிவரின் விரைவும் விருந்தினனிடம் அவருக்குள்ள மரியாதையும் சுட்டப்பட்டன.

‘முன்பு இரண்டு கழுகுகளை நான் கண்டிருக்கிறேன் — வேகத்தில் காற்றுக்கு நிகரானவர்கள், கழுகுகளின் அரசர்கள், சகோதரர்கள், விரும்பிய உருவம் எடுப்பவர்கள்.’ முனிவர் நினைவாலேயே அவனை அடையாளம் காண்கிறார் — இதனால் அந்த இரு சகோதரர்களும் முன்பு அங்கே வந்து போனது நிறுவப்படுகிறது. ‘சம்பாதியே, நீ மூத்தவன், ஜடாயு உன் தம்பி; மனித உருவம் தாங்கி நீங்கள் இருவரும் என் பாதங்களைப் பற்றி வணங்குவது வழக்கம்.’ விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் பறவைகள் மனித உருவில் குருவை வணங்குகின்றன — இது பக்தியின் முறை. ‘உனக்கு இந்த நோய் எப்படி உண்டாயிற்று? சிறகுகள் எப்படி உதிர்ந்தன? இந்தத் தண்டனையை உனக்கு விதித்தவர் யார்? கேட்கும் எனக்கு எல்லாவற்றையும் சொல்.’ மூன்று கேள்விகளோடு சர்க்கம் முடிகிறது; பதிலை அடுத்த சர்க்கத்தில் சம்பாதி சொல்கிறான்; அங்கே சூரியனைப் பின்தொடர்ந்த கொடிய செயல் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. கேள்விகளோடேயே சர்க்கம் முடிகிறது, பதில் அடுத்து — இது கவியின் கதைப் பிரிப்பு முறை.

ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ್ದ ಆ ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ವಾನರಯೂಥಪರು ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತರು. ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತಮ್ಮನ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಿದ ಸಂಪಾತಿ ಈಗ ಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ನಡುವೆ ಇರಿಸಿ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಶ್ರೋತೃಸಭೆಯ ಚಿತ್ರ. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅಂಗದನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಸಂಪಾತಿಯು ಹರ್ಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಜನಿತಪ್ರತ್ಯಯಃ’ (ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಂಕಿತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ವಾನರರು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿ; ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲೆನೋ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಥ್ಯಮ್’ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯ ಲೇಶವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹಿಂದೆ ನಾನು ಈ ವಿಂಧ್ಯದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದೆನು; ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು, ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿದ್ದೆನು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ದಹನವು ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಆತ್ಮಕಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ. ‘ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಬಳಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ನಾನು ವಿವಶನಾಗಿ, ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.’ ಆರು ರಾತ್ರಿಗಳ ಮೂರ್ಛೆ, ಅನಂತರ ಸ್ಮೃತಿಯ ಕ್ರಮೇಣ ಆಗಮನ — ಇದು ಯಥಾರ್ಥ ವರ್ಣನೆ. ‘ಅನಂತರ ಸಾಗರಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ ನನಗೆ ತಿಳಿವು ಮೂಡಿತು.’ ದೃಶ್ಯಗಳ ಎಣಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ಮೃತಿ ಮರಳುತ್ತದೆ. ‘ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಗುಹೆ-ಕಣಿವೆ-ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ವಿಂಧ್ಯ’ ಎಂದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು — ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನ ಹೊಸ ಜೀವನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪತನದ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ — ತಾಪ, ದಹನ, ಮೂರ್ಛೆ; ಮರಳುವಿಕೆಯಾದರೋ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ. ‘ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಪಕ್ಷಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಡಿಯೇ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತವಾದ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಶಾಕರನೆಂಬ ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿಯಿದ್ದನು.’ ವಿಂಧ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯ ಬಳಿಕ ತಪೋವನದ ಸ್ಮರಣೆ — ಕವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ತಪಸ್ವಿಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಆ ಋಷಿಯೊಡನೆ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು; ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ನಿಶಾಕರನಾದರೋ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದನು.’ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಎಣಿಕೆ ಗೃಧ್ರನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನೂ ಮಹರ್ಷಿಯ ವಿಯೋಗದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುರ್ಗಮವಾದ ವಿಂಧ್ಯದ ತುದಿಯಿಂದ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಇಳಿದು, ಹರಿತವಾದ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಂದೆನು. ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಬಂದೆನು; ಜಟಾಯುವೂ ನಾನೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋಗಿದ್ದೆವು.’ ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ; ಆದರೂ ಗುರುದರ್ಶನದ ಇಚ್ಛೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮನ ಒಡನಾಟದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿದೆ. ಆಶ್ರಮದ ಸ್ಮರಣೆಯೊಡನೆ ಮುನಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಕಥೆ ಗುರುಕಥೆಯತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದವನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ), ‘ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ’ (ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು) ಎಂಬ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಕಷ್ಟವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

