गृध्रराजेन भाषितं तत् अमृतास्वादं वचनं निशम्य ते प्लवगर्षभाः हृष्टाः अभवन्। यः पूर्वं शङ्कितः आसीत् सः एव इदानीं विश्वासस्य पात्रं जातः — एषः परिवर्तनः वानराणां मुखेषु प्रकटः। ततः वानरश्रेष्ठः जाम्बवान् सर्वैः प्लवङ्गमैः सह भूतलात् सहसा उत्थाय गृध्रराजम् अब्रवीत्। ‘सहसा उत्थाय’ इति पदेन तेषां त्वरा दर्शिता — प्रायोपविष्टाः अपि ते श्रुत्वा एव उत्तिष्ठन्ति। तस्य प्रश्नः चतुर्भिः पदैः निबद्धः — ‘क्व सीता? केन वा दृष्टा? कः वा मैथिलीं हरति? तत् सर्वं भवान् आख्यातु, वनौकसां गतिः च भवतु।’ ‘गतिर्भव’ इति याचनया जाम्बवान् वृद्धं पक्षिणं स्वेषां शरणं करोति; एतेन तस्य विनयः नेतृत्वं च युगपत् दृश्येते।

‘कः एषः धृष्टः यः वज्रवेगनिपातिनां दाशरथिबाणानां स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां च विक्रमं न चिन्तयति?’ इति जाम्बवतः द्वितीयः प्रश्नः। अत्र प्रश्नः एव निन्दा — यः रामलक्ष्मणयोः शरान् न गणयति सः अवश्यं मूढः इति ध्वनिः। ततः सीताश्रुतिसमाहितान् प्रतिसम्मुक्तान् हरीन् प्रीतः सम्पातिः पुनः आश्वासयन् इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘प्रतिसम्मुक्तान्’ इति पदेन ज्ञायते — ते प्रायोपवेशनं त्यक्तवन्तः; ‘सीताश्रुतिसमाहितान्’ इति च तेषाम् एकाग्रताम् आह। ‘श्रूयतां वैदेह्याः हरणं यथा मया श्रुतम्, येन च मम आख्यातम्, यत्र च सा आयतलोचना वर्तते’ इति सः कथारम्भं करोति। एवं वक्ता श्रोतॄणां कौतूहलं पूर्वम् एव त्रिषु विषयेषु विभजति। ‘पुनः आश्वासयन्’ इति पदेन ज्ञायते — पूर्वम् अपि सः तान् आश्वासितवान् आसीत्, इदानीं तु विस्तरेण कथयति।

‘बहुयोजनम् आयते अस्मिन् दुर्गे गिरौ चिरात् निपतितः अहं वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः च’ इति सः स्वस्य अवस्थां वदति। ‘एवंगतं तं माम् आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः सुपार्श्वः नाम मम पुत्रः।’ पितुः भरणं पुत्रस्य धर्मः इति कविः अत्र शान्तेन स्वरेण स्थापयति। ततः स्वजातेः स्वभावं दृष्टान्तेन दर्शयति — ‘गन्धर्वाणां कामः तीक्ष्णः, भुजङ्गमानां कोपः तीक्ष्णः, मृगाणां भयं तीक्ष्णम्, अस्माकं तु क्षुधा तीक्ष्णा।’ एषा चतुष्पदी उपमा गृध्राणां क्षुधायाः स्वाभाविकतां क्षमायोग्यां करोति। ‘एकदा क्षुधार्तस्य आहारम् अभिकाङ्क्षतः मम पुत्रः गतसूर्ये अहनि अनामिषः एव आगतः। आहारसंरोधात् मया पीडितः सः प्रीतिवर्धनः यथातत्त्वम् अनुमान्य इदं वचनम् अब्रवीत्।’ पितुः कोपः, पुत्रस्य च विनयः — द्वयोः चित्रणं सङ्क्षेपेण कृतम्। ‘तीक्ष्ण’ इति पदं चतुर्वारं पुनरुक्तम् — तेन कविः स्वभावस्य अनिवार्यतां द्योतयति; क्षुधा गृध्रस्य दोषः न, अपितु जातिधर्मः। पितुः कोपं वर्णयन् सम्पातिः वस्तुतः आत्मनिन्दाम् एव करोति, तेन च श्रोतॄणां विश्वासं वर्धयति। ‘प्रीतिवर्धनः’ इति पुत्रस्य विशेषणं पितुः पश्चात्तापं सूचयति — यः प्रीतिं वर्धयति सः एव पीडितः आसीत्। वृद्धस्य आश्रयः पुत्रः एव, तस्य च कथायाः आरम्भः पुत्रात् एव — एतत् कविना सोद्देश्यं विहितम्।

‘तात, यथाकालम् आमिषार्थी अहं खम् आप्लुतः महेन्द्रस्य गिरेः द्वारम् आवृत्य सुसमाश्रितः। तत्र अवाङ्मुखः एकाकी अहं सागरान्तरचारिणां सत्त्वसहस्राणां पन्थानं संनिरोद्धुम् अध्यवसम्।’ महेन्द्रगिरेः द्वारे स्थित्वा समुद्रजन्तूनां मार्गरोधः — एतत् एव गृध्राणां मृगयाविधानम्। ‘तत्र भिन्नाञ्जनचयोपमः कश्चित् मया दृष्टः, यः सूर्योदयसमप्रभां स्त्रियम् आदाय गच्छति स्म।’ कृष्णाञ्जनराशिः इव सः, अरुणप्रभा इव सा — वर्णविरोधेन कविः चित्रं स्थापयति। ‘तौ दृष्ट्वा अभ्यवहारार्थं कृतनिश्चयः अहम् आसम्; किन्तु तेन विनीतेन साम्ना पन्थाः अनुयाचितः।’ ततः सुपार्श्वः स्वस्य निवृत्तेः कारणं वदति — ‘सामोपपन्नानां प्रहर्ता भुवि न हि विद्यते; नीचेषु अपि जनेषु कश्चित् एव तथा कुर्यात्, किम् अङ्ग बत मद्विधः?’ एषा आर्यता एव कथायाः मर्म — यत् साम्ना याचितः सः न हन्ति। ‘सः तेजसा व्योम संक्षिपन् इव वेगितः गतः; अथ खेचरैः भूतैः अहम् अभिगम्य सभाजितः।’ ‘अध्यवसम्’ इति क्रियापदेन एकाकिनः सङ्कल्पः दर्शितः — सहस्रेषु जन्तुषु एकः एव सः रोद्धा। वर्णनस्य क्रमः अपि मनोहरः — प्रथमं स्थानम्, ततः क्रिया, ततः दृश्यम्, ततः संवादः। रावणस्य नाम अत्र न उक्तम्, केवलं ‘कश्चित्’ इति — यतः सुपार्श्वः तदा तं न जानाति स्म; नामनिर्देशः तु सिद्धैः पश्चात् क्रियते। एषा कथनरीतिः रहस्यं क्रमेण उद्घाटयति। अत्र सुपार्श्वस्य वचनं सर्गान्तरे निबद्धं कथान्तरम् इव भासते।

‘दिष्ट्या सीता जीवति’ इति महर्षयः मां ह्यब्रुवन्; ‘कथंचित् सकलत्रः असौ गतः, ते स्वस्ति असंशयम्।’ ऋषीणां वचने द्वौ अर्थौ — सीतायाः जीवनम्, सुपार्श्वस्य च कुशलम्; यतः रावणेन सह विग्रहः तस्य कृते सङ्कटम् एव आसीत्। ‘एवं तैः परमशोभनैः सिद्धैः उक्तः अहम्; तैः एव च मे निवेदितम् — सः रक्षसां राजा रावणः।’ ततः सुपार्श्वः दृष्टं वर्णयति — ‘दाशरथेः रामस्य भार्यां जनकात्मजां भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजितां रामलक्ष्मणयोः नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजां पश्यन् — एषः कालात्ययः, तात’ इति वाक्यविदां वरः सः अवदत्। विलम्बस्य कारणं वदन् अपि सः पितुः कोपं शमयति। ‘एतत् अर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत्; तत् श्रुत्वा अपि मे बुद्धिः पराक्रमे काचित् न आसीत्’ इति सम्पातिः स्वस्य निष्क्रियतां स्वयम् एव स्वीकरोति। सीतायाः अवस्थावर्णने त्रीणि विशेषणानि — भ्रष्टाभरणकौशेया, शोकवेगपराजिता, मुक्तमूर्धजा — तानि सुन्दरकाण्डे पुनः प्रतिध्वनन्ति। ‘तच्छ्रुत्वापि’ इति ‘अपि’ शब्दे वृद्धस्य वेदना निहिता — श्रुतम् आसीत्, किन्तु कर्तुं न शक्तम्; एषा एव आत्मग्लानिः अग्रिमे सर्गे तस्य आत्मकथायाः प्रेरिका। सिद्धानां वचनम् एव सम्पातेः साक्ष्यस्य प्रमाणम्, यतः सः स्वयं तत् न दृष्टवान्।

