त्यक्तजीवितैः वानरैः एवं करुणं वाक्यम् उक्तः सः गृध्रः सबाष्पः सन् महास्वनेन प्रत्युवाच। नेत्रयोः बाष्पः वृद्धस्य स्नेहं सूचयति, महान् स्वनः च दर्शयति — शरीरबलं क्षीणम् अपि तस्य वाक्शक्तिः अक्षीणा। ‘हे वानराः, यं रावणेन बलीयसा युद्धे हतम् इति यूयम् आख्यात, सः जटायुः मम यवीयान् भ्राता आसीत्’ इति सः कथयति। अनन्तरं स्वदौर्बल्यं स्वयम् एव निवेदयति — ‘वृद्धभावात् अपक्षत्वात् च शृण्वन् अपि तत् मर्षये; अद्य मे भ्रातुः वैरविमोक्षणे शक्तिः नास्ति।’ ‘मर्षये’ इति पदम् एव तस्य असहायतायाः साक्ष्यम् — यः प्रतिकर्तुं न शक्नोति सः सहते एव। एवं त्रिभिः एव श्लोकैः कविः वैरस्य स्मृतिं वृद्धस्य विवशतां च युगपत् स्थापयति, यतः अस्य सर्गस्य सर्वः उपकारः एतस्यां विवशतायाम् एव प्रतिष्ठितः।

ततः सम्पातिः पुरावृत्तं स्मरति — ‘पुरा इन्द्रेण वृत्रवधे वृत्ते आवां जयैषिणौ सन्तौ ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् आदित्यम् उपयातौ। आकाशमार्गम् आवृत्य जवेन भृशं स्वर्गतौ; सूर्ये मध्यं प्राप्ते सति जटायुः अवसीदति स्म।’ यत्र तेजः अधिकं तत्र अनुजस्य बलं क्षीयते, ज्येष्ठस्य तु स्नेहः वर्धते। ‘सूर्यरश्मिभिः अर्दितं परमविह्वलं तं भ्रातरं दृष्ट्वा अहं स्नेहात् स्वपक्षाभ्यां तम् आच्छादितवान्’ इति सः वदति। तेन जटायुः रक्षितः, सम्पातेः तु पत्राणि दग्धानि — ‘निर्दग्धपत्रः अहं विन्ध्ये पतितः, हे वानरर्षभाः; अत्र वसन् च भ्रातुः प्रवृत्तिं न उपलक्षये।’ अनुजस्य रक्षणार्थम् आत्मानं दग्धवतः ज्येष्ठस्य एषा कथा अग्रिमस्य सर्वस्य उपकारस्य मूलम्। पक्षदाहः एव तस्य बन्धनम्, सः एव च तस्य महत्त्वम्; वानराणां शङ्का च अनेन एकवारम् एव अपगता। सूर्यम् अनुसर्तुं प्रवृत्तयोः द्वयोः भ्रात्रोः गर्वः अत्र सूचितः; तस्य फलं च ज्येष्ठस्य आजीवनं पङ्गुत्वम् इति कविः स्पष्टं न वदति, तथापि ध्वनति।

भ्रात्रा सम्पातिना एवम् उक्ते सति महाप्रज्ञः युवराजः अङ्गदः तदा प्रत्युवाच। तस्य वचनम् अत्यन्तं सावधानम् — सः न विश्वसिति, न च अविश्वसिति, अपितु त्रीणि ‘यदि’ पदानि स्थापयति — ‘यदि भवान् जटायुषः भ्राता, यदि च मया गदितं भवता श्रुतम्, यदि च तस्य रक्षसः निलयं जानासि, तर्हि आख्याहि। तम् अदीर्घदर्शिनं राक्षसाधमं रावणम् अन्तिके वा दूरे वा यदि जानासि, तर्हि नः शंस।’ ‘अदीर्घदर्शिनम्’ इति विशेषणेन अङ्गदः रावणस्य अदूरदर्शितां सूचयति — यः परस्य भार्याम् अपहरति सः स्वस्य विनाशम् एव आह्वयति। ततः महातेजाः जटायुषः ज्येष्ठः भ्राता वानरान् सम्प्रहर्षयन् आत्मानुरूपं वचनम् अब्रवीत्; ‘आत्मानुरूपम्’ इति पदेन कविः सूचयति — तत् वचनं तस्य कुलस्य वयसः ज्ञानस्य च योग्यम् आसीत्। अङ्गदस्य प्रश्नः द्विविधः — प्रथमं परिचयविषयः, ततः निलयविषयः; एषः एव क्रमः तस्य नैपुण्यं दर्शयति, वृद्धस्य उत्तरम् अपि तम् एव क्रमम् अनुसरति।

‘निर्दग्धपक्षः गतवीर्यः गृध्रः अहम्, हे प्लवङ्गमाः; तथापि वाङ्मात्रेण रामस्य उत्तमं साह्यं करिष्ये’ इति सः प्रतिजानीते। शरीरेण असमर्थः अपि वाचा उपकर्तुं शक्नोति इति अस्य सर्गस्य केन्द्रभूता नीतिः। स्वस्य ज्ञानसामर्थ्यं दर्शयन् सः वदति — ‘वारुणान् लोकान्, विष्णोः त्रैविक्रमान् पादन्यासान्, देवासुरविमर्दान्, अमृतस्य विमन्थनं च जानामि। रामस्य यत् इदं कार्यं तत् मया प्रथमं कर्तव्यम्; जरया मे तेजः हृतम्, प्राणाः च शिथिलाः।’ वृद्धः अपि सः कर्तव्यं न त्यजति, अपितु तत् एव प्रथमं स्थापयति। ततः स्वदृष्टं वर्णयति — ‘रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता तरुणी दुरात्मना रावणेन ह्रियमाणा मया दृष्टा। सा भामिनी ‘हा राम, हा राम, हा लक्ष्मण’ इति क्रोशन्ती भूषणानि अपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती आसीत्। शैलाग्रे सूर्यप्रभा इव तस्याः उत्तमं कौशेयं वस्त्रम् असिते राक्षसे तडिदम्बुदे विद्युत् इव भाति स्म।’ रामनामपरिकीर्तनात् एव सः ताम् अभिजानाति — ‘तां सीताम् अहं मन्ये; तस्य रक्षसः निलयं कथयतः मे शृणुत।’ कृष्णमेघे विद्युत् इति उपमा राक्षसस्य कार्ष्ण्यं सीतायाः गौरं च युगपत् दर्शयति। ‘वाङ्मात्रेण’ इति पदे ‘मात्र’ शब्दः महत्त्वपूर्णः — सः स्वस्य सीमाम् एव स्वस्य दानं करोति। वारुणलोकाः, त्रिविक्रमपादन्यासः, देवासुरसङ्ग्रामः, अमृतमन्थनं च — एतानि चत्वारि अपि पुराणप्रसिद्धानि; तेषां साक्षित्वेन सः स्वस्य वयसः प्रामाण्यं स्थापयति। सीतायाः वर्णने त्रयः शतृप्रत्ययान्ताः शब्दाः — क्रोशन्ती, अपविध्यन्ती, विधुन्वती — तस्याः प्रतिरोधस्य त्रीणि रूपाणि दर्शयन्ति। भूषणानां त्यागः च ऋष्यमूके वानरैः दृष्टस्य चिह्नस्य मूलम्; तेन अयं सर्गः पूर्वापरं ग्रन्थितः भवति। अत्र प्रथमवारं सीतायाः प्रत्यक्षं प्रमाणं वानरैः लभ्यते; पूर्वं तु केवलम् अनुमानम् आसीत्।

‘विश्रवसः साक्षात् पुत्रः, वैश्रवणस्य कुबेरस्य भ्राता, रावणः नाम राक्षसः लङ्कां नगरीम् अध्यास्ते। इतः समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने द्वीपे सा रम्या लङ्कापुरी विश्वकर्मणा निर्मिता।’ पितुः नाम्ना भ्रातुः नाम्ना च परिचयं दत्त्वा सम्पातिः रावणस्य कुलं श्रोतॄणां मनसि स्थापयति। ततः नगरीं वर्णयति — ‘जाम्बूनदमयैः चित्रैः द्वारैः, काञ्चनवेदिकैः, हेमवर्णैः महद्भिः प्रासादैः च सा सुसमाकृता; अर्कवर्णेन महता प्राकारेण च समन्विता। तस्यां दीना कौशेयवासिनी वैदेही वसति, रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः च सुरक्षिता। समन्ततः सागरेण गुप्तायां तस्यां लङ्कायां जनकस्य राज्ञः आत्मजां मैथिलीं यूयं द्रक्ष्यथ। सम्पूर्णं शतयोजनं सागरस्य अन्तं सम्प्राप्य दक्षिणं तीरम् आसाद्य ततः रावणं द्रक्ष्यथ। तत्र एव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वम्, हे प्लवङ्गमाः।’ एतत् सुवर्णनगरीवर्णनं सङ्क्षिप्तम् अपि सुन्दरकाण्डस्य विस्तृतस्य लङ्कावर्णनस्य बीजम्। ‘दीना’ इति एकेन पदेन कविः सीतायाः अवस्थाम् उक्तवान् — सा जीवति, किन्तु न सुखिनी; तेन वानराणां शोकः आशा च मिश्रितौ जातौ। शतयोजनविस्तृतः सागरः एव लङ्कायाः महती रक्षा; तं विना रावणस्य नगरी दुर्गा न भवेत्। ‘सम्प्राप्य’, ‘आसाद्य’, ‘द्रक्ष्यथ’ इति पदैः सम्पातिः मार्गं क्रमेण दर्शयति — प्रथमं समुद्रलङ्घनम्, ततः दक्षिणतीरप्राप्तिः, ततः रावणदर्शनम्। ‘विक्रमध्वम्’ इति आदेशात् ज्ञायते — सः केवलं वार्ताम् एव न ददाति, अपितु उत्साहम् अपि। एतावता वानराणां प्रायोपवेशनस्य हेतुः एव निवृत्तः; यत् कार्यं सुग्रीवेण आदिष्टम् आसीत् तस्य सिद्धिः इदानीं सन्निकृष्टा प्रतिभाति। नगर्याः वर्णनं द्वारैः आरभ्य प्राकारेण समाप्यते; मध्ये च सीता स्थापिता — बहिः सुवर्णम्, अन्तः दुःखम् इति विरोधः कविना कल्पितः।