‘ಆ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧಭರಿತ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಹೂಬಿಡದ ಅಥವಾ ಹಣ್ಣುಬಿಡದ ಒಂದು ಮರವೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.’ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಋತುಗಳ ನಿಯಮವೂ ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ — ಸದಾ ಹೂವೂ ಹಣ್ಣೂ. ಈ ಆಶ್ರಮವರ್ಣನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ; ಅದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪರಿಸರದ ಮೂಲಕವೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪವಿತ್ರವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿಶಾಕರನನ್ನು ಕಾಣಬಯಸಿ ನಾನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆನು.’ ಅತಿಥಿಯು ಬಂದು ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕರೆಯದೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ‘ಅನಂತರ ದೂರದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡೆನು — ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಎದುರಿಸಲಾಗದವನಾಗಿ, ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವಿ ಮುನಿ ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಗಾಳಿಯ ಸುಗಂಧ, ಮರಗಳು ಸದಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣು ಬಿಡುವುದು — ಈ ಎರಡೇ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ತಪೋವನದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕರಡಿಗಳೂ ಸೃಮರಗಳೂ (ಚಮರೀಮೃಗಗಳೂ) ಹುಲಿಗಳೂ ಸಿಂಹಗಳೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಸರೀಸೃಪಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು — ದಾನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಜನರು ಬರುವಂತೆ.’ ಉಪಮೆ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ — ಮುನಿಯು ಅಭಯದಾತ, ಪಶುಗಳು ಯಾಚಕರು. ‘ಅನಂತರ ಋಷಿಯು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದುದನ್ನು ಅರಿತು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದವು — ರಾಜನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯ ತಮ್ಮತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ತೆರಳುವಂತೆ.’ ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆ ರಾಜಸಭೆಯದು; ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಋಷಿಯು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದು ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು.’ ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನ್ನ ವೈಕಲ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ನಿನ್ನ ಗರಿಗಳ ಲೆಕ್ಕವೇ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಈ ಎರಡು ರೆಕ್ಕೆಗಳೂ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿವೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿವೆ’ ಎಂದು ಮುನಿಯು ಅವನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬರುವಿಕೆ-ಹೋಗುವಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ದಾನಿ ಮತ್ತು ರಾಜ; ಎರಡೂ ಮುನಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಾತ್’ (ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯ ಶೀಘ್ರತೆಯೂ ಅತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಆದರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ನಾನು ಹಿಂದೆ ಇಬ್ಬರು ಗೃಧ್ರರನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೆನು — ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನರು, ಗೃಧ್ರಗಳ ರಾಜರು, ಸೋದರರು, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳು.’ ಮುನಿಯು ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಆ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಪಾತಿಯೇ, ನೀನು ಹಿರಿಯವನು, ಜಟಾಯು ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ; ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಿರಿ.’ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಗುರುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಭಕ್ತಿಯ ರೀತಿ. ‘ನಿನಗೆ ಈ ವ್ಯಾಧಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು? ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ಉದುರಿದವು? ಅಥವಾ ಈ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಯಾರು ವಿಧಿಸಿದರು? ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳು.’ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ದಾರುಣ ಕರ್ಮ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರ ಮುಂದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ಕಥಾವಿಭಾಗದ ರೀತಿ.