‘अपक्षः पक्षी कथं किंचित् कर्म समारभेत्? यत् तु वाग्बुद्धिगुणवर्तिना मया शक्यं कर्तुं, तत् अत्र वक्ष्यामि — शृणुत; तत् भवतां पौरुषाश्रयम्।’ स्वसीमां स्पष्टं निवेद्य सः स्वस्य दानं वाचि बुद्धौ च नियमयति। ‘वाङ्मतिभ्यां सर्वेषां वः प्रियं करिष्यामि; यत् हि दाशरथेः कार्यं तत् मम एव, अत्र संशयः नास्ति।’ ततः वानरान् उत्साहयति — ‘भवन्तः मतिश्रेष्ठाः बलवन्तः मनस्विनः, कपिराजेन प्रहिताः, देवैः अपि दुरासदाः। रामलक्ष्मणयोः कङ्कपत्रिणः बाणाः च विहिताः, त्रयाणाम् अपि लोकानां त्राणे निग्रहे च पर्याप्ताः। कामं दशग्रीवः तेजोबलसमन्वितः, किन्तु भवतां समर्थानां न किंचित् अपि दुष्करम्। तस्मात् अलं कालसङ्गेन, क्रियतां बुद्धिनिश्चयः; न हि भवद्विधाः बुद्धिमन्तः कर्मसु सज्जन्ते।’ एवं वृद्धः पक्षी उपदेशेन एव सेनां प्रेरयति, सर्गः च निश्चयस्य आह्वानेन समाप्यते। ‘अपक्षः पक्षी’ इति विरोधेन सः स्वस्य वैकल्यं तीव्रं दर्शयति। ‘पौरुषाश्रयम्’ इति पदे कार्यस्य भारः वानरेषु एव निक्षिप्तः — सः मार्गं दर्शयति, गमनं तु तेषाम्। अन्तिमेषु श्लोकेषु उत्साहवर्धनस्य त्रयः हेतवः — भवतां गुणाः, रामलक्ष्मणयोः शराः, शत्रोः बलम् अपि युष्मत्सामर्थ्यस्य पुरतः न्यूनम् इति। ‘न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तः’ इति सुभाषितप्रायं वाक्यं सर्गस्य अन्तिमं पदम्, तत् च वानराणां कृते आदेशः एव। एवं वृद्धः पक्षी स्वस्य दुर्बलतायाः स्थाने ज्ञानम् उपदेशं च दत्त्वा कार्यं साधयति।

గృధ్రరాజు పలికిన అమృతం వంటి రుచి గల ఆ మాట విని ఆ వానరశ్రేష్ఠులు సంతోషించారు. ఇంతకుముందు శంకించబడినవాడే ఇప్పుడు విశ్వాసపాత్రుడయ్యాడు — ఈ మార్పు వానరుల ముఖాలలో ప్రకటమైంది. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు జాంబవంతుడు వానరులందరితో కలిసి నేలమీదినుండి హఠాత్తుగా లేచి గృధ్రరాజుతో అన్నాడు. ‘సహసా ఉత్థాయ’ (హఠాత్తుగా లేచి) అనే పదంతో వారి త్వర చూపబడింది — ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చున్నవారైనా విన్న వెంటనే లేస్తున్నారు. అతని ప్రశ్న నాలుగు భాగాలుగా కూర్చబడింది — ‘సీత ఎక్కడ? ఎవరు చూశారు? మైథిలిని అపహరించినది ఎవరు? అదంతా మీరు చెప్పండి, వనవాసులకు మీరే గతి కండి.’ ‘గతిర్భవ’ (గతి కండి) అనే యాచనతో జాంబవంతుడు వృద్ధుడైన పక్షిని తమకు శరణంగా చేసుకుంటున్నాడు; దీనితో అతని వినయమూ నాయకత్వమూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి.

‘వజ్రవేగంతో పడే దశరథకుమారుని బాణాల, స్వయంగా లక్ష్మణుడు విడిచే బాణాల పరాక్రమాన్ని లెక్కచేయని ఈ దుస్సాహసి ఎవడు?’ అనేది జాంబవంతుని రెండవ ప్రశ్న. ఇక్కడ ప్రశ్నే నింద — రామలక్ష్మణుల బాణాలను లెక్కచేయనివాడు తప్పకుండా మూఢుడని ధ్వని. అప్పుడు సీత వార్తను వినడంలో ఏకాగ్రులై, (ప్రాయోపవేశాన్ని) విడిచిపెట్టిన వానరులను సంతోషించిన సంపాతి మళ్ళీ ఊరడిస్తూ ఈ మాట అన్నాడు. ‘ప్రతిసమ్ముక్తాన్’ (విడిచిపెట్టినవారిని) అనే పదంతో వారు ప్రాయోపవేశాన్ని విడిచిపెట్టారని తెలుస్తుంది; ‘సీతాశ్రుతిసమాహితాన్’ (సీత వార్తలో ఏకాగ్రులైనవారిని) అనే పదం వారి ఏకాగ్రతను చెబుతుంది. ‘వైదేహి అపహరణ గురించి నేను ఎలా విన్నానో, ఎవరు నాకు చెప్పారో, ఆ విశాలనేత్రి ఎక్కడ ఉందో వినండి’ అని అతడు కథ మొదలుపెడతాడు. ఇలా వక్త శ్రోతల కుతూహలాన్ని ముందే మూడు విషయాలుగా విభజిస్తాడు. ‘పునః ఆశ్వాసయన్’ (మళ్ళీ ఊరడిస్తూ) అనే పదంతో తెలుస్తుంది — ఇంతకుముందు కూడా అతడు వారిని ఊరడించాడు, ఇప్పుడు విస్తారంగా చెబుతున్నాడు.

‘అనేక యోజనాల విశాలమైన ఈ దుర్గమపర్వతంపై చాలాకాలం క్రితం పడిపోయిన నేను వృద్ధుడను, ప్రాణమూ పరాక్రమమూ క్షీణించినవాడను’ అని అతడు తన స్థితిని చెబుతాడు. ‘ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నన్ను పక్షులలో శ్రేష్ఠుడైన సుపార్శ్వుడు అనే నా కుమారుడు సమయానికి ఆహారం తెచ్చి పోషిస్తున్నాడు.’ తండ్రిని పోషించడం కుమారుని ధర్మం అని కవి ఇక్కడ శాంతమైన స్వరంతో స్థాపిస్తున్నాడు. తరువాత తన జాతి స్వభావాన్ని దృష్టాంతంతో చూపుతాడు — ‘గంధర్వులకు కామం తీక్ష్ణం, సర్పాలకు కోపం తీక్ష్ణం, మృగాలకు భయం తీక్ష్ణం, మాకు మాత్రం ఆకలి తీక్ష్ణం.’ ఈ నాలుగు భాగాల ఉపమానం గృధ్రాల ఆకలి స్వాభావికమైనదని, క్షమించదగినదని చేస్తుంది. ‘ఒకసారి ఆకలితో బాధపడుతూ ఆహారం కోసం ఎదురుచూస్తున్న నా దగ్గరికి నా కుమారుడు సూర్యుడు అస్తమించిన తరువాత మాంసం లేకుండానే వచ్చాడు. ఆహారం ఆగిపోయినందుకు నేను అతనిని బాధించాను; ప్రీతిని పెంచే ఆ కుమారుడు నన్ను యథోచితంగా గౌరవించి, ఉన్నది ఉన్నట్లు ఈ మాట చెప్పాడు.’ తండ్రి కోపం, కుమారుని వినయం — రెండింటి చిత్రణా సంక్షేపంగా చేయబడింది. ‘తీక్ష్ణ’ అనే పదం నాలుగుసార్లు పునరుక్తమైంది — దానితో కవి స్వభావపు అనివార్యతను ద్యోతకం చేస్తున్నాడు; ఆకలి గృధ్రం యొక్క దోషం కాదు, జాతిధర్మం. తండ్రి కోపాన్ని వర్ణిస్తూ సంపాతి నిజానికి ఆత్మనిందనే చేస్తున్నాడు, దానితో శ్రోతల విశ్వాసాన్ని పెంచుతున్నాడు. ‘ప్రీతివర్ధనః’ (ప్రీతిని పెంచేవాడు) అనే కుమారుని విశేషణం తండ్రి పశ్చాత్తాపాన్ని సూచిస్తుంది — ప్రీతిని పెంచేవాడే బాధించబడ్డాడు. వృద్ధునికి ఆశ్రయం కుమారుడే, అతని కథ ఆరంభం కూడా కుమారుని నుండే — ఇది కవి ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసినది.