‘ज्ञानेन खलु पश्यामि — सीतां दृष्ट्वा यूयं प्रत्यागमिष्यथ’ इति सः आशासते। ततः आकाशस्य षट् मार्गान् क्रमेण वर्णयति — ‘आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां, तेषां च ये अन्ये धान्यजीविनः। द्वितीयः बलिभोजानां काकादीनाम्, तेषां च ये वृक्षफलाशनाः। तृतीयेन भासाः गच्छन्ति, क्रौञ्चाः च कुररैः सह। चतुर्थं मार्गं श्येनाः गच्छन्ति, पञ्चमं गृध्राः। बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनां हंसानां षष्ठः पन्थाः; वैनतेयस्य गरुडस्य गतिः तु सर्वेभ्यः परा।’ एषा पक्षिमार्गाणां गणना प्राचीनस्य वैहायसज्ञानस्य विरलं चित्रम्, तत् च सम्पातेः साक्ष्यं प्रामाणिकं करोति। ‘हे वानरर्षभाः, वैनतेयात् एव नः सर्वेषां जन्म। किन्तु अस्माभिः गर्हितं कर्म कृतम्, येन वयं पिशिताशिनः जाताः; तस्य च भ्रातृकृतं वैरं मया प्रतिकार्यम्। इहस्थः अपि अहं रावणं जानकीं च प्रपश्यामि, यतः अस्माकम् अपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलम् अस्ति।’ षण्णां मार्गाणां गणनायां क्रमः अधोभागात् ऊर्ध्वं गच्छति — धान्यजीविनः अधस्तात्, गरुडः सर्वोपरि; तेन आकाशस्य स्तरभेदः चित्रितः। स्वस्य कुलम् उक्त्वा सम्पातिः स्वस्य जातेः पतनस्य कारणम् अपि निवेदयति — पूर्वकृतं गर्हितं कर्म। एवं सः आत्मनिन्दां न गोपायति, प्रत्युत तया एव स्वस्य सत्यवादित्वं स्थापयति। ‘दिव्यं चक्षुर्बलम्’ इति पदेन च दूरदर्शनसामर्थ्यं दैवम्, न तु अतिशयोक्तिः इति सूचितम्। मार्गवर्णनम् इदं केवलं शोभार्थं न, अपितु ‘अहं पक्षिणां गतिं जानामि’ इति प्रमाणार्थम्।

‘तस्मात् हे वानराः, आहारवीर्येण निसर्गेण च वयं साग्रात् आयोजनशतात् नित्यशः पश्यामः। अस्माकं वृत्तिः निसर्गेण दूरतः विहिता; चरणयोधिनां तु कुक्कुटादीनां वृत्तिः वृक्षमूले एव विहिता।’ स्वजातेः दूरदर्शनसामर्थ्यं हेतुना समर्थयन् सः स्वस्य वचनं श्रद्धेयं करोति। ‘लवणाम्भसः लङ्घने कश्चित् उपायः दृश्यताम्; वैदेहीम् अभिगम्य समृद्धार्था यूयं गमिष्यथ। भवद्भिः सह वरुणालयं समुद्रं नेतुम् इच्छामि; स्वर्गतस्य महात्मनः भ्रातुः उदकं प्रदास्यामि।’ ततः सुमहौजसः वानराः निर्दग्धपक्षं सम्पातिं नदनदीपतेः तीरे तं देशं नीतवन्तः; कृतोदकं च तं पतगेश्वरं पुनः तम् एव देशं प्रापयित्वा स्थापितवन्तः। प्रवृत्तिम् उपलभ्य ते वानराः हृष्टाः बभूवुः। यत्र प्रायोपवेशनेन मरणनिश्चयः आसीत् तत्र एव आशा जाता — एषः सर्गस्य परिणामः, अग्रिमस्य काण्डस्य आरम्भः च। ‘आहारवीर्येण’ इति पदेन सः भोजनजनितं बलम्, ‘निसर्गेण’ इति च जातिस्वभावम् उक्तवान् — द्वयोः योगेन शतयोजनदर्शनं सम्भवति। चरणयोधिनां कुक्कुटादीनां वृत्तिवर्णनं तु प्रतिपक्षदृष्टान्तः — येषां दृष्टिः अल्पा तेषां जीविका अपि अल्पे एव देशे। जलाञ्जलिदाने वानराणां साहाय्यं वृद्धस्य कृतज्ञतां जनयति, वानराणां च तेन सीतावार्ता लभ्यते — उभयोः उपकारः परस्परसिद्धः। सर्गान्ते ‘हृष्टाः’ इति एकम् एव पदं सर्वस्य परिवर्तनस्य साक्षि। एवं मरणार्थं समुपविष्टाः वानराः जीवनस्य कार्यं पुनः प्राप्नुवन्ति।

ప్రాణాలపై ఆశ వదులుకున్న వానరులు ఇలా కరుణాపూరితమైన మాట చెప్పగా, ఆ గృధ్రం కన్నీరు నిండిన కళ్ళతో గంభీరమైన స్వరంతో బదులిచ్చాడు. కళ్ళలోని కన్నీరు వృద్ధుని స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది, గంభీరమైన స్వరం శరీరబలం క్షీణించినా అతని వాక్శక్తి క్షీణించలేదని చూపుతుంది. ‘వానరులారా, బలవంతుడైన రావణుని చేతిలో యుద్ధంలో హతుడయ్యాడని మీరు చెబుతున్న జటాయువు నా తమ్ముడు’ అని అతడు చెబుతాడు. ఆ తరువాత తన దౌర్బల్యాన్ని తానే నివేదిస్తాడు — ‘వార్ధక్యం వల్లనూ రెక్కలు లేకపోవడం వల్లనూ ఇది వింటూ కూడా సహిస్తున్నాను; సోదరుని వైరానికి ప్రతీకారం తీర్చుకునే శక్తి ఈనాడు నాకు లేదు.’ ‘మర్షయే’ (సహిస్తున్నాను) అనే పదమే అతని నిస్సహాయతకు సాక్ష్యం — ప్రతీకారం చేయలేనివాడు సహించవలసిందే. ఇలా మూడు శ్లోకాలలోనే కవి వైరపు స్మృతినీ వృద్ధుని నిస్సహాయతనూ ఒకేసారి నిలుపుతాడు, ఎందుకంటే ఈ సర్గలోని ఉపకారమంతా ఈ నిస్సహాయతపైనే ఆధారపడి ఉంది.

తరువాత సంపాతి పూర్వవృత్తాంతాన్ని స్మరిస్తాడు — ‘పూర్వం ఇంద్రుడు వృత్రుని వధించిన తరువాత, మేమిద్దరం జయం కోరి, జ్వలిస్తున్న, కిరణమాలలు గల సూర్యుని సమీపించాం. ఆకాశమార్గాన్ని ఆవరించి వేగంగా చాలా పైకి వెళ్ళాం; సూర్యుడు మధ్యాహ్నానికి చేరుకోగానే జటాయువు కుంగిపోయాడు.’ తేజస్సు ఎక్కువైనచోట తమ్ముని బలం క్షీణిస్తుంది, అన్న స్నేహం మాత్రం పెరుగుతుంది. ‘సూర్యకిరణాలతో పీడితుడై, తీవ్రంగా విలవిలలాడుతున్న ఆ సోదరుని చూసి, నేను స్నేహంతో నా రెక్కలతో అతనిని కప్పాను’ అని అతడు చెబుతాడు. దానితో జటాయువు రక్షించబడ్డాడు, సంపాతి రెక్కలు మాత్రం కాలిపోయాయి — ‘రెక్కలు పూర్తిగా కాలిపోయిన నేను వింధ్యపర్వతంపై పడిపోయాను, వానరశ్రేష్ఠులారా; ఇక్కడ నివసిస్తూ సోదరుని సమాచారమేదీ తెలుసుకోలేకపోయాను.’ తమ్ముని రక్షించడం కోసం తనను తాను దహించుకున్న అన్న యొక్క ఈ కథ తరువాతి ఉపకారమంతటికీ మూలం. రెక్కలు కాలిపోవడమే అతని బంధనం, అదే అతని గొప్పతనం; దీనితో వానరుల శంక ఒక్కసారిగా తొలగిపోయింది. సూర్యుని అనుసరించడానికి పూనుకున్న ఇద్దరు సోదరుల గర్వం ఇక్కడ సూచించబడింది; దాని ఫలం అన్నకు జీవితాంతం కుంటితనం అని కవి స్పష్టంగా చెప్పడు, అయినా ధ్వనిస్తాడు.

జటాయువు సోదరుడైన సంపాతి ఇలా చెప్పగా, మహాప్రాజ్ఞుడైన యువరాజు అంగదుడు అప్పుడు బదులిచ్చాడు. అతని మాట అత్యంత జాగ్రత్తతో కూడినది — అతడు నమ్మడమూ లేదు, నమ్మకపోవడమూ లేదు, మూడు ‘అయితే’లను ఉంచుతాడు — ‘మీరు జటాయువు సోదరుడైతే, నేను చెప్పినది మీరు విన్నట్లయితే, ఆ రాక్షసుని నివాసం మీకు తెలిసినట్లయితే, చెప్పండి. దీర్ఘదృష్టిలేని ఆ రాక్షసాధముడు రావణుడు దగ్గరలో ఉన్నా దూరంలో ఉన్నా మీకు తెలిస్తే మాకు చెప్పండి.’ ‘అదీర్ఘదర్శినమ్’ (దీర్ఘదృష్టిలేనివాడు) అనే విశేషణంతో అంగదుడు రావణుని అదూరదృష్టిని సూచిస్తాడు — పరుని భార్యను అపహరించేవాడు తన వినాశాన్నే ఆహ్వానిస్తాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి, జటాయువు అన్న, వానరులను సంతోషపెడుతూ తనకు తగిన మాట అన్నాడు; ‘ఆత్మానురూపమ్’ (తనకు తగిన) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆ మాట అతని వంశానికీ వయస్సుకూ జ్ఞానానికీ యోగ్యమైనది. అంగదుని ప్రశ్న రెండు విధాలు — మొదట పరిచయం గురించి, తరువాత నివాసం గురించి; ఈ క్రమమే అతని నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది, వృద్ధుని సమాధానం కూడా అదే క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది.