ജലതർപ്പണം ചെയ്ത് സ്നാനം ചെയ്ത ആ ഗൃധ്രനെ ചുറ്റി വാനരയൂഥപന്മാർ രമണീയമായ പർവതത്തിൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ഇരുന്നു. ജലാഞ്ജലി നൽകി സഹോദരനോടുള്ള കടം വീട്ടിയ സമ്പാതി ഇപ്പോൾ ശാന്തനാണ്; വാനരന്മാർ അവനെ നടുവിലാക്കി വൃത്താകൃതിയിൽ ഇരിക്കുന്നു — ഇതു കേൾവിക്കാരുടെ സഭയുടെ ചിത്രമാണ്. ആ വാനരന്മാരെല്ലാം ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന അംഗദനോട്, വിശ്വാസം നേടിയ സമ്പാതി ഹർഷത്തോടെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ‘ജനിതപ്രത്യയൻ’ (വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചവൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — മുൻസർഗത്തിൽ ശങ്കിക്കപ്പെട്ടിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ‘വാനരന്മാർ ശബ്ദമുണ്ടാക്കാതെ ഏകാഗ്രരായി എന്നെ കേൾക്കട്ടെ; മൈഥിലിയെ ഞാൻ എങ്ങനെ അറിയുന്നുവോ അതു സത്യമായി ഞാൻ വിവരിക്കാം’ എന്ന് അവൻ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘തഥ്യം’ (സത്യം) എന്ന പദത്താൽ തന്റെ വാക്കിൽ സങ്കല്പത്തിന്റെ ലേശംപോലുമില്ലെന്ന് അവൻ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

‘പാപരഹിതാ, പണ്ട് ഞാൻ ഈ വിന്ധ്യന്റെ ശിഖരത്തിൽ വീണു; സൂര്യതാപം എന്റെ അവയവങ്ങളെ ബാധിച്ചിരുന്നു, സൂര്യരശ്മികളാൽ ഞാൻ കരിഞ്ഞുപോയിരുന്നു.’ മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ചിറകുകരിയൽ ഇവിടെ വിസ്തരിച്ചു വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ആത്മകഥയുടെ രൂപത്തിൽ. ‘ആറു രാത്രികൾക്കുശേഷം ബോധം വീണ്ടുകിട്ടിയ ഞാൻ, വിവശനായി, പരിഭ്രമിക്കുന്നവനെപ്പോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കി; ഒന്നും തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല.’ ആറു രാത്രി ബോധക്കേട്, പിന്നെ ഓർമ ക്രമേണ മടങ്ങിവരുന്നു — ഇതു യഥാർഥമായ വർണനയാണ്. ‘പിന്നെ സാഗരങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും എല്ലാ നദികളെയും സരസ്സുകളെയും വനങ്ങളെയും പ്രദേശങ്ങളെയും നോക്കിയപ്പോൾ എനിക്കു ബോധം വന്നു.’ ദൃശ്യങ്ങളുടെ എണ്ണലിലൂടെത്തന്നെ ഓർമ മടങ്ങിവരുന്നു. ‘ഹർഷിതരായ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും ഗുഹകളും താഴ്വരകളും ശിഖരങ്ങളുമുള്ളതുമായ ഇത് തെക്കേ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തുള്ള വിന്ധ്യനാണ്’ എന്നു ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചു — ഇങ്ങനെ സ്ഥലം തിരിച്ചറിഞ്ഞതോടെ അവന്റെ പുതിയ ജീവിതം ആരംഭിക്കുന്നു. വീഴ്ചയുടെ വർണന മൂന്നു പദങ്ങളിൽ — താപം, ദാഹം, ബോധക്കേട്; മടങ്ങിവരവാകട്ടെ കാഴ്ചയിലൂടെ മാത്രം. ‘നിരീക്ഷ്യ’ (നോക്കിയപ്പോൾ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — പക്ഷിയുടെ ബുദ്ധി കണ്ണിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിതം; അതിനാൽ കണ്ടുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ഓർക്കുന്നു.