‘నాన్నా, సమయానికి మాంసం కోసం నేను ఆకాశంలోకి ఎగిరి, మహేంద్రపర్వతపు ద్వారాన్ని ఆవరించి నిలిచాను. అక్కడ కిందికి ముఖం పెట్టి ఒంటరిగా, సముద్రం మధ్యలో తిరిగే వేలాది ప్రాణుల మార్గాన్ని అడ్డగించాలని నిశ్చయించుకున్నాను.’ మహేంద్రగిరి ద్వారంలో నిలిచి సముద్రజంతువుల మార్గాన్ని అడ్డగించడం — ఇదే గృధ్రాల వేటపద్ధతి. ‘అక్కడ చిదిమిన కాటుకరాశి వంటి ఒకనిని చూశాను, అతడు సూర్యోదయకాంతి వంటి కాంతి గల ఒక స్త్రీని తీసుకొని వెళుతున్నాడు.’ అతడు నల్లని కాటుకరాశి వంటివాడు, ఆమె అరుణకాంతి వంటిది — రంగుల విరోధంతో కవి చిత్రాన్ని నిలుపుతాడు. ‘వారిద్దరినీ చూసి ఆహారంగా చేసుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాను; కానీ అతడు వినయంగా, సామంతో దారి ఇవ్వమని యాచించాడు.’ తరువాత సుపార్శ్వుడు తాను వెనుదిరగడానికి కారణం చెబుతాడు — ‘సామంతో (మంచిమాటతో) సమీపించినవారిని కొట్టేవాడు భూమిమీద ఎవడూ లేడు; నీచులలో కూడా ఎవరో ఒకడే అలా చేస్తాడు, ఇక నా వంటివాని సంగతి చెప్పేదేమిటి?’ ఈ ఆర్యత్వమే కథకు మర్మం — సామంతో యాచించబడినవాడు చంపడు. ‘అతడు తన తేజస్సుతో ఆకాశాన్ని కుదించివేస్తున్నట్లు వేగంగా వెళ్ళిపోయాడు; ఆ తరువాత ఆకాశంలో సంచరించే ప్రాణులు నా దగ్గరికి వచ్చి నన్ను అభినందించాయి.’ ‘అధ్యవసమ్’ (నిశ్చయించుకున్నాను) అనే క్రియాపదంతో ఒంటరివాని సంకల్పం చూపబడింది — వేలాది జంతువులకు అతనొక్కడే అడ్డగించేవాడు. వర్ణనక్రమం కూడా మనోహరంగా ఉంది — మొదట స్థలం, తరువాత క్రియ, తరువాత దృశ్యం, ఆ తరువాత సంవాదం. రావణుని పేరు ఇక్కడ చెప్పబడలేదు, కేవలం ‘ఒకడు’ అని మాత్రమే — ఎందుకంటే అప్పుడు సుపార్శ్వునికి అతడెవరో తెలియదు; పేరును తరువాత సిద్ధులు చెబుతారు. ఈ కథనపద్ధతి రహస్యాన్ని క్రమంగా బయటపెడుతుంది. ఇక్కడ సుపార్శ్వుని మాట సర్గలో కూర్చబడిన ఒక ఉపకథ వలె కనిపిస్తుంది.

‘“అదృష్టవశాత్తూ సీత బ్రతికే ఉంది” అని మహర్షులు నాతో అన్నారు; “ఎలాగో అతడు భార్యతో సహా వెళ్ళిపోయాడు, నీకు నిస్సందేహంగా క్షేమమే.”’ ఋషుల మాటలో రెండు అర్థాలు — సీత జీవించి ఉండటం, సుపార్శ్వుని క్షేమం; ఎందుకంటే రావణునితో విరోధం అతనికి ఆపదే. ‘పరమశోభనులైన ఆ సిద్ధులు నాతో ఇలా అన్నారు; అతడు రాక్షసరాజు రావణుడు అని వారే నాకు తెలియజేశారు.’ తరువాత సుపార్శ్వుడు తాను చూసినదాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘దశరథకుమారుడు రాముని భార్య, జనకుని కుమార్తె, ఆభరణాలూ పట్టువస్త్రమూ జారిపోయినది, శోకవేగానికి లొంగిపోయినది, రామలక్ష్మణుల పేర్లు పెట్టి అరుస్తున్నది, జుట్టు విరబోసుకున్నది అయిన ఆమెను చూస్తూ ఉండగా — నాన్నా, ఇదే ఆలస్యానికి కారణం’ అని మాటల నేర్పరులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు అన్నాడు. ఆలస్యానికి కారణం చెబుతూనే అతడు తండ్రి కోపాన్ని శాంతింపజేస్తాడు. ‘ఈ విషయమంతా సుపార్శ్వుడు నాకు నివేదించాడు; అది విన్నప్పటికీ నా బుద్ధి ఏ పరాక్రమం వైపూ పోలేదు’ అని సంపాతి తన నిష్క్రియత్వాన్ని తానే అంగీకరిస్తాడు. సీత స్థితి వర్ణనలో మూడు విశేషణాలు — ఆభరణాలూ పట్టువస్త్రమూ జారిపోయినది, శోకవేగానికి లొంగిపోయినది, జుట్టు విరబోసుకున్నది — ఇవి సుందరకాండలో మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తాయి. ‘తచ్ఛ్రుత్వాపి’ (అది విన్నప్పటికీ) అనే చోట ‘అపి’ (అయినప్పటికీ) అనే పదంలో వృద్ధుని వేదన దాగి ఉంది — విన్నాడు, కానీ చేయలేకపోయాడు; ఈ ఆత్మగ్లానియే తరువాతి సర్గలో అతని ఆత్మకథకు ప్రేరణ. సిద్ధుల మాటే సంపాతి సాక్ష్యానికి ప్రమాణం, ఎందుకంటే అతడు స్వయంగా అది చూడలేదు.

‘రెక్కలు లేని పక్షి ఏ పనిని మొదలుపెట్టగలడు? అయితే మాట, బుద్ధి అనే గుణాలతో నేను చేయగలిగినదాన్ని ఇక్కడ చెబుతాను — వినండి; అది మీ పౌరుషంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.’ తన పరిమితిని స్పష్టంగా నివేదించి అతడు తన దానాన్ని మాటకూ బుద్ధికీ పరిమితం చేస్తాడు. ‘మాటతోనూ బుద్ధితోనూ మీ అందరికీ ప్రియం చేస్తాను; దశరథకుమారుని కార్యం నాదే, ఇందులో సందేహం లేదు.’ తరువాత వానరులను ఉత్సాహపరుస్తాడు — ‘మీరు బుద్ధిశ్రేష్ఠులు, బలవంతులు, ధీమంతులు, కపిరాజు పంపినవారు, దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానివారు. రామలక్ష్మణుల కంకపక్షి ఈకలు గల బాణాలు మూడు లోకాలనూ రక్షించడానికీ నిగ్రహించడానికీ సరిపోయేవి. దశగ్రీవుడు తేజోబలసమన్వితుడైనా కావచ్చు, కానీ సమర్థులైన మీకు ఏదీ కష్టం కాదు. కాబట్టి కాలయాపన చాలు, బుద్ధితో నిశ్చయం చేసుకోండి; మీ వంటి బుద్ధిమంతులు కార్యాలలో ఆలస్యం చేయరు.’ ఇలా వృద్ధుడైన పక్షి ఉపదేశంతోనే సేనను ప్రేరేపిస్తాడు, సర్గ నిశ్చయానికి ఆహ్వానంతో ముగుస్తుంది. ‘అపక్షః పక్షీ’ (రెక్కలు లేని పక్షి) అనే విరోధంతో అతడు తన వైకల్యాన్ని తీవ్రంగా చూపుతాడు. ‘పౌరుషాశ్రయమ్’ (పౌరుషంపై ఆధారపడినది) అనే పదంలో కార్యభారం వానరులమీదనే ఉంచబడింది — అతడు దారి చూపుతాడు, వెళ్ళవలసినది వారు. చివరి శ్లోకాలలో ఉత్సాహం పెంచడానికి మూడు కారణాలు — మీ గుణాలు, రామలక్ష్మణుల బాణాలు, శత్రువు బలం కూడా మీ సామర్థ్యం ముందు తక్కువే అని. ‘న హి కర్మసు సజ్జంతే బుద్ధిమంతః’ (బుద్ధిమంతులు కార్యాలలో ఆలస్యం చేయరు) అనే సుభాషితప్రాయమైన వాక్యం సర్గలోని చివరి మాట, అది వానరులకు ఆదేశమే. ఇలా వృద్ధుడైన పక్షి తన దుర్బలత్వానికి బదులుగా జ్ఞానాన్నీ ఉపదేశాన్నీ ఇచ్చి కార్యాన్ని సాధిస్తాడు.

கழுகரசன் சொன்ன, அமுதம் போலச் சுவைக்கும் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு அந்த வானரச் சிறந்தோர் மகிழ்ந்தனர். முன்பு ஐயத்துக்குரியவனாக இருந்தவனே இப்போது நம்பிக்கைக்குரியவனானான் — இந்த மாற்றம் வானரர்களின் முகங்களில் வெளிப்பட்டது. பிறகு வானரர்களில் சிறந்த ஜாம்பவான் எல்லா வானரர்களோடும் தரையிலிருந்து சட்டென எழுந்து கழுகரசனிடம் சொன்னான். ‘சட்டென எழுந்து’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய பரபரப்பு காட்டப்பட்டது — உண்ணாநோன்பிருந்தவர்களும் கேட்டவுடனேயே எழுகிறார்கள். அவனுடைய கேள்வி நான்கு பகுதிகளால் அமைந்தது: ‘சீதை எங்கே? அவளை யார் கண்டார்? மைதிலியைக் கவர்ந்தவன் யார்? அதையெல்லாம் நீ சொல்; காட்டுவாசிகளுக்குப் புகலிடமாகவும் இரு.’ ‘கதிர்பவ’ (புகலிடமாக இரு) என்ற வேண்டுகோளால் ஜாம்பவான் முதிய பறவையைத் தங்கள் அடைக்கலமாக்குகிறான்; இதனால் அவனுடைய பணிவும் தலைமையும் ஒருசேரக் காணப்படுகின்றன.