‘వానరులారా, రెక్కలు కాలిపోయి, పరాక్రమం నశించిన గృధ్రాన్ని నేను; అయినా మాటమాత్రంతో రామునికి ఉత్తమమైన సహాయం చేస్తాను’ అని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. శరీరంతో అసమర్థుడైనా మాటతో ఉపకారం చేయగలడు అనేది ఈ సర్గకు కేంద్రమైన నీతి. తన జ్ఞానసామర్థ్యాన్ని చూపుతూ అతడు చెబుతాడు — ‘వరుణలోకాలనూ, విష్ణువు త్రివిక్రముడై వేసిన అడుగులనూ, దేవాసురయుద్ధాలనూ, అమృతమథనాన్నీ నేను ఎరుగుదును. రాముని ఈ కార్యాన్ని నేను మొట్టమొదట చేయాలి; వార్ధక్యం నా తేజస్సును హరించింది, ప్రాణాలు సడలిపోయాయి.’ వృద్ధుడైనా అతడు కర్తవ్యాన్ని విడువడు, దాన్నే మొదట నిలుపుతాడు. తరువాత తాను చూసినదాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘రూపసంపన్నురాలైన, సర్వాభరణాలతో అలంకరించబడిన ఒక యువతిని దురాత్ముడైన రావణుడు అపహరించుకుపోతుండగా నేను చూశాను. ఆ భామిని “హా రామా, హా రామా, హా లక్ష్మణా” అని అరుస్తూ, ఆభరణాలను విసిరివేస్తూ, అవయవాలను విదిలిస్తూ ఉంది. పర్వతశిఖరంపై సూర్యకాంతి వలె, ఆమె ఉత్తమమైన పట్టువస్త్రం నల్లని రాక్షసునిపై, నల్లని మేఘంలో మెరుపు వలె ప్రకాశించింది.’ రాముని నామాన్ని పదేపదే పలకడం వల్లనే అతడు ఆమెను గుర్తిస్తాడు — ‘ఆమె సీత అని నేను భావిస్తున్నాను; ఆ రాక్షసుని నివాసం చెబుతాను, వినండి.’ నల్లని మేఘంలో మెరుపు అనే ఉపమానం రాక్షసుని నలుపునూ సీత తెల్లదనాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది. ‘వాఙ్మాత్రేణ’ (మాటమాత్రంతో) అనే పదంలో ‘మాత్ర’ శబ్దం ముఖ్యమైనది — అతడు తన పరిమితినే తన దానంగా చేస్తున్నాడు. వరుణలోకాలు, త్రివిక్రముని అడుగులు, దేవాసురసంగ్రామం, అమృతమథనం — ఈ నాలుగూ పురాణప్రసిద్ధాలు; వాటికి సాక్షిగా ఉండటంతో అతడు తన వయస్సు యొక్క ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తాడు. సీత వర్ణనలో శతృప్రత్యయాంతాలైన మూడు పదాలు — క్రోశంతీ (అరుస్తూ), అపవిధ్యంతీ (విసిరివేస్తూ), విధున్వతీ (విదిలిస్తూ) — ఆమె ప్రతిఘటనలోని మూడు రూపాలను చూపుతాయి. ఆభరణాలను విసిరివేయడమే ఋష్యమూకంపై వానరులు చూసిన గుర్తుకు మూలం; దానివల్ల ఈ సర్గ ముందువెనుకల కథతో ముడిపడుతుంది. ఇక్కడ మొదటిసారి వానరులకు సీతను గురించి ప్రత్యక్షప్రమాణం లభిస్తుంది; ఇంతకుముందు కేవలం అనుమానమే ఉండేది.

‘విశ్రవసుని సాక్షాత్తు కుమారుడు, వైశ్రవణుడైన కుబేరుని సోదరుడు, రావణుడు అనే రాక్షసుడు లంకానగరంలో నివసిస్తున్నాడు. ఇక్కడినుండి సముద్రంలో పూర్తిగా వంద యోజనాల దూరంలో ఉన్న ద్వీపంలో, విశ్వకర్మ నిర్మించిన రమ్యమైన లంకాపురి ఉంది.’ తండ్రి పేరుతోనూ సోదరుని పేరుతోనూ పరిచయం ఇచ్చి సంపాతి రావణుని వంశాన్ని శ్రోతల మనసులో నిలుపుతాడు. తరువాత నగరాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘జాంబూనదసువర్ణమయమైన రంగురంగుల ద్వారాలతో, బంగారు వేదికలతో, బంగారు రంగు గల పెద్ద ప్రాసాదాలతో అది చక్కగా నిర్మించబడింది; సూర్యుని రంగు గల పెద్ద ప్రాకారంతో కూడి ఉంది. అందులో పట్టువస్త్రం ధరించిన దీనురాలైన వైదేహి నివసిస్తోంది, రావణుని అంతఃపురంలో బంధించబడి, రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉంది. చుట్టూ సముద్రంతో కాపాడబడిన ఆ లంకలో జనకమహారాజు కుమార్తె మైథిలిని మీరు చూస్తారు. పూర్తిగా వంద యోజనాల సముద్రపు అంతాన్ని చేరి, దక్షిణతీరాన్ని చేరుకొని, అక్కడ రావణుని చూస్తారు. అక్కడికే త్వరగా, వెంటనే పరాక్రమించండి, వానరులారా.’ ఈ బంగారు నగరపు వర్ణన సంక్షిప్తమైనదైనా సుందరకాండలోని విస్తృతమైన లంకావర్ణనకు బీజం. ‘దీనా’ (దీనురాలు) అనే ఒక్క పదంతో కవి సీత స్థితిని చెప్పాడు — ఆమె బ్రతికే ఉంది, కానీ సుఖంగా లేదు; దానివల్ల వానరులలో శోకమూ ఆశా కలగలిశాయి. వంద యోజనాల విశాలమైన సముద్రమే లంకకు గొప్ప రక్షణ; అది లేకపోతే రావణుని నగరం దుర్గమం కాదు. ‘సంప్రాప్య’ (చేరి), ‘ఆసాద్య’ (చేరుకొని), ‘ద్రక్ష్యథ’ (చూస్తారు) అనే పదాలతో సంపాతి మార్గాన్ని క్రమంగా చూపుతాడు — మొదట సముద్రలంఘనం, తరువాత దక్షిణతీరం చేరడం, ఆ తరువాత రావణదర్శనం. ‘విక్రమధ్వమ్’ (పరాక్రమించండి) అనే ఆదేశం వల్ల తెలుస్తుంది — అతడు కేవలం వార్తనే కాదు, ఉత్సాహాన్ని కూడా ఇస్తున్నాడు. ఇంతటితో వానరుల ప్రాయోపవేశానికి కారణమే తొలగిపోయింది; సుగ్రీవుడు ఆదేశించిన కార్యసిద్ధి ఇప్పుడు దగ్గరలోనే ఉన్నట్లు తోస్తుంది. నగరవర్ణన ద్వారాలతో మొదలై ప్రాకారంతో ముగుస్తుంది; మధ్యలో సీత ఉంచబడింది — బయట బంగారం, లోపల దుఃఖం అనే విరోధాన్ని కవి కల్పించాడు.

‘నా జ్ఞానంతో చూస్తున్నాను — సీతను చూసి మీరు తిరిగి వస్తారు’ అని అతడు ఆశీర్వదిస్తాడు. తరువాత ఆకాశంలోని ఆరు మార్గాలను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — ‘మొదటి మార్గం పిచ్చుకల వంటి కులింగపక్షులది, ధాన్యం తిని బతికే ఇతర పక్షులది. రెండవది బలిని తినే కాకుల మొదలైనవాటిది, చెట్ల పండ్లు తినే పక్షులది. మూడవ మార్గంలో భాసపక్షులూ, కురరాలతో కలిసి క్రౌంచాలూ వెళతాయి. నాలుగవ మార్గంలో డేగలు వెళతాయి, ఐదవదానిలో గృధ్రాలు. బలపరాక్రమాలు గల, రూపయౌవనాలతో శోభించే హంసలది ఆరవ మార్గం; వినతాపుత్రుడైన గరుడుని గమనం మాత్రం అన్నిటికంటె పైది.’ పక్షిమార్గాల ఈ లెక్క ప్రాచీనమైన ఆకాశజ్ఞానపు అరుదైన చిత్రం, అది సంపాతి సాక్ష్యాన్ని ప్రామాణికం చేస్తుంది. ‘వానరశ్రేష్ఠులారా, మా అందరి పుట్టుకా వినతాపుత్రుని నుండే. కానీ మేము ఒక నిందితమైన కర్మ చేశాం, దానివల్ల మాంసాహారులమయ్యాం; సోదరునికి చేసిన ఆ వైరానికి నేను ప్రతీకారం చేయాలి. ఇక్కడ ఉన్నా నేను రావణునీ జానకినీ చూడగలను, ఎందుకంటే మాకు కూడా గరుడుని వంటి దివ్యమైన దృష్టిబలం ఉంది.’ ఆరు మార్గాల లెక్కలో క్రమం కిందినుండి పైకి వెళుతుంది — ధాన్యం తినేవి కింద, గరుడుడు అన్నిటికంటె పైన; దీనితో ఆకాశపు పొరల భేదం చిత్రించబడింది. తన వంశాన్ని చెప్పి సంపాతి తన జాతి పతనానికి కారణాన్ని కూడా నివేదిస్తాడు — పూర్వం చేసిన నిందితమైన కర్మ. ఇలా అతడు ఆత్మనిందను దాచడు, పైగా దానితోనే తన సత్యవాదిత్వాన్ని స్థాపిస్తాడు. ‘దివ్యం చక్షుర్బలమ్’ (దివ్యమైన దృష్టిబలం) అనే పదంతో దూరదృష్టి సామర్థ్యం దైవికమైనది, అతిశయోక్తి కాదని సూచించబడింది. ఈ మార్గవర్ణన కేవలం శోభ కోసం కాదు, ‘పక్షుల గమనం నాకు తెలుసు’ అని ప్రమాణం కోసం.