‘ഇവിടെ ദേവന്മാർപോലും നന്നായി പൂജിച്ചിരുന്ന ഒരു പുണ്യാശ്രമമുണ്ടായിരുന്നു; അതിൽ ഉഗ്രതപസ്വിയായ നിശാകരൻ എന്ന ഋഷി ഉണ്ടായിരുന്നു.’ വിന്ധ്യന്റെ വർണനയ്ക്കുശേഷം തപോവനത്തിന്റെ സ്മരണം — കവി ക്രമേണ കഥയെ തപസ്വിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ‘ആ ഋഷിയോടൊപ്പം ഈ പർവതത്തിൽ വസിക്കെ എനിക്ക് എണ്ണായിരം വർഷം കഴിഞ്ഞുപോയി; ധർമജ്ഞനായ നിശാകരനാകട്ടെ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.’ എണ്ണായിരം വർഷങ്ങളുടെ കണക്ക് ഗൃധ്രന്റെ ദീർഘായുസ്സും മഹർഷിയുടെ വിയോഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദുർഘടമായ വിന്ധ്യാഗ്രത്തിൽനിന്നു പ്രയാസപ്പെട്ടു പതുക്കെ ഇറങ്ങി, മൂർച്ചയുള്ള ദർഭകൾ നിറഞ്ഞ ഭൂമിയിൽ ദുഃഖത്തോടെ വീണ്ടും എത്തി. ആ ഋഷിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ഏറെ ദുഃഖിച്ച് അവിടെയെത്തി; ജടായുവും ഞാനും പലതവണ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നിട്ടുണ്ട്.’ ചിറകില്ലാത്തവന് പർവതത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങുക കഷ്ടസാധ്യമാണ്; എങ്കിലും ഗുരുവിനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. സഹോദരന്റെ കൂട്ടിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമയും ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ്. ആശ്രമത്തിന്റെ സ്മരണയോടൊപ്പം മുനിയുടെ തപസ്സിന്റെ സ്മരണയും വരുന്നു; ഇങ്ങനെ സ്ഥലകഥ ഗുരുകഥയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ചിറകില്ലാത്തവന്റെ ഇറക്കത്തിൽ ‘പതുക്കെ’, ‘പ്രയാസപ്പെട്ട്’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളും കഷ്ടപ്പാടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ആ ആശ്രമപദത്തിന്റെ സമീപത്ത് സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റുകൾ വീശിയിരുന്നു; പൂക്കാത്തതോ കായ്ക്കാത്തതോ ആയ ഒരു വൃക്ഷംപോലും കാണാനില്ലായിരുന്നു.’ തപഃപ്രഭാവത്താൽ അവിടെ ഋതുനിയമംപോലും അയഞ്ഞിരിക്കുന്നു — എപ്പോഴും പൂവും കായും. ഈ ആശ്രമവർണന വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്; തപസ്വിയുടെ മാഹാത്മ്യം ചുറ്റുപാടുകളിലൂടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പുണ്യമായ ആശ്രമത്തിലെത്തി ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ അഭയം തേടി, ഭഗവാനായ നിശാകരനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ കാത്തിരുന്നു.’ അതിഥി വന്നാൽ മരച്ചുവട്ടിൽത്തന്നെ ഇരിക്കുന്നു, ക്ഷണിക്കപ്പെടാതെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് ശിഷ്ടാചാരം. ‘പിന്നെ ദൂരെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള ഋഷിയെ ഞാൻ കണ്ടു — സ്നാനം കഴിഞ്ഞവനും എതിർക്കാനാവാത്തവനുമായി, വടക്കോട്ടു മുഖമായി മടങ്ങിവരുന്നവനായി.’ സ്നാനം കഴിഞ്ഞു മടങ്ങുന്ന തേജസ്വിയായ മുനി ദൂരെനിന്നുതന്നെ കാണപ്പെടുന്നു. കാറ്റുകളുടെ സൗരഭ്യവും വൃക്ഷങ്ങളുടെ നിത്യമായ പൂവും കായും — ഈ രണ്ട് അടയാളങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ തപോവനത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം സിദ്ധമാകുന്നു.