‘வஜ்ராயுதத்தின் வேகத்தோடு விழும் தசரதன் மைந்தனின் அம்புகளையும், லக்ஷ்மணனே எய்யும் அம்புகளையும், அவற்றின் வீரத்தையும் எண்ணிப் பாராத இந்தத் துணிச்சல்காரன் யார்?’ என்பது ஜாம்பவானின் இரண்டாவது கேள்வி. இங்கே கேள்வியே பழிப்பு — ராம லக்ஷ்மணரின் அம்புகளைப் பொருட்படுத்தாதவன் நிச்சயம் மூடன் என்பது உட்பொருள். பிறகு சீதையைப் பற்றிய செய்தியைக் கேட்பதில் ஒருமுகப்பட்டு, உண்ணாநோன்பைக் கைவிட்ட வானரர்களை மகிழ்ந்த சம்பாதி மீண்டும் தேற்றி இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான். ‘ப்ரதிஸம்முக்தான்’ (விடுபட்டவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்கள் உண்ணாநோன்பைக் கைவிட்டனர் என்று அறியப்படுகிறது; ‘ஸீதாச்ருதிஸமாஹிதான்’ (சீதையைப் பற்றிக் கேட்பதில் ஒருமுகப்பட்டவர்கள்) என்பது அவர்களுடைய மன ஒருமைப்பாட்டைச் சொல்கிறது. ‘வைதேகி எவ்வாறு கவரப்பட்டாள் என்று நான் கேட்டபடியும், யார் எனக்குச் சொன்னார்கள் என்பதையும், அந்த நீள்விழியாள் எங்கே இருக்கிறாள் என்பதையும் கேளுங்கள்’ என்று அவன் கதையைத் தொடங்குகிறான். இவ்வாறு பேச்சாளன் கேட்பவர்களின் ஆவலை முன்பே மூன்று பொருள்களாகப் பிரிக்கிறான். ‘மீண்டும் தேற்றி’ என்ற சொல்லால் அறியப்படுகிறது — முன்பும் அவன் அவர்களைத் தேற்றியிருந்தான்; இப்போது விரிவாகச் சொல்கிறான்.

‘பல யோஜனை நீளமுள்ள, அணுகுவதற்கரிய இந்த மலையில் நெடுங்காலத்துக்கு முன் விழுந்த நான் முதியவன்; உயிர்வலிமையும் வீரமும் குன்றியவன்’ என்று அவன் தன் நிலையைச் சொல்கிறான். ‘இந்த நிலையில் உள்ள என்னை, பறவைகளில் சிறந்தவனும் என் மகனுமான சுபார்சுவன் உரிய வேளையில் உணவளித்துப் பேணுகிறான்.’ தந்தையைப் பேணுவது மகனின் தர்மம் என்பதைக் கவி இங்கே அமைதியான குரலில் நிலைநாட்டுகிறார். பிறகு தன் இனத்தின் இயல்பை உதாரணத்தால் காட்டுகிறான்: ‘கந்தர்வர்களுக்குக் காமம் கூர்மையானது, பாம்புகளுக்குக் கோபம் கூர்மையானது, மான்களுக்கு அச்சம் கூர்மையானது, எங்களுக்கோ பசி கூர்மையானது.’ நான்கு பகுதிகள் கொண்ட இந்த உவமை கழுகுகளின் பசி இயல்பானது, ஆகவே மன்னிக்கத்தக்கது என்று காட்டுகிறது. ‘ஒருநாள் பசியால் வருந்தி உணவை எதிர்பார்த்துக்கொண்டிருந்த என்னிடம், சூரியன் மறைந்த பின் என் மகன் இறைச்சி இன்றியே வந்தான். உணவு தடைபட்டதால் நான் அவனை வருத்தினேன்; அன்பை வளர்ப்பவனான அவன் உள்ளது உள்ளபடி என்னை மதித்து இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான்.’ தந்தையின் கோபம், மகனின் பணிவு — இரண்டின் சித்திரமும் சுருக்கமாக வரையப்பட்டது. ‘கூர்மையானது’ (தீக்ஷ்ண) என்ற சொல் நான்கு முறை திரும்பத் திரும்ப வருகிறது — அதனால் கவி இயல்பின் தவிர்க்க முடியாத தன்மையை வெளிப்படுத்துகிறார்; பசி கழுகின் குற்றம் அல்ல, இனத்தின் இயல்பு. தந்தையின் கோபத்தை விவரிப்பதில் சம்பாதி உண்மையில் தன்னையே பழித்துக்கொள்கிறான்; அதனால் கேட்பவர்களின் நம்பிக்கையை வளர்க்கிறான். ‘ப்ரீதிவர்தனஃ’ (அன்பை வளர்ப்பவன்) என்ற மகனின் அடைமொழி தந்தையின் கழிவிரக்கத்தைச் சுட்டுகிறது — அன்பை வளர்ப்பவனே வருத்தப்பட்டான். முதியவனின் புகலிடம் மகனே; அவனுடைய கதையின் தொடக்கமும் மகனிடமிருந்தே — இது கவியால் நோக்கத்தோடு அமைக்கப்பட்டது.

‘தந்தையே, வழக்கம்போல இறைச்சி தேடி வானில் பறந்து, மகேந்திர மலையின் வாயிலை மறித்து நன்கு அமர்ந்திருந்தேன். அங்கே கீழ்நோக்கிய முகத்தோடு தனியாக, கடலுக்குள் திரியும் ஆயிரக்கணக்கான உயிரினங்களின் வழியைத் தடுக்கத் தீர்மானித்திருந்தேன்.’ மகேந்திர மலையின் வாயிலில் நின்று கடல்வாழ் உயிரினங்களின் வழியை மறிப்பது — இதுவே கழுகுகளின் வேட்டை முறை. ‘அங்கே பொடித்த மைக்குவியல் போன்ற ஒருவனைக் கண்டேன்; அவன் சூரிய உதயத்தைப் போன்ற ஒளியுடைய ஒரு பெண்ணைத் தூக்கிக்கொண்டு போய்க்கொண்டிருந்தான்.’ அவன் கருமைக் குவியல் போல, அவள் விடியல் ஒளி போல — நிற முரணால் கவி சித்திரத்தை நிறுவுகிறார். ‘அவ்விருவரையும் கண்டு, உணவாக்கிக்கொள்ள நான் உறுதி கொண்டேன்; ஆனால் அவன் பணிவாக, இனிய சொற்களால் (சாமத்தால்) வழிவிடும்படி வேண்டினான்.’ பிறகு சுபார்சுவன் தான் பின்வாங்கியதற்கான காரணத்தைச் சொல்கிறான்: ‘இனிய சொற்களோடு வேண்டுபவர்களைத் தாக்குபவன் பூமியில் இல்லை; இழிந்த மக்களிலும் யாரோ ஒருவரே அவ்வாறு செய்வர் — என்னைப் போன்றவனைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ இந்தப் பெருந்தன்மையே கதையின் உள்ளுயிர் — இனிமையாக வேண்டப்பட்டவன் தாக்குவதில்லை. ‘அவன் தன் ஒளியால் வானத்தையே சுருக்குவதுபோல வேகமாகச் சென்றுவிட்டான்; பிறகு வானில் திரியும் உயிரினங்கள் என்னை அணுகிப் பாராட்டின.’ ‘அத்யவஸம்’ (தீர்மானித்திருந்தேன்) என்ற வினைச்சொல்லால் தனியொருவனின் உறுதி காட்டப்பட்டது — ஆயிரக்கணக்கான உயிரினங்களுக்கிடையே அவன் ஒருவனே தடுப்பவன். வர்ணனையின் வரிசையும் அழகானது — முதலில் இடம், பிறகு செயல், பிறகு காட்சி, பிறகு உரையாடல். ராவணனின் பெயர் இங்கே சொல்லப்படவில்லை, ‘ஒருவன்’ என்று மட்டுமே — ஏனெனில் அப்போது சுபார்சுவன் அவனை அறியவில்லை; பெயர் பின்னர் சித்தர்களால் சொல்லப்படுகிறது. இந்தக் கதைசொல்லும் முறை ரகசியத்தைப் படிப்படியாக வெளிப்படுத்துகிறது. இங்கே சுபார்சுவனின் சொல், சர்க்கத்துக்குள் அமைக்கப்பட்ட ஒரு உட்கதை போலத் தோன்றுகிறது.