‘కాబట్టి వానరులారా, ఆహారం వల్ల కలిగే శక్తితోనూ సహజస్వభావంతోనూ మేము ఎల్లప్పుడూ వంద యోజనాలకు మించిన దూరం వరకూ చూడగలం. మా జీవనోపాధి స్వభావంగానే దూరం నుండి ఏర్పాటు చేయబడింది; కాళ్ళతో పోరాడే కోళ్ళ మొదలైనవాటి జీవనోపాధి మాత్రం చెట్టు మొదట్లోనే ఏర్పాటు చేయబడింది.’ తన జాతి దూరదృష్టి సామర్థ్యాన్ని కారణంతో సమర్థిస్తూ అతడు తన మాటను నమ్మదగినదిగా చేస్తాడు. ‘ఉప్పునీటి సముద్రాన్ని దాటడానికి ఏదైనా ఉపాయం చూడండి; వైదేహిని చేరి, ప్రయోజనం సిద్ధించినవారై మీరు తిరిగి వెళతారు. మీతో కలిసి వరుణనిలయమైన సముద్రం దగ్గరికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను; స్వర్గస్థుడైన మహాత్ముడు నా సోదరునికి జలతర్పణం ఇస్తాను.’ అప్పుడు మహాబలవంతులైన వానరులు రెక్కలు కాలిపోయిన సంపాతిని నదీనదాలకు అధిపతి అయిన సముద్రపు తీరంలోని ఆ ప్రదేశానికి తీసుకువెళ్ళారు; జలతర్పణం చేసిన ఆ పక్షిరాజును మళ్ళీ అదే ప్రదేశానికి చేర్చి ఉంచారు. సమాచారం లభించడంతో ఆ వానరులు సంతోషించారు. ప్రాయోపవేశంతో మరణనిశ్చయం ఉన్నచోటనే ఆశ పుట్టింది — ఇది సర్గ యొక్క పరిణామం, తరువాతి కాండకు ఆరంభం కూడా. ‘ఆహారవీర్యేణ’ (ఆహారం వల్ల కలిగే శక్తితో) అనే పదంతో అతడు భోజనం వల్ల కలిగే బలాన్ని, ‘నిసర్గేణ’ (స్వభావంతో) అనే పదంతో జాతిస్వభావాన్ని చెప్పాడు — రెండూ కలిసినప్పుడే వంద యోజనాల దూరదృష్టి సాధ్యమవుతుంది. కాళ్ళతో పోరాడే కోళ్ళ మొదలైనవాటి జీవనోపాధి వర్ణన ప్రతిపక్షదృష్టాంతం — ఎవరి దృష్టి అల్పమో వారి జీవిక కూడా అల్పమైన ప్రదేశంలోనే. జలాంజలి ఇవ్వడంలో వానరుల సహాయం వృద్ధునిలో కృతజ్ఞతను కలిగిస్తుంది, దానివల్ల వానరులకు సీత వార్త లభిస్తుంది — ఇద్దరి ఉపకారమూ పరస్పరం సిద్ధించింది. సర్గ చివర ‘హృష్టాః’ (సంతోషించారు) అనే ఒక్క పదమే ఈ పరివర్తనమంతటికీ సాక్షి. ఇలా మరణించడానికి కూర్చున్న వానరులు జీవితకార్యాన్ని మళ్ళీ పొందుతున్నారు.

உயிரைத் துறக்கத் துணிந்த வானரர்கள் இவ்வாறு இரக்கமான சொற்களைச் சொன்னதும், அந்தக் கழுகு கண்ணீர் மல்கப் பெருங்குரலில் பதில் சொன்னது. கண்களில் கண்ணீர் முதியவனின் பாசத்தைச் சுட்டுகிறது; பெருங்குரல் காட்டுகிறது — உடல் வலிமை குன்றியிருந்தாலும் அவனுடைய சொல்வலிமை குன்றவில்லை. ‘வானரர்களே, வலிமை மிக்க ராவணனால் போரில் கொல்லப்பட்டான் என்று நீங்கள் சொல்லும் ஜடாயு என் தம்பி’ என்று அவன் சொல்கிறான். பிறகு தன் பலவீனத்தைத் தானே தெரிவிக்கிறான்: ‘முதுமையாலும் சிறகுகள் இல்லாமையாலும், இதைக் கேட்டும் நான் பொறுத்துக்கொள்கிறேன்; இன்று என் தம்பியின் பகையைத் தீர்க்கும் வலிமை எனக்கு இல்லை.’ ‘மர்ஷயே’ (பொறுத்துக்கொள்கிறேன்) என்ற சொல்லே அவனுடைய ஆதரவற்ற நிலைக்குச் சான்று — பழிதீர்க்க இயலாதவன் பொறுத்துக்கொள்ளவே செய்கிறான். இவ்வாறு மூன்றே சுலோகங்களில் கவி பகையின் நினைவையும் முதியவனின் இயலாமையையும் ஒருசேர நிலைநாட்டுகிறார்; ஏனெனில் இந்தச் சர்க்கத்தின் உதவி முழுவதும் இந்த இயலாமையிலேயே நிலைகொண்டுள்ளது.

பிறகு சம்பாதி பழைய நிகழ்ச்சியை நினைவுகூர்கிறான்: ‘முன்பு இந்திரன் விருத்திரனைக் கொன்ற பின், வெற்றியை நாடிய நாங்கள் இருவரும் கதிர்மாலை அணிந்து சுடர்விடும் சூரியனை நோக்கிச் சென்றோம். வான்வழியைச் சூழ்ந்து, வேகமாக மிக உயரத்துக்குச் சென்றோம்; சூரியன் நடுவானை அடைந்தபோது ஜடாயு சோர்ந்து விழத் தொடங்கினான்.’ ஒளி மிகுந்த இடத்தில் தம்பியின் வலிமை குன்றுகிறது, அண்ணனின் பாசமோ வளர்கிறது. ‘சூரியக் கதிர்களால் வாடி மிகவும் கலங்கிய அந்தத் தம்பியைக் கண்டு, பாசத்தால் நான் என் சிறகுகளால் அவனை மூடிக் காத்தேன்’ என்று அவன் சொல்கிறான். அதனால் ஜடாயு காக்கப்பட்டான்; சம்பாதியின் இறகுகளோ கருகின — ‘இறகுகள் கருகிய நான் விந்தியத்தில் விழுந்தேன், வானரச் சிறந்தோரே; இங்கே வாழ்ந்துகொண்டிருந்தும் என் தம்பியைப் பற்றிய செய்தி எதையும் நான் அறியவில்லை.’ தம்பியைக் காப்பதற்காகத் தன்னையே எரித்துக்கொண்ட அண்ணனின் இந்தக் கதையே அடுத்து வரும் எல்லா உதவிக்கும் வேர். சிறகுகள் கருகியதே அவனுடைய கட்டு, அதுவே அவனுடைய பெருமையும்; வானரர்களின் ஐயமும் இதனால் ஒரேயடியாக நீங்கியது. சூரியனைப் பின்தொடரப் புறப்பட்ட இரு சகோதரர்களின் செருக்கு இங்கே சுட்டப்படுகிறது; அதன் விளைவு அண்ணனின் வாழ்நாள் முழுவதுமான முடக்கம் என்று கவி வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை, ஆயினும் குறிப்பால் உணர்த்துகிறார்.

ஜடாயுவின் அண்ணன் சம்பாதி இவ்வாறு சொன்னதும், பேரறிவாளனான இளவரசன் அங்கதன் அப்போது பதில் சொன்னான். அவனுடைய சொல் மிகவும் எச்சரிக்கையானது — அவன் நம்பவும் இல்லை, நம்பாமலும் இல்லை; மூன்று ‘என்றால்’களை வைக்கிறான்: ‘நீ ஜடாயுவின் அண்ணன் என்றால், நான் சொன்னதை நீ கேட்டாய் என்றால், அந்த அரக்கனின் இருப்பிடத்தை நீ அறிவாய் என்றால், அதைச் சொல். தொலைநோக்கற்ற அந்த இழிந்த அரக்கன் ராவணன் அருகில் இருக்கிறானா தொலைவில் இருக்கிறானா என்பதை நீ அறிந்தால் எங்களுக்குச் சொல்.’ ‘அதீர்க்கதர்சினம்’ (தொலைநோக்கற்றவன்) என்ற அடைமொழியால் அங்கதன் ராவணனின் குறுகிய பார்வையைச் சுட்டுகிறான் — பிறன் மனைவியைக் கவர்பவன் தன் அழிவையே அழைக்கிறான். பிறகு பேரொளி வாய்ந்த ஜடாயுவின் அண்ணன் வானரர்களை மகிழ்விக்கும் வண்ணம் தனக்குத் தகுந்த சொற்களைச் சொன்னான்; ‘ஆத்மானுரூபம்’ (தனக்குத் தகுந்த) என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுகிறார் — அந்தச் சொல் அவனுடைய குலத்துக்கும் வயதுக்கும் அறிவுக்கும் தக்கதாக இருந்தது. அங்கதனின் கேள்வி இருவகையானது — முதலில் அறிமுகம் பற்றியது, பிறகு இருப்பிடம் பற்றியது; இந்த வரிசையே அவனுடைய திறமையைக் காட்டுகிறது; முதியவனின் பதிலும் அதே வரிசையைப் பின்பற்றுகிறது.

‘வானரர்களே, நான் சிறகுகள் கருகி வலிமை இழந்த கழுகு; ஆயினும் சொல்லால் மட்டுமாவது ராமனுக்குச் சிறந்த உதவி செய்வேன்’ என்று அவன் உறுதியளிக்கிறான். உடலால் இயலாதவனும் சொல்லால் உதவ முடியும் என்பதே இந்தச் சர்க்கத்தின் மைய நீதி. தன் அறிவாற்றலைக் காட்டி அவன் சொல்கிறான்: ‘வருணனின் உலகங்களையும், விஷ்ணு திரிவிக்கிரமனாக அடியெடுத்து வைத்ததையும், தேவாசுரப் போர்களையும், அமுதம் கடையப்பட்டதையும் நான் அறிவேன். ராமனின் இந்தக் காரியமே நான் முதலில் செய்ய வேண்டியது; முதுமை என் ஒளியைப் பறித்துவிட்டது, என் உயிர்மூச்சுகளும் தளர்ந்துவிட்டன.’ முதியவனாக இருந்தும் அவன் கடமையைக் கைவிடவில்லை; அதையே முதலிடத்தில் வைக்கிறான். பிறகு தான் கண்டதை விவரிக்கிறான்: ‘அழகு நிறைந்த, எல்லா அணிகலன்களும் பூண்ட ஓர் இளம்பெண் தீயவனான ராவணனால் கவர்ந்துசெல்லப்படுவதை நான் கண்டேன். அந்த அழகி “ஹா ராமா, ஹா ராமா, ஹா லக்ஷ்மணா” என்று கதறிக்கொண்டு, அணிகலன்களை வீசியெறிந்துகொண்டு, உடலை உதறிக்கொண்டிருந்தாள். மலையுச்சியில் சூரிய ஒளி போல, அவளுடைய சிறந்த பட்டாடை கருநிற அரக்கனின் மேல், மேகத்தில் மின்னல் போல ஒளிர்ந்தது.’ ராமனின் பெயரை அவள் சொன்னதாலேயே அவன் அவளை அடையாளம் காண்கிறான்: ‘அவளே சீதை என்று நான் கருதுகிறேன்; அந்த அரக்கனின் இருப்பிடத்தைச் சொல்கிறேன், கேளுங்கள்.’ கருமேகத்தில் மின்னல் என்ற உவமை அரக்கனின் கருமையையும் சீதையின் பொன்னிறத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘வாங்மாத்ரேண’ (சொல்லால் மட்டும்) என்ற சொல்லில் ‘மாத்ர’ (மட்டும்) என்பது முக்கியமானது — அவன் தன் எல்லையையே தன் கொடையாக்குகிறான். வருணனின் உலகங்கள், திரிவிக்கிரமனின் அடிவைப்பு, தேவாசுரப் போர், அமுதம் கடைதல் — இந்த நான்கும் புராணங்களில் புகழ்பெற்றவை; அவற்றுக்குச் சாட்சியாக இருந்ததைக் கொண்டு அவன் தன் வயதின் நம்பகத்தன்மையை நிறுவுகிறான். சீதையின் வர்ணனையில் மூன்று நிகழ்கால வினையெச்சச் சொற்கள் — கதறிக்கொண்டு, வீசியெறிந்துகொண்டு, உதறிக்கொண்டு — அவளுடைய எதிர்ப்பின் மூன்று வடிவங்களைக் காட்டுகின்றன. அணிகலன்களை வீசியெறிந்ததே ருஷ்யமூகத்தில் வானரர்கள் கண்ட அடையாளத்தின் வேர்; இதனால் இந்தச் சர்க்கம் முன்னும் பின்னும் இணைக்கப்படுகிறது. இங்கேதான் முதன்முறையாக வானரர்களுக்குச் சீதையைப் பற்றிய நேரடிச் சான்று கிடைக்கிறது; முன்பு வெறும் ஊகமே இருந்தது.