‘കരടികളും സൃമരങ്ങളും (ഒരിനം മാൻ) പുലികളും സിംഹങ്ങളും പലവിധ ഇഴജന്തുക്കളും അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റി അടുത്തുചെല്ലുന്നു — ദാതാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു പ്രാണികൾ ചെല്ലുന്നതുപോലെ.’ ഉപമ മനോഹരമാണ് — മുനി അഭയം നൽകുന്നവൻ, മൃഗങ്ങൾ യാചകർ. ‘പിന്നെ ഋഷി ആശ്രമത്തിലെത്തി എന്നറിഞ്ഞ് ആ ജീവികൾ പോയി — രാജാവ് (കൊട്ടാരത്തിൽ) പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ സൈന്യമെല്ലാം സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു പോകുന്നതുപോലെ.’ രണ്ടാമത്തെ ഉപമ രാജസഭയുടേതാണ്; വനത്തിലും മര്യാദയുണ്ട് എന്നു ധ്വനി. ‘എന്നെ കണ്ട് സന്തുഷ്ടനായ ഋഷി വീണ്ടും ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം പുറത്തുവന്ന് എന്റെ കാര്യം ചോദിച്ചു.’ ‘സൗമ്യാ, നിന്റെ വൈകല്യം കണ്ടിട്ട് രോമങ്ങളുടെ (തൂവലുകളുടെ) എണ്ണംപോലും തിരിച്ചറിയാനാവുന്നില്ല; ഈ രണ്ടു ചിറകുകളും അഗ്നിയാൽ കരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ശരീരത്തിൽ പ്രാണനും ക്ഷയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു മുനി അവന്റെ ദശ വർണിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളുടെ വരവിലും പോക്കിലും രണ്ട് ഉപമകൾ — ദാതാവും രാജാവും; രണ്ടും മുനിയുടെ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു. ‘ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം’ എന്ന പദത്താൽ മുനിയുടെ വേഗവും അതിഥിയോടുള്ള ആദരവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘വേഗത്തിൽ വായുവിനു തുല്യരും ഗൃധ്രങ്ങളുടെ രാജാക്കന്മാരും സഹോദരന്മാരും ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ രണ്ടു ഗൃധ്രങ്ങളെ ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടുണ്ട്.’ ഓർമകൊണ്ടുതന്നെ മുനി അവനെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ഇതിൽനിന്ന് ആ സഹോദരന്മാർ മുമ്പ് അവിടെ വന്നുപോയിരുന്നു എന്നു സിദ്ധമാകുന്നു. ‘സമ്പാതീ, നീ ജ്യേഷ്ഠൻ, ജടായു നിന്റെ അനുജൻ; മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച് നിങ്ങൾ ഇരുവരും എന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു വന്ദിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു.’ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന പക്ഷികൾ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഗുരുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നു — ഇതു ഭക്തിയുടെ രീതിയാണ്. ‘നിനക്ക് ഈ രോഗം എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? ചിറകുകൾ എങ്ങനെ കൊഴിഞ്ഞു? അല്ലെങ്കിൽ ഈ ശിക്ഷ ആരാണ് നിനക്കു നൽകിയത്? ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് എല്ലാം പറയുക.’ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങളോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ സമ്പാതി പറയുന്നു, അവിടെ സൂര്യനെ പിന്തുടർന്നതിന്റെ ദാരുണമായ കർമം വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ചോദ്യങ്ങളോടെതന്നെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു, ഉത്തരം മുന്നോട്ട് — ഇതു കവിയുടെ കഥാവിഭജനരീതിയാണ്.