‘“நல்லவேளை, சீதை உயிரோடிருக்கிறாள்” என்று மகரிஷிகள் என்னிடம் சொன்னார்கள்; “எப்படியோ அவன் மனைவியோடு போய்விட்டான்; உனக்கு நலம், ஐயமில்லை.”’ ரிஷிகளின் சொல்லில் இரண்டு பொருள்கள் — சீதை உயிரோடிருப்பது, சுபார்சுவனின் நலம்; ஏனெனில் ராவணனோடு மோதுவது அவனுக்கு ஆபத்தாகவே இருந்திருக்கும். ‘இவ்வாறு மிகச் சிறந்த அந்தச் சித்தர்கள் என்னிடம் சொன்னார்கள்; அவனே அரக்கர்களின் அரசன் ராவணன் என்றும் அவர்களே எனக்குத் தெரிவித்தார்கள்.’ பிறகு சுபார்சுவன் தான் கண்டதை விவரிக்கிறான்: ‘தசரதன் மைந்தன் ராமனின் மனைவியும் ஜனகனின் மகளுமான அவள், அணிகலன்களும் பட்டாடையும் நழுவி, சோகத்தின் வேகத்தால் வெல்லப்பட்டு, ராம லக்ஷ்மணரின் பெயர்களைச் சொல்லிக் கதறிக்கொண்டு, கூந்தல் அவிழ்ந்திருந்தாள்; அவளைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்ததால்தான் இந்தத் தாமதம், தந்தையே’ என்று சொல்வல்லோரில் சிறந்த அவன் சொன்னான். தாமதத்துக்கான காரணத்தைச் சொல்வதன் மூலம் அவன் தந்தையின் கோபத்தையும் தணிக்கிறான். ‘இந்தச் செய்தி முழுவதையும் சுபார்சுவன் எனக்குத் தெரிவித்தான்; அதைக் கேட்டும் வீரச்செயல் செய்ய என் மனத்தில் சிறிதும் எண்ணம் எழவில்லை’ என்று சம்பாதி தன் செயலின்மையைத் தானே ஒப்புக்கொள்கிறான். சீதையின் நிலையை விவரிப்பதில் மூன்று அடைமொழிகள் — அணிகலன்களும் பட்டாடையும் நழுவியவள், சோகத்தின் வேகத்தால் வெல்லப்பட்டவள், கூந்தல் அவிழ்ந்தவள் — இவை சுந்தர காண்டத்தில் மீண்டும் எதிரொலிக்கின்றன. ‘கேட்டும்’ என்பதில் உள்ள ‘உம்’ என்ற இடைச்சொல்லில் முதியவனின் வேதனை பொதிந்துள்ளது — கேட்டிருந்தான், ஆனால் செய்ய இயலவில்லை; இந்தத் தன்னிரக்கமே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் தன் வரலாற்றைச் சொல்லத் தூண்டுகிறது. சித்தர்களின் சொல்லே சம்பாதியின் சாட்சியத்துக்குச் சான்று; ஏனெனில் அவன் அதைத் தானே காணவில்லை.

‘சிறகற்ற பறவை எந்தச் செயலைத்தான் தொடங்க முடியும்? சொல், அறிவு, குணம் ஆகியவற்றைக் கொண்டு வாழும் என்னால் செய்ய முடிவதை இங்கே சொல்கிறேன் — கேளுங்கள்; அது உங்கள் ஆண்மையைச் சார்ந்தது.’ தன் எல்லையைத் தெளிவாகத் தெரிவித்து அவன் தன் கொடையைச் சொல்லுக்கும் அறிவுக்கும் உட்படுத்துகிறான். ‘சொல்லாலும் அறிவாலும் உங்கள் அனைவருக்கும் இனியதைச் செய்வேன்; தசரதன் மைந்தனின் காரியம் எதுவோ அது என்னுடையதே, இதில் ஐயமில்லை.’ பிறகு வானரர்களை ஊக்குவிக்கிறான்: ‘நீங்கள் அறிவில் சிறந்தவர்கள், வலிமையுள்ளவர்கள், மனவுறுதி உடையவர்கள்; வானர அரசனால் அனுப்பப்பட்டவர்கள், தேவர்களாலும் எதிர்க்க அரிதானவர்கள். ராம லக்ஷ்மணரின் கங்கப் பறவை இறகுகள் கொண்ட அம்புகள் மூவுலகங்களையும் காக்கவும் அடக்கவும் போதுமானவை. தசக்ரீவன் ஒளியும் வலிமையும் உடையவனாக இருக்கலாம்; ஆனால் திறமையுள்ள உங்களுக்குச் சிறிதும் கடினமானது இல்லை. ஆகவே காலம் கடத்தியது போதும், அறிவால் ஒரு முடிவு செய்யுங்கள்; உங்களைப் போன்ற அறிவாளிகள் காரியங்களில் தயங்கித் தேங்குவதில்லை.’ இவ்வாறு முதிய பறவை உபதேசத்தாலேயே படையைத் தூண்டுகிறது; சர்க்கம் உறுதியான முடிவுக்கான அழைப்போடு முடிகிறது. ‘சிறகற்ற பறவை’ என்ற முரணால் அவன் தன் குறைபாட்டைக் கூர்மையாகக் காட்டுகிறான். ‘பௌருஷாச்ரயம்’ (ஆண்மையைச் சார்ந்தது) என்ற சொல்லில் காரியத்தின் சுமை வானரர்கள் மேலேயே வைக்கப்படுகிறது — அவன் வழியைக் காட்டுகிறான், செல்வது அவர்களுடையது. இறுதிச் சுலோகங்களில் ஊக்கமளிப்பதற்கு மூன்று காரணங்கள் — உங்கள் குணங்கள், ராம லக்ஷ்மணரின் அம்புகள், பகைவனின் வலிமையும் உங்கள் ஆற்றலின் முன் குறைவே என்பது. ‘அறிவாளிகள் காரியங்களில் தயங்கித் தேங்குவதில்லை’ என்ற பொன்மொழி போன்ற வாக்கியமே சர்க்கத்தின் இறுதிச் சொல்; அது வானரர்களுக்கு ஓர் ஆணையே. இவ்வாறு முதிய பறவை தன் பலவீனத்துக்குப் பதிலாக அறிவையும் உபதேசத்தையும் தந்து காரியத்தைச் சாதிக்கிறது.

ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಅಮೃತದಂತೆ ಸವಿಯಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕೆಯಿತ್ತೋ ಅವನೇ ಈಗ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದನು — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ವಾನರರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜಾಂಬವಂತನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ನೆಲದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಗೃಧ್ರರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಸಹಸಾ ಉತ್ಥಾಯ’ (ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ತ್ವರೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವರು ಏಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ? ಅವಳನ್ನು ಯಾರು ಕಂಡರು? ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವವನು ಯಾರು? ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಹೇಳು, ವನವಾಸಿಗಳಾದ ನಮಗೆ ಗತಿಯಾಗು.’ ‘ಗತಿರ್ಭವ’ (ಗತಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ತಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯವೂ ನಾಯಕತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

‘ವಜ್ರದ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ದಾಶರಥಿಯ ಬಾಣಗಳ, ಸ್ವತಃ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಡುವ ಬಾಣಗಳ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದ ಈ ಧೂರ್ತನು ಯಾರು?’ ಎಂಬುದು ಜಾಂಬವಂತನ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ನಿಂದೆ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂಢನು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿದ್ದ, (ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವನ್ನು) ತೊರೆದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರೀತನಾದ ಸಂಪಾತಿಯು ಮತ್ತೆ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ಪ್ರತಿಸಮ್ಮುಕ್ತಾನ್’ (ತೊರೆದವರನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ‘ಸೀತಾಶ್ರುತಿಸಮಾಹಿತಾನ್’ (ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾದವರನ್ನು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದಂತೆಯೂ, ಯಾರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರೋ ಅದನ್ನೂ, ಆ ವಿಶಾಲನಯನೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ ಅದನ್ನೂ ಕೇಳಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಕ್ತಾರನು ಕೇಳುವವರ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುನಃ ಆಶ್ವಾಸಯನ್’ (ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆಯೂ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನೇಕ ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಈ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಬಿದ್ದಿರುವ ನಾನು ವೃದ್ಧನು, ಪ್ರಾಣವೂ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನು’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂಬ ನನ್ನ ಮಗನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ತಂದು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ತಂದೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು ಮಗನ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗಂಧರ್ವರಿಗೆ ಕಾಮ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಕೋಪ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಮೃಗಗಳಿಗೆ ಭಯ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ನಮಗಾದರೋ ಹಸಿವು ತೀಕ್ಷ್ಣ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಉಪಮೆ ಗೃಧ್ರಗಳ ಹಸಿವಿನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಕ್ಷಮಾರ್ಹವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಒಮ್ಮೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ನನ್ನ ಮಗನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಮಾಂಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಬಂದನು. ಆಹಾರ ಸಿಗದುದರಿಂದ ನನ್ನಿಂದ ಬೈಸಿಕೊಂಡ ಆ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧಕನು ನನ್ನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.’ ತಂದೆಯ ಕೋಪ, ಮಗನ ವಿನಯ — ಎರಡರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಅದರಿಂದ ಕವಿಯು ಸ್ವಭಾವದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಸಿವು ಗೃಧ್ರನ ದೋಷವಲ್ಲ, ಜಾತಿಧರ್ಮ. ತಂದೆಯ ಕೋಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾತಿಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುವವರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನಃ’ (ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಮಗನ ವಿಶೇಷಣವು ತಂದೆಯ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದನು. ವೃದ್ಧನ ಆಶ್ರಯ ಮಗನೇ, ಅವನ ಕಥೆಯ ಆರಂಭವೂ ಮಗನಿಂದಲೇ — ಇದನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಪ್ಪಾ, ಎಂದಿನಂತೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ದ್ವಾರವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಿದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ಒಬ್ಬನೇ ಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಿಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು.’ ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸಮುದ್ರಜೀವಿಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದು — ಇದೇ ಗೃಧ್ರಗಳ ಬೇಟೆಯ ವಿಧಾನ. ‘ಅಲ್ಲಿ ಒಡೆದ ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಒಬ್ಬನನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು; ಅವನು ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು.’ ಅವನು ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ, ಅವಳು ಅರುಣಕಾಂತಿಯಂತೆ — ಬಣ್ಣಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೆನು; ಆದರೆ ಅವನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಸಾಮದಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು.’ ಅನಂತರ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾಮದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಹೊಡೆಯುವವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ನೀಚರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿಯಾನು, ಇನ್ನು ನನ್ನಂಥವನ ಮಾತೇನು?’ ಈ ಆರ್ಯತೆಯೇ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ — ಸಾಮದಿಂದ ಬೇಡಿದಾಗ ಅವನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋದನು; ಅನಂತರ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿ ಜೀವಿಗಳು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು.’ ‘ಅಧ್ಯವಸಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದೆನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಒಂಟಿಯಾದವನ ಸಂಕಲ್ಪ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ತಡೆಗಾರ. ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಮನೋಹರ — ಮೊದಲು ಸ್ಥಳ, ಅನಂತರ ಕ್ರಿಯೆ, ಅನಂತರ ದೃಶ್ಯ, ಅನಂತರ ಸಂವಾದ. ರಾವಣನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ‘ಒಬ್ಬನು’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ — ಏಕೆಂದರೆ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನಿಗೆ ಆಗ ಅವನು ಯಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಹೆಸರನ್ನು ಸಿದ್ಧರು ಆಮೇಲೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಥನರೀತಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಮಾತು ಸರ್ಗದೊಳಗೆ ಹೆಣೆದ ಉಪಕಥೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