‘விச்ரவஸின் நேரடி மைந்தனும், வைச்ரவணனான குபேரனின் சகோதரனுமான ராவணன் என்ற அரக்கன் இலங்கை நகரில் வாழ்கிறான். இங்கிருந்து கடலில் முழுமையாக நூறு யோஜனை தொலைவில் உள்ள ஒரு தீவில், விசுவகர்மாவால் கட்டப்பட்ட அழகிய இலங்கை நகரம் உள்ளது.’ தந்தையின் பெயராலும் சகோதரனின் பெயராலும் அறிமுகம் தந்து, சம்பாதி ராவணனின் குலத்தைக் கேட்பவர்களின் மனத்தில் பதிக்கிறான். பிறகு நகரை விவரிக்கிறான்: ‘ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான வண்ண வாயில்களாலும், பொன் மேடைகளாலும், பொன்னிறமான பெரிய மாளிகைகளாலும் அது நன்கு அமைக்கப்பட்டுள்ளது; சூரிய நிறம் கொண்ட பெரிய மதிலால் சூழப்பட்டுள்ளது. அங்கே பட்டாடை உடுத்திய வைதேகி துயரத்தோடு வாழ்கிறாள்; ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் அடைக்கப்பட்டு, அரக்கிகளால் கவனமாகக் காவல் காக்கப்படுகிறாள். எல்லாப் பக்கமும் கடலால் காக்கப்படும் அந்த இலங்கையில், மன்னன் ஜனகனின் மகளான மைதிலியை நீங்கள் காண்பீர்கள். முழுமையான நூறு யோஜனைக் கடலைக் கடந்து, தென்கரையை அடைந்து, அங்கே ராவணனைக் காண்பீர்கள். அங்கேயே விரைவாக, உடனே, வீரத்தோடு செல்லுங்கள், வானரர்களே.’ சுருக்கமாக இருந்தாலும் இந்தப் பொன்னகர வர்ணனை சுந்தர காண்டத்தின் விரிவான இலங்கை வர்ணனையின் வித்து. ‘தீனா’ (துயருற்றவள்) என்ற ஒரே சொல்லால் கவி சீதையின் நிலையைச் சொன்னார் — அவள் உயிரோடிருக்கிறாள், ஆனால் இன்பமாக அல்ல; அதனால் வானரர்களிடம் சோகமும் நம்பிக்கையும் கலந்தன. நூறு யோஜனை அகலக் கடலே இலங்கையின் பெரும் காவல்; அது இல்லாவிடில் ராவணனின் நகரம் அணுகமுடியாத கோட்டையாக இருக்காது. ‘கடந்து’, ‘அடைந்து’, ‘காண்பீர்கள்’ என்ற சொற்களால் சம்பாதி வழியை வரிசையாகக் காட்டுகிறான் — முதலில் கடலைக் கடத்தல், பிறகு தென்கரையை அடைதல், பிறகு ராவணனைக் காணுதல். ‘விக்ரமத்வம்’ (வீரத்தோடு செல்லுங்கள்) என்ற ஆணையால் அறியப்படுகிறது — அவன் செய்தியை மட்டுமல்ல, ஊக்கத்தையும் தருகிறான். இதனால் வானரர்களின் உண்ணாநோன்புக்கான காரணமே நீங்கியது; சுக்ரீவன் ஆணையிட்ட காரியத்தின் நிறைவு இப்போது அருகில் இருப்பதாகத் தோன்றுகிறது. நகரின் வர்ணனை வாயில்களில் தொடங்கி மதிலில் முடிகிறது; நடுவில் சீதை வைக்கப்பட்டுள்ளாள் — வெளியே பொன், உள்ளே துயரம் என்ற முரணைக் கவி அமைத்துள்ளார்.

‘ஞானத்தால் நான் காண்கிறேன் — சீதையைக் கண்டு நீங்கள் திரும்பி வருவீர்கள்’ என்று அவன் வாழ்த்துகிறான். பிறகு வானத்தின் ஆறு வழிகளை வரிசையாக விவரிக்கிறான்: ‘முதல் வழி குலிங்கப் பறவைகளுக்கும், தானியம் உண்டு வாழும் மற்றப் பறவைகளுக்கும் உரியது. இரண்டாவது பலியுணவு உண்ணும் காகம் முதலியவற்றுக்கும், மரங்களின் பழங்களை உண்பவற்றுக்கும் உரியது. மூன்றாவது வழியில் பாசப் பறவைகளும், குரரங்களோடு அன்றில்களும் செல்கின்றன. நான்காவது வழியில் பருந்துகள் செல்கின்றன, ஐந்தாவதில் கழுகுகள். வலிமையும் வீரியமும் பொருந்திய, அழகும் இளமையும் கொண்ட அன்னங்களுக்கு ஆறாவது வழி; வினதையின் மைந்தனான கருடனின் வழியோ இவை அனைத்துக்கும் அப்பாற்பட்டது.’ பறவை வழிகளின் இந்தக் கணக்கு, வான்வெளி பற்றிய பழைய அறிவின் அரிய சித்திரம்; அது சம்பாதியின் சாட்சியத்தை நம்பத்தக்கதாக்குகிறது. ‘வானரச் சிறந்தோரே, நாம் அனைவரும் வினதையின் மைந்தனிடமிருந்தே (கருடனிடமிருந்தே) பிறந்தோம். ஆனால் நாங்கள் ஒரு பழிக்கத்தக்க செயலைச் செய்தோம்; அதனால் இறைச்சி உண்பவர்களானோம்; தம்பிக்குச் செய்யப்பட்ட பகைக்கு நான் பழிதீர்க்க வேண்டும். இங்கே இருந்தபடியே நான் ராவணனையும் ஜானகியையும் காண்கிறேன்; ஏனெனில் எங்களுக்கும் கருடனுக்குரிய தெய்விகமான பார்வை வலிமை உள்ளது.’ ஆறு வழிகளின் கணக்கில் வரிசை கீழிருந்து மேலே செல்கிறது — தானியம் உண்பவை கீழே, கருடன் எல்லாவற்றுக்கும் மேலே; இதனால் வானத்தின் அடுக்கு வேறுபாடு சித்திரிக்கப்படுகிறது. தன் குலத்தைச் சொன்ன பின் சம்பாதி தன் இனம் தாழ்ந்ததற்கான காரணத்தையும் தெரிவிக்கிறான் — முன்பு செய்த பழிக்கத்தக்க செயல். இவ்வாறு அவன் தன்னைப் பழித்துக்கொள்வதை மறைக்கவில்லை; மாறாக அதனாலேயே தன் வாய்மையை நிலைநாட்டுகிறான். ‘தெய்விகமான பார்வை வலிமை’ என்ற சொல்லால் தொலைவைக் காணும் ஆற்றல் தெய்விகமானது, மிகைப்படுத்தல் அல்ல என்று சுட்டப்பட்டது. வழிகளின் இந்த வர்ணனை அழகுக்காக மட்டுமல்ல, ‘பறவைகளின் போக்கை நான் அறிவேன்’ என்பதற்குச் சான்றாகவே தரப்படுகிறது.

‘ஆகவே, வானரர்களே, உணவின் வலிமையாலும் இயல்பாலும் நாங்கள் நூறு யோஜனைக்கும் அப்பால் வரை எப்போதும் காண்கிறோம். எங்கள் பிழைப்பு இயல்பாகவே தொலைவில் அமைக்கப்பட்டுள்ளது; கால்களால் போரிடும் கோழி முதலியவற்றின் பிழைப்போ மரத்தடியிலேயே அமைக்கப்பட்டுள்ளது.’ தன் இனத்தின் தொலைநோக்கு ஆற்றலைக் காரணத்தோடு நிறுவி அவன் தன் சொல்லை நம்பத்தக்கதாக்குகிறான். ‘உப்புக் கடலைக் கடக்க ஏதேனும் உபாயத்தைக் காணுங்கள்; வைதேகியை அடைந்து காரியம் நிறைவேறியவர்களாய்த் திரும்புவீர்கள். உங்களோடு வருணனின் இருப்பிடமான கடலுக்குச் செல்ல விரும்புகிறேன்; சுவர்க்கம் சென்ற மகாத்மாவான என் தம்பிக்கு நீர்க்கடன் செலுத்துவேன்.’ பிறகு பேராற்றல் மிக்க வானரர்கள் சிறகுகள் கருகிய சம்பாதியை ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவனான கடலின் கரையில் உள்ள அந்த இடத்துக்குக் கொண்டுசென்றனர்; நீர்க்கடன் செலுத்திய அந்தப் பறவைத் தலைவனை மீண்டும் அதே இடத்துக்குக் கொண்டுவந்து வைத்தனர். செய்தியைப் பெற்ற அந்த வானரர்கள் மகிழ்ந்தனர். உண்ணாநோன்பால் சாவதற்கு உறுதிபூண்ட அதே இடத்தில் நம்பிக்கை பிறந்தது — இதுவே சர்க்கத்தின் முடிவு, அடுத்த காண்டத்தின் தொடக்கமும். ‘ஆஹாரவீர்யேண’ (உணவின் வலிமையால்) என்ற சொல்லால் அவன் உணவால் வரும் வலிமையையும், ‘நிஸர்கேண’ (இயல்பால்) என்பதால் இனத்தின் இயல்பையும் சொன்னான் — இரண்டும் சேர்ந்தே நூறு யோஜனைப் பார்வை இயல்கிறது. கால்களால் போரிடும் கோழி முதலியவற்றின் பிழைப்பைப் பற்றிய வர்ணனை எதிர்மறை உதாரணம் — பார்வை குறைந்தவற்றின் பிழைப்பும் சிறிய இடத்துக்குள்ளேயே அடங்கும். நீர்க்கடன் செலுத்துவதில் வானரர்கள் செய்த உதவி முதியவனிடம் நன்றியுணர்வை எழுப்புகிறது; வானரர்களுக்கு அதனால் சீதையைப் பற்றிய செய்தி கிடைக்கிறது — இருவரின் உதவியும் ஒன்றையொன்று நிறைவு செய்கிறது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் ‘மகிழ்ந்தனர்’ என்ற ஒரே சொல் இந்த முழு மாற்றத்துக்கும் சாட்சி. இவ்வாறு சாவதற்காக அமர்ந்த வானரர்கள் வாழ்வின் காரியத்தை மீண்டும் பெறுகிறார்கள்.