When the vulture had offered the water and bathed, the monkey leaders sat down in a circle round him on that lovely mountain. Having paid his debt to his brother with the libation, Sampāti was now at peace, and the monkeys, placing him in their midst, made a picture of an assembly of listeners. Sampāti, who had now won their trust — he who was suspected in the last sarga had become believable, so his words were heard with faith — spoke again with joy to Aṅgada, who sat surrounded by all the monkeys. "Keep silent, monkeys, and listen closely," he said. "I shall tell you truly how I know about the princess of Mithilā." With "truly" he rules out even a trace of invention in what he says.

"Long ago, sinless one, I fell on the summit of this Vindhya, my body wrapped in the sun's heat and scorched by its rays." The burning of his wings mentioned before is told here again at length, but now as his own story. "When I came to my senses after six nights, helpless and dazed, I looked in every direction and could recognise nothing." Six nights of unconsciousness, then memory returning little by little — a true-to-life description. "Then, as I looked over the seas, the mountains, all the rivers and lakes, the forests and the lands, my understanding came back to me, and I concluded: this is the Vindhya on the shore of the southern ocean, full of flocks of happy birds, of caves, hollows and peaks." His memory returns simply through naming what he saw, and with knowing where he was, his new life began. His fall is told in three stages, heat, burning and swoon, but his return comes through seeing alone: a bird's understanding rests in its eyes, so it is by looking that he remembers himself.

"Here there was a holy hermitage, honoured even by the gods, where a seer named Niśākara practised fierce austerities." After the Vindhya comes the memory of the hermitage; step by step the poet leads the story to the ascetic. "Eight thousand years have passed for me on this mountain since I lived here with that seer, and Niśākara, who knew dharma, has since gone to heaven." The eight thousand years show both the vulture's long life and how long he has been parted from the sage. "Slowly and with great difficulty I climbed down from the rugged summit of the Vindhya, and made my painful way again over ground bristling with sharp darbha grass. I longed to see the seer, and I came to him in great distress. Jaṭāyu and I had often visited him before." For a wingless bird, getting down a mountain was hard work — "slowly" and "with difficulty" both speak of it — yet the longing to see his teacher drove him on, and the memory of his brother as his companion is touching. The story of a place leads to the story of a teacher.

"Near his hermitage fragrant breezes blew, and not a tree was to be seen that lacked flower or fruit." By the power of austerity even the rule of the seasons was relaxed there: always flower, always fruit. Describing a hermitage this way is Vālmīki's well-known method, showing an ascetic's greatness through his surroundings, and these two signs alone prove the holiness of the place. "Reaching that holy hermitage, I sheltered at the foot of a tree and waited, longing to see the venerable Niśākara." A visitor sits at the foot of a tree and does not enter a hermitage uninvited; that is good manners. "Then, far off, I saw the seer, blazing with splendour and unassailable, returning from his bath, facing north." The radiant sage coming back from bathing could be seen from afar.

"Bears, sṛmara deer, tigers, lions and serpents of many kinds crowded round him as he came, as creatures crowd round a generous giver." The simile is charming: the sage gives safety, the animals come to ask for it. "Then, knowing that the seer had reached his hermitage, the creatures went away, just as when a king has gone in, his whole army and his ministers go to their own quarters." The second simile, of a royal court, suggests that even in the forest there is order; together the images of giver and king show the sage's power. "The seer was pleased to see me and went back into his hermitage, and after only a moment he came out and asked me my errand" — that "only a moment" shows his promptness and his regard for a guest. "'Gentle one,' he said, 'looking at your ruined state, I cannot even count your feathers. Both your wings are burnt by fire, and the life in your poor body is failing.'"

"'I have seen two vultures before, as swift as the wind, kings of the vultures, brothers, who could take any form they wished.'" The sage recognised him from memory, which proves the two brothers had often come there before. "'You are the elder, Sampāti, and Jaṭāyu is your younger brother. You both used to take human form and clasp my feet.'" Birds who could take any shape bowing to their teacher in human form — that is the way of devotion. "'What sickness has come upon you? How did you lose your wings? Or is this some punishment someone has laid on you? I am asking — tell me everything.'" The sarga ends with three questions, and the answer comes in the next, where Sampāti tells at length of the terrible deed of chasing the sun; this is the poet's way of dividing his story.