‘“ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ” ಎಂದು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು; “ಹೇಗೋ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೋದನು, ನಿನಗೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಮಂಗಳವಾಯಿತು.”’ ಋಷಿಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು — ಸೀತೆಯ ಜೀವನ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಕ್ಷೇಮ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನೊಡನೆ ಕಲಹ ಅವನಿಗೆ ಸಂಕಟವೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಹೀಗೆ ಪರಮ ಶೋಭಾಯಮಾನರಾದ ಆ ಸಿದ್ಧರು ನನಗೆ ಹೇಳಿದರು; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ ರಾವಣನೆಂದು ಅವರೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು.’ ಅನಂತರ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ತಾನು ಕಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಭರಣಗಳೂ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವೂ ಜಾರಿಹೋದ, ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಸೋತುಹೋದ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಹೆಸರನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ್ದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದಲೇ ಅಪ್ಪಾ, ಈ ತಡವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಮಾತುಗಾರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಹೇಳಿದನು. ತಡವಾದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ತಂದೆಯ ಕೋಪವನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ವಿಷಯವನ್ನೆಲ್ಲ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ನನಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಪರಾಕ್ರಮದತ್ತ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹರಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಆಭರಣ-ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರಗಳು ಜಾರಿದವಳು, ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಸೋತವಳು, ಕೂದಲು ಕೆದರಿದವಳು — ಇವು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ‘ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾಪಿ’ (ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಅಪಿ’ (ಊ) ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನ ವೇದನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಕೇಳಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಈ ಆತ್ಮಗ್ಲಾನಿಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತ್ಮಕಥೆಗೆ ಪ್ರೇರಕ. ಸಿದ್ಧರ ಮಾತೇ ಸಂಪಾತಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಆರಂಭಿಸೀತು? ಆದರೆ ಮಾತು, ಬುದ್ಧಿ, ಗುಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಬಲ್ಲುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಕೇಳಿರಿ; ಅದು ನಿಮ್ಮ ಪೌರುಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ.’ ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮಾತು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾತು-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ದಾಶರಥಿಯ ಕಾರ್ಯವು ನನ್ನದೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ವಾನರರನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀವು ಬುದ್ಧಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಮನಸ್ವಿಗಳು, ಕಪಿರಾಜನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವರು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವಂಥವು. ದಶಗ್ರೀವನು ತೇಜಸ್ಸು-ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೇ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ಸಮರ್ಥರಾದ ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೂ ದುಷ್ಕರವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಲಹರಣ ಸಾಕು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರಿ; ನಿಮ್ಮಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯು ಉಪದೇಶದಿಂದಲೇ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ಗವು ನಿಶ್ಚಯದ ಆಹ್ವಾನದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಪಕ್ಷಃ ಪಕ್ಷೀ’ (ರೆಕ್ಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿ) ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವೈಕಲ್ಯವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೌರುಷಾಶ್ರಯಮ್’ (ಪೌರುಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದುದು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದ ಭಾರವನ್ನು ವಾನರರ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೋಗುವುದು ಅವರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವರ್ಧನೆಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು — ನಿಮ್ಮ ಗುಣಗಳು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಾಣಗಳು, ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮುಂದೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂಬುದು. ‘ನ ಹಿ ಕರ್ಮಸು ಸಜ್ಜಂತೇ ಬುದ್ಧಿಮಂತಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಸುಭಾಷಿತದಂತಹ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಅದು ವಾನರರಿಗೆ ಆದೇಶವೇ. ಹೀಗೆ ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯು ತನ್ನ ದುರ್ಬಲತೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ನೀಡಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ഗൃധ്രരാജൻ പറഞ്ഞ, അമൃതുപോലെ രുചിയുള്ള ആ വാക്കു കേട്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഹർഷിതരായി. മുമ്പ് ശങ്കിക്കപ്പെട്ടിരുന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ വിശ്വാസപാത്രമായി — ഈ മാറ്റം വാനരന്മാരുടെ മുഖങ്ങളിൽ പ്രകടമാണ്. അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാൻ എല്ലാ പ്ലവംഗമന്മാരോടുമൊപ്പം നിലത്തുനിന്നു പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ഗൃധ്രരാജനോടു പറഞ്ഞു. ‘പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ്’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ തിടുക്കം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രായോപവേശം ചെയ്തിരുന്നവരായിട്ടും കേട്ട ഉടനെ അവർ എഴുന്നേൽക്കുന്നു. അവന്റെ ചോദ്യം നാലു ഭാഗങ്ങളിലാണ് — ‘സീത എവിടെ? ആരാണ് അവളെ കണ്ടത്? ആരാണ് മൈഥിലിയെ അപഹരിക്കുന്നത്? അതെല്ലാം അങ്ങു പറഞ്ഞാലും; വനവാസികളുടെ ആശ്രയമായിരിക്കുകയും ചെയ്യുക.’ ‘ആശ്രയമായിരിക്കുക’ എന്ന അപേക്ഷയാൽ ജാംബവാൻ വൃദ്ധനായ പക്ഷിയെ തങ്ങളുടെ ശരണമാക്കുന്നു; ഇതിൽ അവന്റെ വിനയവും നേതൃത്വവും ഒരേസമയം കാണാം.

‘വജ്രവേഗത്തിൽ പതിക്കുന്ന ദാശരഥിയുടെ ബാണങ്ങളുടെയും ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം എയ്യുന്ന ബാണങ്ങളുടെയും പരാക്രമം ചിന്തിക്കാത്ത ഈ ധൃഷ്ടൻ ആരാണ്?’ എന്നതാണ് ജാംബവാന്റെ രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം. ഇവിടെ ചോദ്യംതന്നെ നിന്ദയാണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശരങ്ങളെ വകവെക്കാത്തവൻ തീർച്ചയായും മൂഢനാണ് എന്നു ധ്വനി. അപ്പോൾ സീതാവാർത്തയിൽ ഏകാഗ്രരായി, പ്രായോപവേശം ഉപേക്ഷിച്ച വാനരന്മാരെ സന്തുഷ്ടനായ സമ്പാതി വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘പ്രതിസമ്മുക്താൻ’ (വിട്ടൊഴിഞ്ഞവരെ) എന്ന പദത്താൽ അവർ പ്രായോപവേശം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നറിയാം; ‘സീതാവാർത്തയിൽ ഏകാഗ്രർ’ എന്നത് അവരുടെ ഏകാഗ്രതയും പറയുന്നു. ‘വൈദേഹിയുടെ അപഹരണം ഞാൻ എങ്ങനെ കേട്ടു, ആരാണ് എന്നോടു പറഞ്ഞത്, ആ ആയതലോചന എവിടെയാണ് — കേൾക്കുവിൻ’ എന്ന് അവൻ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വക്താവ് കേൾവിക്കാരുടെ കൗതുകത്തെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ മൂന്നു വിഷയങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. ‘വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ അറിയാം — മുമ്പും അവൻ അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു.