ಜೀವನದ ಆಸೆ ತೊರೆದ ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲು, ಆ ಗೃಧ್ರನು ಕಂಬನಿದುಂಬಿ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಬನಿ ವೃದ್ಧನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ದೇಹಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ್ದರೂ ಅವನ ವಾಕ್ಶಕ್ತಿ ಕುಂದಿಲ್ಲ. ‘ವಾನರರೇ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದು ನೀವು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಆ ಜಟಾಯು ನನ್ನ ತಮ್ಮ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದಲೂ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ವೈರಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ.’ ‘ಮರ್ಷಯೇ’ (ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಅಸಹಾಯಕತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ — ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲಾರದವನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೊಂದೇ. ಹೀಗೆ ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವೈರದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ವೃದ್ಧನ ವಿವಶತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಮಸ್ತ ಉಪಕಾರವೂ ಈ ವಿವಶತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.

ಅನಂತರ ಸಂಪಾತಿಯು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಂದ ವೃತ್ರವಧೆ ನಡೆದಾಗ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಕಿರಣಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಆದಿತ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೊರಟೆವು. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ವೇಗದಿಂದ ಬಹಳ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ, ಸ್ವರ್ಗದವರೆಗೂ ಹೋದೆವು; ಸೂರ್ಯನು ನಡುನೆತ್ತಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಜಟಾಯು ಕುಸಿಯತೊಡಗಿದನು.’ ಎಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚೋ ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅಣ್ಣನ ಸ್ನೇಹವಾದರೋ ವರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದೆನು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಜಟಾಯು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ಸಂಪಾತಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳಾದರೋ ಸುಟ್ಟುಹೋದವು — ‘ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ನಾನು ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೆನು, ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ತಮ್ಮನ ಸುದ್ದಿಯೇ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.’ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ತನ್ನನ್ನೇ ಸುಟ್ಟುಕೊಂಡ ಅಣ್ಣನ ಈ ಕಥೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ರೆಕ್ಕೆಗಳ ದಹನವೇ ಅವನ ಬಂಧನ, ಅದೇ ಅವನ ಹಿರಿಮೆ; ವಾನರರ ಶಂಕೆಯೂ ಇದರಿಂದ ಒಮ್ಮೆಗೇ ದೂರವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಹೊರಟ ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಗರ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಫಲ ಅಣ್ಣನ ಜೀವನಪರ್ಯಂತದ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪಾತಿಯು (ಜಟಾಯುವಿನ) ಅಣ್ಣನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಆಗ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯದು — ಅವನು ನಂಬುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ನಂಬದಿರುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಮೂರು ‘ಆದರೆ’ಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣನಾಗಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದರೆ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನೆಲೆ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಹೇಳು. ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮ ರಾವಣನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವನೋ ದೂರದಲ್ಲಿರುವನೋ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ತಿಳಿಸು.’ ‘ಅದೀರ್ಘದರ್ಶಿನಮ್’ (ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯಿಲ್ಲದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಂಗದನು ರಾವಣನ ಅದೂರದರ್ಶಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪರರ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣನು ವಾನರರನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ತನಗೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ‘ಆತ್ಮಾನುರೂಪಮ್’ (ತನಗೆ ತಕ್ಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಮಾತು ಅವನ ಕುಲಕ್ಕೂ ವಯಸ್ಸಿಗೂ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ತಕ್ಕುದಾಗಿತ್ತು. ಅಂಗದನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಪರಿಚಯದ ವಿಷಯ, ಅನಂತರ ನೆಲೆಯ ವಿಷಯ; ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವನ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ವೃದ್ಧನ ಉತ್ತರವೂ ಅದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ವಾನರರೇ, ನಾನು ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದ, ವೀರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗೃಧ್ರ; ಆದರೂ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಾದರೂ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಹಾಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದಿಂದ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೂ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರನೀತಿ. ತನ್ನ ಜ್ಞಾನಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವರುಣಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನೂ, ದೇವಾಸುರರ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನೂ, ಅಮೃತಮಂಥನವನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು. ರಾಮನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕು; ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಸಡಿಲಗೊಂಡಿವೆ.’ ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತಾನು ಕಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಒಬ್ಬ ತರುಣಿಯು ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು. ಆ ಸುಂದರಿ “ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ರಾಮ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯುತ್ತಾ, ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಕೊಡಹುತ್ತಿದ್ದಳು. ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಅವಳ ಉತ್ತಮ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವು ಕಪ್ಪು ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಮೋಡದಲ್ಲಿನ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು.’ ರಾಮನಾಮದ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದಲೇ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವಳೇ ಸೀತೆಯೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ.’ ಕಾರ್ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪ್ಪನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾಙ್ಮಾತ್ರೇಣ’ (ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಅವನು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ದಾನವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರುಣಲೋಕಗಳು, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು, ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮ, ಅಮೃತಮಂಥನ — ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನ ಕೃದಂತದ ಮೂರು ಪದಗಳು — ಕೂಗುತ್ತಾ, ಕಿತ್ತೆಸೆಯುತ್ತಾ, ಕೊಡಹುತ್ತಾ — ಅವಳ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಎಸೆದುದೇ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕಂಡ ಗುರುತಿನ ಮೂಲ; ಅದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಹಿಂದಿನ-ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯೊಡನೆ ಹೆಣೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾನರರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಅನುಮಾನವಿತ್ತು.

‘ವಿಶ್ರವಸನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುತ್ರನೂ ವೈಶ್ರವಣನಾದ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನೂ ಆದ ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಲಂಕಾನಗರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿ ಇದೆ.’ ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಅಣ್ಣನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪರಿಚಯ ಕೊಟ್ಟು ಸಂಪಾತಿಯು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನು ಕೇಳುವವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ನಗರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದಲೂ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಮಹಾಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ದೀನಳಾಗಿ, ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು ವೈದೇಹಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ — ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿಗೊಳಗಾಗಿ. ಸುತ್ತಲೂ ಸಾಗರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ಸಾಗರದ ಪೂರ್ಣ ನೂರು ಯೋಜನಗಳ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅನಂತರ ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ. ವಾನರರೇ, ಅಲ್ಲಿಗೇ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿರಿ.’ ಈ ಸುವರ್ಣನಗರಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಲಂಕಾವರ್ಣನೆಯ ಬೀಜ. ‘ದೀನಾ’ (ದೀನಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಅವಳು ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದರೆ ಸುಖವಾಗಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ವಾನರರ ಶೋಕವೂ ಆಸೆಯೂ ಬೆರೆತುಹೋದವು. ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ ಸಾಗರವೇ ಲಂಕೆಯ ಮಹಾರಕ್ಷೆ; ಅದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನ ನಗರ ದುರ್ಗಮವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಪ್ರಾಪ್ಯ’ (ತಲುಪಿ), ‘ಆಸಾದ್ಯ’ (ಸೇರಿ), ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಥ’ (ಕಾಣುವಿರಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಅನಂತರ ರಾವಣದರ್ಶನ. ‘ವಿಕ್ರಮಧ್ವಮ್’ (ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿರಿ) ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಸುದ್ದಿಯನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ವಾನರರ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದ ಕಾರಣವೇ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಸುಗ್ರೀವನು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ ಈಗ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ನಗರದ ವರ್ಣನೆ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಾಕಾರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಚಿನ್ನ, ಒಳಗೆ ದುಃಖ ಎಂಬ ವಿರೋಧವನ್ನು ಕವಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