‘അനേകം യോജന നീളമുള്ള ദുർഗമമായ ഈ പർവതത്തിൽ ഏറെക്കാലം മുമ്പു വീണവനാണ് ഞാൻ; വൃദ്ധനും പ്രാണനും പരാക്രമവും ക്ഷയിച്ചവനും’ എന്ന് അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ പറയുന്നു. ‘ഇങ്ങനെയായിത്തീർന്ന എന്നെ പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സുപാർശ്വൻ എന്ന എന്റെ പുത്രൻ യഥാകാലം ആഹാരം നൽകി പോറ്റുന്നു.’ പിതാവിനെ പോറ്റുന്നതു പുത്രന്റെ ധർമമാണ് എന്ന് കവി ഇവിടെ ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് തന്റെ ജാതിയുടെ സ്വഭാവം ദൃഷ്ടാന്തംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു — ‘ഗന്ധർവന്മാർക്കു കാമം തീക്ഷ്ണം, സർപ്പങ്ങൾക്കു കോപം തീക്ഷ്ണം, മൃഗങ്ങൾക്കു ഭയം തീക്ഷ്ണം, ഞങ്ങൾക്കാകട്ടെ വിശപ്പു തീക്ഷ്ണം.’ നാലു ഭാഗങ്ങളുള്ള ഈ ഉപമ ഗൃധ്രങ്ങളുടെ വിശപ്പിന്റെ സ്വാഭാവികതയെ ക്ഷമിക്കാവുന്നതാക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കൽ വിശന്നുവലഞ്ഞ് ആഹാരം കാത്തിരുന്ന എന്റെ അടുക്കൽ, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച നേരത്ത്, എന്റെ പുത്രൻ മാംസമില്ലാതെ വന്നു. ആഹാരം തടയപ്പെട്ടതിനാൽ ഞാൻ അവനെ കോപിച്ചു ശകാരിച്ചു; പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്ന അവൻ യഥാവിധി എന്നെ ആദരിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു.’ പിതാവിന്റെ കോപവും പുത്രന്റെ വിനയവും — രണ്ടിന്റെയും ചിത്രം ചുരുക്കി വരച്ചിരിക്കുന്നു. ‘തീക്ഷ്ണം’ എന്ന പദം നാലുതവണ ആവർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു — അതുവഴി കവി സ്വഭാവത്തിന്റെ അനിവാര്യത വ്യക്തമാക്കുന്നു; വിശപ്പ് ഗൃധ്രന്റെ ദോഷമല്ല, ജാതിധർമമാണ്. പിതാവിന്റെ കോപം വർണിക്കുമ്പോൾ സമ്പാതി വാസ്തവത്തിൽ ആത്മനിന്ദതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്; അതുവഴി കേൾവിക്കാരുടെ വിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രീതിവർധനൻ’ എന്ന പുത്രന്റെ വിശേഷണം പിതാവിന്റെ പശ്ചാത്താപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്നവൻതന്നെയാണ് പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. വൃദ്ധന്റെ ആശ്രയം പുത്രനാണ്, അവന്റെ കഥയുടെ ആരംഭവും പുത്രനിൽനിന്നുതന്നെ — ഇതു കവി ഉദ്ദേശ്യപൂർവം ചെയ്തതാണ്.

‘അച്ഛാ, യഥാകാലം മാംസം തേടി ആകാശത്തിലേക്കു പറന്ന ഞാൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിന്റെ കവാടം അടച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ ഉറച്ചിരുന്നു. അവിടെ കീഴ്പോട്ടു മുഖമായി ഒറ്റയ്ക്കിരുന്ന് സമുദ്രത്തിനുള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിനു ജീവികളുടെ വഴി തടയാൻ ഞാൻ ഉറച്ചു.’ മഹേന്ദ്രഗിരിയുടെ കവാടത്തിൽ നിന്ന് സമുദ്രജീവികളുടെ വഴി തടയൽ — ഇതാണ് ഗൃധ്രങ്ങളുടെ വേട്ടരീതി. ‘അവിടെ, ഉടച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെയുള്ള ഒരുവനെ ഞാൻ കണ്ടു; സൂര്യോദയത്തിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഒരു സ്ത്രീയെ എടുത്തുകൊണ്ട് അവൻ പോകുകയായിരുന്നു.’ കറുത്ത അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ അവൻ, അരുണപ്രഭപോലെ അവൾ — വർണവിരോധംകൊണ്ട് കവി ചിത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘അവരെ കണ്ട് ഭക്ഷണമാക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചു; എന്നാൽ വിനയത്തോടെ സാമംകൊണ്ട് അവൻ വഴി യാചിച്ചു.’ പിന്നീട് സുപാർശ്വൻ താൻ പിന്മാറിയതിന്റെ കാരണം പറയുന്നു — ‘സാമംകൊണ്ട് അപേക്ഷിക്കുന്നവരെ പ്രഹരിക്കുന്ന ആരും ഭൂമിയിലില്ലല്ലോ; നീചരായ ജനങ്ങളിൽപ്പോലും ആരെങ്കിലുമേ അങ്ങനെ ചെയ്യൂ; പിന്നെ എന്നെപ്പോലുള്ളവരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ ഈ ആര്യതതന്നെയാണ് കഥയുടെ മർമം — സാമംകൊണ്ട് അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ കൊല്ലുന്നില്ല. ‘അവൻ തേജസ്സുകൊണ്ട് ആകാശത്തെ ചുരുക്കുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ പോയി; പിന്നീട് ആകാശചാരികളായ ജീവികൾ എന്റെ അടുത്തുവന്ന് എന്നെ അഭിനന്ദിച്ചു.’ ‘അധ്യവസം’ (ഉറച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ളവന്റെ സങ്കല്പം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു ജീവികൾക്കിടയിൽ അവൻ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് തടയുന്നവൻ. വർണനയുടെ ക്രമവും മനോഹരമാണ് — ആദ്യം സ്ഥലം, പിന്നെ ക്രിയ, പിന്നെ ദൃശ്യം, പിന്നെ സംവാദം. രാവണന്റെ പേര് ഇവിടെ പറയുന്നില്ല, ‘ഒരുവൻ’ എന്നു മാത്രം — കാരണം അന്നു സുപാർശ്വന് അവനെ അറിയില്ലായിരുന്നു; പേരു പറയുന്നതു പിന്നീട് സിദ്ധന്മാരാണ്. ഈ കഥനരീതി രഹസ്യം ക്രമേണ അനാവരണം ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ സുപാർശ്വന്റെ വാക്ക് സർഗത്തിനുള്ളിൽ രചിച്ച മറ്റൊരു കഥപോലെ തോന്നുന്നു.

‘“ഭാഗ്യവശാൽ സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു” എന്നു മഹർഷിമാർ എന്നോടു പറഞ്ഞു; “എങ്ങനെയോ അവൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം കടന്നുപോയി; നിനക്കു മംഗളം, സംശയമില്ല.”’ ഋഷിമാരുടെ വാക്കിന് രണ്ട് അർഥങ്ങൾ — സീതയുടെ ജീവിതവും സുപാർശ്വന്റെ കുശലവും; കാരണം രാവണനുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ അവനു വലിയ ആപത്തുതന്നെയാകുമായിരുന്നു. ‘അത്യന്തം ശോഭയുള്ള ആ സിദ്ധന്മാർ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; അവർതന്നെ എന്നെ അറിയിച്ചു — അവൻ രാക്ഷസരാജനായ രാവണനാണ്.’ പിന്നീട് സുപാർശ്വൻ കണ്ടതു വർണിക്കുന്നു — ‘ദാശരഥിയായ രാമന്റെ ഭാര്യയും ജനകാത്മജയുമായ അവളെ — ആഭരണങ്ങളും പട്ടുവസ്ത്രവും ഉലഞ്ഞവളും ശോകവേഗത്താൽ തോല്പിക്കപ്പെട്ടവളും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പേരു വിളിച്ചു നിലവിളിക്കുന്നവളും മുടിയഴിഞ്ഞവളുമായ അവളെ — നോക്കിനിന്നതിനാലാണ്, അച്ഛാ, ഈ താമസം ഉണ്ടായത്’ എന്ന് വാക്ചതുരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ പറഞ്ഞു. താമസത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ പിതാവിന്റെ കോപവും ശമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഈ കാര്യമെല്ലാം സുപാർശ്വൻ എന്നെ അറിയിച്ചു; അതു കേട്ടിട്ടും പരാക്രമത്തിനുള്ള ഒരു ചിന്തയും എനിക്കുണ്ടായില്ല’ എന്നു സമ്പാതി തന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു. സീതയുടെ അവസ്ഥാവർണനയിലെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — ആഭരണങ്ങളും പട്ടുവസ്ത്രവും ഉലഞ്ഞവൾ, ശോകവേഗത്താൽ തോല്പിക്കപ്പെട്ടവൾ, മുടിയഴിഞ്ഞവൾ — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. ‘അതു കേട്ടിട്ടും’ എന്നതിലെ ‘ഉം’ എന്ന ശബ്ദത്തിൽ വൃദ്ധന്റെ വേദന നിക്ഷിപ്തമാണ് — കേട്ടിരുന്നു, എന്നാൽ ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ഈ ആത്മഗ്ലാനിതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവന്റെ ആത്മകഥയ്ക്കു പ്രേരണയാകുന്നത്. സിദ്ധന്മാരുടെ വാക്കുതന്നെയാണ് സമ്പാതിയുടെ സാക്ഷ്യത്തിന്റെ പ്രമാണം; കാരണം അവൻ അതു സ്വയം കണ്ടിട്ടില്ല.