‘ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗುವಿರಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆಕಾಶದ ಆರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೊದಲ ಮಾರ್ಗ ಕುಲಿಂಗ ಪಕ್ಷಿಗಳದು ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯವನ್ನು ತಿಂದು ಬದುಕುವ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳದು. ಎರಡನೆಯದು ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕಾಗೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳದು ಮತ್ತು ಮರದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವುಗಳದು. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಭಾಸಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕುರರಗಳೊಡನೆ ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಿಡುಗಗಳು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಐದನೆಯದರಲ್ಲಿ ಗೃಧ್ರಗಳು. ಬಲ-ವೀರ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೂಪ-ಯೌವನಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಹಂಸಗಳದು ಆರನೆಯ ಮಾರ್ಗ; ವೈನತೇಯನಾದ ಗರುಡನ ಗತಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನದು.’ ಪಕ್ಷಿಮಾರ್ಗಗಳ ಈ ಗಣನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಕಾಶಜ್ಞಾನದ ಅಪರೂಪದ ಚಿತ್ರ; ಅದು ಸಂಪಾತಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಜನ್ಮ ವೈನತೇಯನಿಂದಲೇ. ಆದರೆ ನಾವು ನಿಂದ್ಯವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದೆವು, ಅದರಿಂದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಾದೆವು; ತಮ್ಮನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಆ ವೈರಕ್ಕೆ ನಾನು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ನಾನು ರಾವಣನನ್ನೂ ಜಾನಕಿಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮಗೂ ಗರುಡವಂಶದ ದಿವ್ಯವಾದ ದೃಷ್ಟಿಬಲವಿದೆ.’ ಆರು ಮಾರ್ಗಗಳ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವು ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಧಾನ್ಯಜೀವಿಗಳು ಕೆಳಗೆ, ಗರುಡ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆ; ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶದ ಸ್ತರಭೇದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಂಪಾತಿಯು ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಪತನದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ನಿಂದ್ಯಕರ್ಮ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದರಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಿವ್ಯಂ ಚಕ್ಷುರ್ಬಲಮ್’ (ದಿವ್ಯವಾದ ದೃಷ್ಟಿಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂರದರ್ಶನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ದೈವಿಕವಾದುದು, ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ‘ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗತಿ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೇ, ಆಹಾರದಿಂದ ಬರುವ ವೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೂ ನಾವು ನೂರು ಯೋಜನಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ಸದಾ ಕಾಣಬಲ್ಲೆವು. ನಮ್ಮ ಜೀವನವೃತ್ತಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ದೂರದಿಂದಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಕೋಳಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.’ ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ದೂರದರ್ಶನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಾರಣಸಹಿತ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬಲರ್ಹವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದು ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗುವಿರಿ. ನಿಮ್ಮ ಸಹಾಯದಿಂದ ವರುಣನ ನೆಲೆಯಾದ ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ನೀಡುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರು ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಸಂಪಾತಿಯನ್ನು ನದನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು; ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದ ಆ ಪಕ್ಷಿರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಂದು ಇರಿಸಿದರು. ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ವಾನರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನದಿಂದ ಮರಣನಿಶ್ಚಯವಿದ್ದ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಹುಟ್ಟಿತು — ಇದು ಸರ್ಗದ ಪರಿಣಾಮ, ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡದ ಆರಂಭವೂ ಹೌದು. ‘ಆಹಾರವೀರ್ಯೇಣ’ (ಆಹಾರದ ವೀರ್ಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭೋಜನದಿಂದ ಬರುವ ಬಲವನ್ನೂ, ‘ನಿಸರ್ಗೇಣ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಜಾತಿಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ — ಎರಡರ ಸೇರುವಿಕೆಯಿಂದ ನೂರು ಯೋಜನದ ದರ್ಶನ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಕೋಳಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವೃತ್ತಿವರ್ಣನೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿ ಅಲ್ಪವೋ ಅವರ ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ಅಲ್ಪ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೇ. ಜಲಾಂಜಲಿ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸಹಾಯ ವೃದ್ಧನಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ವಾನರರಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಇಬ್ಬರ ಉಪಕಾರವೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷ್ಟಾಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡರು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ ಸಮಸ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಹೀಗೆ ಸಾಯಲೆಂದು ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಾನರರು ಜೀವನದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ച വാനരന്മാർ ഇങ്ങനെ കരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ഗൃധ്രൻ കണ്ണീരോടെ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു. കണ്ണുകളിലെ കണ്ണീർ വൃദ്ധന്റെ സ്നേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വലിയ ശബ്ദം കാണിക്കുന്നു — ശരീരബലം ക്ഷയിച്ചെങ്കിലും അവന്റെ വാക്ശക്തി ക്ഷയിച്ചിട്ടില്ല. ‘വാനരന്മാരേ, ബലവാനായ രാവണനാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു നിങ്ങൾ പറയുന്ന ജടായു എന്റെ അനുജനായിരുന്നു’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. പിന്നീട് തന്റെ ദൗർബല്യം അവൻ സ്വയം അറിയിക്കുന്നു — ‘വാർധക്യംകൊണ്ടും ചിറകില്ലായ്മകൊണ്ടും ഇതു കേട്ടിട്ടും ഞാൻ സഹിക്കുന്നു; ഇന്ന് സഹോദരന്റെ വൈരം വീട്ടാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല.’ ‘മർഷയേ’ (സഹിക്കുന്നു) എന്ന പദംതന്നെ അവന്റെ നിസ്സഹായതയുടെ സാക്ഷ്യമാണ് — പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവൻ സഹിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി വൈരത്തിന്റെ സ്മരണയും വൃദ്ധന്റെ വിവശതയും ഒരേസമയം സ്ഥാപിക്കുന്നു; കാരണം ഈ സർഗത്തിലെ ഉപകാരമെല്ലാം ഈ വിവശതയിൽത്തന്നെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിതം.

പിന്നീട് സമ്പാതി പഴയ വൃത്താന്തം ഓർക്കുന്നു — ‘പണ്ട് ഇന്ദ്രൻ വൃത്രനെ വധിച്ചശേഷം, ജയം ആഗ്രഹിച്ച ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മിമാലിയായ ആദിത്യന്റെ അടുക്കലേക്കു പോയി. ആകാശമാർഗം കടന്ന് വേഗത്തിൽ ഏറെ ഉയരത്തിൽ എത്തി; സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ജടായു തളർന്നുതുടങ്ങി.’ തേജസ്സ് കൂടുന്നിടത്ത് അനുജന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠന്റെ സ്നേഹമാകട്ടെ വർധിക്കുന്നു. ‘സൂര്യരശ്മികളാൽ പീഡിതനായി അത്യന്തം വിഹ്വലനായ ആ സഹോദരനെ കണ്ട് സ്നേഹംകൊണ്ടു ഞാൻ എന്റെ ചിറകുകളാൽ അവനെ മൂടി’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. അങ്ങനെ ജടായു രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; സമ്പാതിയുടെ തൂവലുകൾ കരിഞ്ഞുപോയി — ‘തൂവലുകൾ കരിഞ്ഞ ഞാൻ വിന്ധ്യനിൽ വീണു, വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ; ഇവിടെ വസിക്കുന്ന എനിക്ക് സഹോദരന്റെ വിവരമൊന്നും അറിയാനായില്ല.’ അനുജനെ രക്ഷിക്കാൻ സ്വയം ദഹിച്ച ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഈ കഥയാണ് തുടർന്നുള്ള എല്ലാ ഉപകാരത്തിന്റെയും മൂലം. ചിറകു കരിഞ്ഞതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ബന്ധനം, അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വവും; വാനരന്മാരുടെ ശങ്കയും ഇതോടെ ഒറ്റയടിക്കു നീങ്ങി. സൂര്യനെ പിന്തുടരാൻ ഒരുങ്ങിയ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും ഗർവം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ഫലമാണ് ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജീവനാന്തമുള്ള ചലനശേഷിയില്ലായ്മ എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, എങ്കിലും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു.

സഹോദരനായ സമ്പാതി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ യുവരാജാവ് അംഗദൻ അപ്പോൾ മറുപടി പറഞ്ഞു. അവന്റെ വാക്ക് അത്യന്തം ജാഗ്രതയുള്ളതാണ് — അവൻ വിശ്വസിക്കുന്നുമില്ല, അവിശ്വസിക്കുന്നുമില്ല; മറിച്ച് മൂന്നു ‘എങ്കിൽ’ പദങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ‘അങ്ങ് ജടായുവിന്റെ സഹോദരനാണെങ്കിൽ, ഞാൻ പറഞ്ഞത് അങ്ങു കേട്ടെങ്കിൽ, ആ രാക്ഷസന്റെ വാസസ്ഥാനം അറിയാമെങ്കിൽ, പറഞ്ഞാലും. ദീർഘദൃഷ്ടിയില്ലാത്ത ആ രാക്ഷസാധമനായ രാവണനെ അടുത്തോ ദൂരെയോ അറിയുമെങ്കിൽ ഞങ്ങളോടു പറയുക.’ ‘അദീർഘദർശി’ (ദീർഘദൃഷ്ടിയില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അംഗദൻ രാവണന്റെ ദീർഘവീക്ഷണമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കുന്നവൻ സ്വന്തം വിനാശത്തെത്തന്നെ ക്ഷണിച്ചുവരുത്തുന്നു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ വാനരന്മാരെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് തനിക്കു ചേർന്ന വാക്കു പറഞ്ഞു; ‘ആത്മാനുരൂപം’ (തനിക്കു ചേർന്നത്) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആ വാക്ക് അവന്റെ കുലത്തിനും പ്രായത്തിനും ജ്ഞാനത്തിനും യോജിച്ചതായിരുന്നു. അംഗദന്റെ ചോദ്യം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം പരിചയത്തെക്കുറിച്ച്, പിന്നെ വാസസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച്; ഈ ക്രമംതന്നെ അവന്റെ നൈപുണ്യം കാണിക്കുന്നു; വൃദ്ധന്റെ മറുപടിയും ഇതേ ക്രമം പിന്തുടരുന്നു.