‘ചിറകില്ലാത്ത പക്ഷി എങ്ങനെ എന്തെങ്കിലും കർമം ആരംഭിക്കും? വാക്ക്, ബുദ്ധി, ഗുണം എന്നിവയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എനിക്കു ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നത് ഇവിടെ ഞാൻ പറയാം — കേൾക്കുവിൻ; അതു നിങ്ങളുടെ പൗരുഷത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ്.’ തന്റെ പരിമിതി വ്യക്തമായി അറിയിച്ച് അവൻ തന്റെ ദാനത്തെ വാക്കിലും ബുദ്ധിയിലും ഒതുക്കുന്നു. ‘വാക്കുകൊണ്ടും ബുദ്ധികൊണ്ടും നിങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ഞാൻ പ്രിയം ചെയ്യും; ദാശരഥിയുടെ കാര്യം എന്റേതുതന്നെയാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ പിന്നീട് വാനരന്മാരെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു — ‘നിങ്ങൾ ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠരും ബലവാന്മാരും മനസ്വികളുമാണ്; കപിരാജനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവർ, ദേവന്മാർക്കുപോലും എതിർക്കാനാവാത്തവർ. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ കങ്കത്തൂവലുള്ള ബാണങ്ങൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും രക്ഷിക്കാനും അടക്കാനും പര്യാപ്തമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. ദശഗ്രീവൻ തേജസ്സും ബലവുമുള്ളവനായിരിക്കാം; എന്നാൽ സമർഥരായ നിങ്ങൾക്കു ദുഷ്കരമായി ഒന്നുമില്ല. അതിനാൽ കാലം പാഴാക്കേണ്ട; ബുദ്ധിപൂർവം ഒരു നിശ്ചയമെടുക്കുവിൻ; നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ കർമങ്ങളിൽ തടഞ്ഞുനിൽക്കാറില്ലല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ വൃദ്ധനായ പക്ഷി ഉപദേശംകൊണ്ടുതന്നെ സേനയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; സർഗം നിശ്ചയത്തിനുള്ള ആഹ്വാനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ‘ചിറകില്ലാത്ത പക്ഷി’ എന്ന വിരോധത്താൽ അവൻ തന്റെ വൈകല്യം തീവ്രമായി കാണിക്കുന്നു. ‘പൗരുഷാശ്രയം’ എന്ന പദത്തിൽ കാര്യത്തിന്റെ ഭാരം വാനരന്മാരിൽത്തന്നെ ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — അവൻ വഴി കാണിക്കുന്നു, പോകേണ്ടത് അവരാണ്. അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കാൻ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — നിങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശരങ്ങൾ, ശത്രുവിന്റെ ബലംപോലും നിങ്ങളുടെ സാമർഥ്യത്തിനു മുന്നിൽ കുറവാണ് എന്നത്. ‘ബുദ്ധിമാന്മാർ കർമങ്ങളിൽ തടഞ്ഞുനിൽക്കാറില്ല’ എന്ന സുഭാഷിതംപോലുള്ള വാക്യമാണ് സർഗത്തിലെ അവസാനപദം; അതു വാനരന്മാർക്ക് ഒരു ആജ്ഞതന്നെ. ഇങ്ങനെ വൃദ്ധനായ പക്ഷി തന്റെ ദൗർബല്യത്തിനു പകരം ജ്ഞാനവും ഉപദേശവും നൽകി കാര്യം സാധിക്കുന്നു.

Hearing the vulture king's words, sweet as nectar, those bulls among monkeys were delighted. The one they had suspected had become the one they trusted, and the change showed in their faces. Then Jāmbavān, best of the monkeys, rose suddenly from the ground with all the others — fasting to the death though they were, they sprang up at once on hearing him — and spoke to the vulture king. His question came in four parts: "Where is Sītā? Who saw her? Who is it that carries off the princess of Mithilā? Tell us all of it, sir, and be the refuge of us forest-dwellers." By asking him to be their refuge, Jāmbavān made the old bird their protector, showing both his humility and his leadership.

"Who is so reckless that he takes no account of the power of the arrows of Daśaratha's son, which strike with the speed of the thunderbolt, and of those Lakṣmaṇa himself shoots?" The question is itself a condemnation: whoever disregards the arrows of Rāma and Lakṣmaṇa must be a fool. The monkeys had now broken off their fast and were intent on news of Sītā, and Sampāti, pleased, reassured them once more — he had comforted them before, and now he told the story at length. "Listen, and I will tell you how I came to know of Vaidehī's abduction, who told me of it, and where that large-eyed lady is." So, before he began, he divided his listeners' curiosity into three questions.

"I fell long ago on this rugged mountain, which stretches for many leagues; I am old, and my breath and my strength are spent. In this state my son Supārśva, best of birds, keeps me alive, bringing me food at the proper time." The poet quietly makes it plain that caring for one's father is a son's duty. Then he explained his kind's nature with a comparison: "Gandharvas are fierce in desire, serpents fierce in anger, deer fierce in fear — and we vultures are fierce in hunger." The word "fierce" comes four times to show that such nature cannot be helped; hunger is not a vulture's fault but the law of his kind, and the comparison makes it forgivable. "Once, when I was tormented by hunger and longing for food, my son came home at the end of the day with no meat at all. When I berated him for failing to bring my food, that son who is my joy calmed me and told me exactly what had happened." In describing his own anger Sampāti is really blaming himself, and that makes his listeners trust him more; "who is my joy" hints at a father's regret, since it was the son who brings him joy that he had hurt. The old bird's support is his son, and so his story begins with his son.

"'Father,' he said, 'at the usual hour I flew up into the sky looking for meat, and took up my post blocking the gateway of Mount Mahendra. There, alone, my beak pointed downwards, I set myself to close the path of the thousands of creatures that move through the sea'" — that is how vultures hunt, blocking the path of the sea creatures from the gate of Mahendra, and he alone stood guard over thousands. "'There I saw someone like a heap of crushed collyrium, carrying off a woman who shone like the light of sunrise.'" He was like a heap of black eye-paint, she like the glow of dawn; the clash of colours makes the picture. "'Seeing the two of them, I decided to make a meal of them, but he, courteous and soft-spoken, begged me to let him pass.'" Then Supārśva explained why he had held back: "'There is no one on earth who strikes someone who comes to him peaceably; hardly anyone would do it even among the base — so how could someone like me?'" That nobility is the heart of the story: asked peaceably, he would not strike. "'He went on at speed, his splendour seeming to shrink the sky, and then the beings who travel the air came up to me and honoured me.'" Rāvaṇa is not named here, only "someone", because Supārśva did not know who he was; the name is given later by the siddhas, and the secret is revealed step by step. Supārśva's account reads almost like a story within a story, told in careful order: first the place, then the action, then the sight, then the conversation.

"'By good fortune Sītā is alive,' the great seers said to me. 'Somehow he has got away with the woman, and certainly it has turned out well for you.'" The seers meant two things, that Sītā was alive and that Supārśva was safe, for a fight with Rāvaṇa would have put him in great danger. "So those glorious siddhas spoke to me, and it was they who told me he was Rāvaṇa, king of the rākṣasas." The siddhas' word is Sampāti's evidence, since he had not seen it himself. "'Watching him carry off Janaka's daughter, the wife of Rāma son of Daśaratha, her ornaments and silk slipping from her, overwhelmed by the rush of her grief, her hair unbound, crying out the names of Rāma and Lakṣmaṇa — that, father, is why I was late,'" said Supārśva, who knew so well how to speak. Even as he explained the delay he calmed his father's anger. The three descriptions of Sītā — her ornaments and silk slipping, overwhelmed by grief, her hair unbound — will echo again in the Sundara Kāṇḍa. "Supārśva told me all this in full," Sampāti said, "and yet even when I heard it, no thought of doing anything rose in my mind." He confesses his own inaction; the pain lies in that "even when I heard it": he knew, but could do nothing, and that shame will prompt his own life-story in the next sarga.

"How could a bird without wings undertake anything at all?" The paradox of a wingless bird makes his helplessness stark. "But what I can do, now that my powers lie only in speech and understanding, I will tell you here. Listen; the deed itself will rest on your manhood." Naming his limits plainly, he confines his gift to words and wisdom and lays the task itself on the monkeys: he shows the way, but the going is theirs. "With words and counsel I will do what you all want, for whatever is the business of Daśaratha's son is mine; of that there is no doubt." Then he spurred the monkeys on. "You are the wisest of the wise, strong and high-spirited, sent out by the monkey king, hard even for the gods to withstand. And the heron-feathered arrows of Rāma and Lakṣmaṇa are enough to protect or subdue all three worlds. Granted that ten-necked Rāvaṇa has power and strength — for able ones like you nothing is too hard. So waste no more time; make up your minds. Wise ones like you do not falter in their work." He gives three reasons for courage: their own qualities, the arrows of Rāma and Lakṣmaṇa, and the fact that even the enemy's strength is less than theirs. The last words, almost a proverb, are really a command, and the sarga ends with a call to resolve: in place of his own weakness, the old bird does his part by giving knowledge and counsel.