‘പ്ലവംഗമന്മാരേ, ചിറകു കരിഞ്ഞവനും വീര്യം നശിച്ചവനുമായ ഗൃധ്രനാണ് ഞാൻ; എങ്കിലും വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം ഞാൻ രാമന് ഉത്തമമായ സഹായം ചെയ്യും’ എന്ന് അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ശരീരംകൊണ്ട് അസമർഥനായാലും വാക്കുകൊണ്ട് ഉപകരിക്കാൻ കഴിയും എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ നീതി. തന്റെ ജ്ഞാനസാമർഥ്യം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ പറയുന്നു — ‘വരുണലോകങ്ങളും വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമപാദന്യാസങ്ങളും ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളും അമൃതമഥനവും എനിക്കറിയാം. രാമന്റെ ഈ കാര്യം ഞാൻ ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; ജര എന്റെ തേജസ്സ് അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു, പ്രാണങ്ങൾ ശിഥിലമായിരിക്കുന്നു.’ വൃദ്ധനെങ്കിലും അവൻ കർത്തവ്യം കൈവിടുന്നില്ല, അതിനെത്തന്നെ ഒന്നാമതായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് താൻ കണ്ടതു വർണിക്കുന്നു — ‘രൂപസമ്പന്നയും സർവാഭരണഭൂഷിതയുമായ ഒരു യുവതിയെ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ കൊണ്ടുപോകുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. ആ സുന്ദരി “ഹാ രാമാ, ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ” എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടും ആഭരണങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞുകൊണ്ടും അവയവങ്ങൾ കുടഞ്ഞുകൊണ്ടുമിരുന്നു. പർവതാഗ്രത്തിലെ സൂര്യപ്രഭപോലെ അവളുടെ ഉത്തമമായ പട്ടുവസ്ത്രം കറുത്ത രാക്ഷസന്റെമേൽ, കാർമേഘത്തിൽ മിന്നൽപോലെ, ശോഭിച്ചു.’ രാമനാമം ഉച്ചരിച്ചതിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ അവളെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ‘അവൾ സീതയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ആ രാക്ഷസന്റെ വാസസ്ഥാനം പറയുന്ന എന്നെ കേൾക്കുവിൻ.’ കാർമേഘത്തിലെ മിന്നൽ എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്റെ കറുപ്പും സീതയുടെ വെളുപ്പും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘വാങ്മാത്രേണ’ (വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം) എന്ന പദത്തിലെ ‘മാത്രം’ എന്ന ശബ്ദം പ്രധാനമാണ് — അവൻ തന്റെ പരിമിതിയെത്തന്നെ തന്റെ ദാനമാക്കുന്നു. വരുണലോകങ്ങൾ, ത്രിവിക്രമപാദന്യാസം, ദേവാസുരസംഗ്രാമം, അമൃതമഥനം — ഈ നാലും പുരാണപ്രസിദ്ധമാണ്; അവയ്ക്കു സാക്ഷിയായിരുന്നു എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ പ്രായത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. സീതയുടെ വർണനയിലെ മൂന്നു ശതൃപ്രത്യയാന്തപദങ്ങൾ — നിലവിളിക്കുന്നവൾ, വലിച്ചെറിയുന്നവൾ, കുടയുന്നവൾ — അവളുടെ ചെറുത്തുനിൽപ്പിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ആഭരണങ്ങൾ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞതാണ് ഋശ്യമൂകത്തിൽ വാനരന്മാർ കണ്ട അടയാളത്തിന്റെ മൂലം; അതിനാൽ ഈ സർഗം മുമ്പും പിമ്പുമുള്ളതുമായി കോർക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി സീതയെക്കുറിച്ചു പ്രത്യക്ഷമായ ഒരു തെളിവ് വാനരന്മാർക്കു ലഭിക്കുന്നു; മുമ്പ് അനുമാനം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ.

‘വിശ്രവസ്സിന്റെ സാക്ഷാൽ പുത്രനും വൈശ്രവണനായ കുബേരന്റെ സഹോദരനുമായ രാവണൻ എന്ന രാക്ഷസൻ ലങ്കാനഗരിയിൽ വസിക്കുന്നു. ഇവിടെനിന്നു സമുദ്രത്തിൽ മുഴുവൻ നൂറു യോജന അകലെയുള്ള ഒരു ദ്വീപിലാണ് വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച രമണീയമായ ആ ലങ്കാപുരി.’ പിതാവിന്റെയും സഹോദരന്റെയും പേരുകൾകൊണ്ടു പരിചയപ്പെടുത്തി സമ്പാതി രാവണന്റെ കുലം കേൾവിക്കാരുടെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് നഗരി വർണിക്കുന്നു — ‘ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ചിത്രപ്പണിയുള്ള വാതിലുകളും സ്വർണത്തറകളും സ്വർണനിറമുള്ള വലിയ പ്രാസാദങ്ങളുംകൊണ്ട് അതു നന്നായി നിർമിതമാണ്; സൂര്യവർണമായ വലിയ കോട്ടമതിലും അതിനുണ്ട്. അവിടെ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച ദീനയായ വൈദേഹി വസിക്കുന്നു — രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട്, രാക്ഷസികളാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെട്ട്. ചുറ്റും സാഗരത്താൽ സംരക്ഷിതമായ ആ ലങ്കയിൽ ജനകരാജന്റെ മകളായ മൈഥിലിയെ നിങ്ങൾ കാണും. നൂറു യോജന മുഴുവനുമുള്ള സാഗരത്തിന്റെ അറ്റത്തെത്തി, തെക്കേ തീരം പ്രാപിച്ച്, അവിടെ നിങ്ങൾ രാവണനെ കാണും. അവിടേക്കുതന്നെ, പ്ലവംഗമന്മാരേ, വേഗം ത്വരിതമായി പരാക്രമം കാണിക്കുവിൻ.’ ചുരുക്കമാണെങ്കിലും ഈ സ്വർണനഗരീവർണനയാണ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ വിസ്തൃതമായ ലങ്കാവർണനയുടെ ബീജം. ‘ദീന’ എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി സീതയുടെ അവസ്ഥ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ സുഖിനിയല്ല; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ ശോകവും ആശയും കലർന്നു. നൂറു യോജന വിസ്തൃതമായ സാഗരംതന്നെയാണ് ലങ്കയുടെ മഹത്തായ രക്ഷ; അതില്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ നഗരി ദുർഗമമാകുമായിരുന്നില്ല. ‘എത്തി’, ‘പ്രാപിച്ച്’, ‘കാണും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ സമ്പാതി വഴി ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം സമുദ്രലംഘനം, പിന്നെ തെക്കേ തീരത്തെത്തൽ, പിന്നെ രാവണദർശനം. ‘പരാക്രമം കാണിക്കുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞയിൽനിന്ന് അറിയാം — അവൻ വിവരം മാത്രമല്ല, ഉത്സാഹവും നൽകുന്നു. ഇതോടെ വാനരന്മാരുടെ പ്രായോപവേശത്തിന്റെ കാരണംതന്നെ ഇല്ലാതായി; സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ച കാര്യത്തിന്റെ സിദ്ധി ഇപ്പോൾ അടുത്തെത്തിയതുപോലെ തോന്നുന്നു. നഗരിയുടെ വർണന വാതിലുകളിൽ തുടങ്ങി കോട്ടമതിലിൽ അവസാനിക്കുന്നു; നടുവിൽ സീതയെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — പുറത്തു സ്വർണം, അകത്തു ദുഃഖം എന്ന വിരോധം കവി സങ്കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

‘ജ്ഞാനംകൊണ്ടു ഞാൻ കാണുന്നു — സീതയെ കണ്ടശേഷം നിങ്ങൾ മടങ്ങിവരും’ എന്ന് അവൻ ആശംസിക്കുന്നു. പിന്നീട് ആകാശത്തിലെ ആറു മാർഗങ്ങൾ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — ‘ഒന്നാമത്തെ മാർഗം കുലിംഗങ്ങളുടേതും (കുരുവികൾ) ധാന്യം തിന്നു ജീവിക്കുന്ന മറ്റു പക്ഷികളുടേതുമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ബലിഭോജികളായ കാക്കകൾ മുതലായവയുടേതും മരങ്ങളിലെ പഴം തിന്നുന്നവയുടേതും. മൂന്നാമത്തേതിലൂടെ ഭാസങ്ങളും കുരരങ്ങളോടൊപ്പം ക്രൗഞ്ചങ്ങളും പോകുന്നു. നാലാമത്തെ മാർഗത്തിലൂടെ പരുന്തുകൾ പോകുന്നു, അഞ്ചാമത്തേതിലൂടെ ഗൃധ്രങ്ങൾ. ബലവീര്യങ്ങളുള്ളവരും രൂപയൗവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവരുമായ ഹംസങ്ങളുടേതാണ് ആറാമത്തെ മാർഗം; വൈനതേയനായ ഗരുഡന്റെ ഗതിയാകട്ടെ എല്ലാറ്റിനും മീതെയാണ്.’ പക്ഷിമാർഗങ്ങളുടെ ഈ എണ്ണൽ പ്രാചീനമായ വ്യോമജ്ഞാനത്തിന്റെ അപൂർവമായ ഒരു ചിത്രമാണ്; അതു സമ്പാതിയുടെ സാക്ഷ്യത്തെ പ്രാമാണികമാക്കുന്നു. ‘വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, വൈനതേയനിൽനിന്നാണ് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാം ജന്മം. എന്നാൽ ഞങ്ങൾ ഒരു നിന്ദ്യകർമം ചെയ്തു; അതിനാൽ മാംസഭോജികളായി. സഹോദരനോടു ചെയ്ത ആ വൈരത്തിനു ഞാൻ പ്രതികാരം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെയിരുന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ രാവണനെയും ജാനകിയെയും കാണുന്നു; കാരണം ഗരുഡവംശജരായ ഞങ്ങൾക്കും ദിവ്യമായ കാഴ്ചശക്തിയുണ്ട്.’ ആറു മാർഗങ്ങളുടെ എണ്ണലിൽ ക്രമം താഴെനിന്നു മുകളിലേക്കു പോകുന്നു — ധാന്യം തിന്നു ജീവിക്കുന്നവ താഴെ, ഗരുഡൻ എല്ലാറ്റിനും മീതെ; അതുവഴി ആകാശത്തിന്റെ തട്ടുകൾ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. തന്റെ കുലം പറഞ്ഞശേഷം സമ്പാതി തന്റെ ജാതിയുടെ പതനത്തിന്റെ കാരണവും അറിയിക്കുന്നു — മുമ്പു ചെയ്ത നിന്ദ്യകർമം. ഇങ്ങനെ അവൻ ആത്മനിന്ദ മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതുകൊണ്ടുതന്നെ തന്റെ സത്യവാദിത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ദിവ്യമായ കാഴ്ചശക്തി’ എന്ന പദത്താൽ ദൂരദർശനസാമർഥ്യം ദൈവികമാണ്, അതിശയോക്തിയല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മാർഗവർണന വെറും ശോഭയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ല, ‘പക്ഷികളുടെ ഗതി എനിക്കറിയാം’ എന്നു തെളിയിക്കാനാണ്.

‘അതിനാൽ വാനരന്മാരേ, ആഹാരത്തിൽനിന്നുള്ള വീര്യംകൊണ്ടും സ്വഭാവംകൊണ്ടും ഞങ്ങൾ നൂറു യോജനയിലേറെ ദൂരം എന്നും കാണുന്നു. ഞങ്ങളുടെ ഉപജീവനം സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ ദൂരത്തുനിന്നാണ് വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്; കാലുകൾകൊണ്ടു പോരാടുന്ന കോഴി മുതലായവയുടെ ഉപജീവനമാകട്ടെ മരച്ചുവട്ടിൽത്തന്നെ.’ തന്റെ ജാതിയുടെ ദൂരദർശനസാമർഥ്യം കാരണസഹിതം സമർഥിച്ച് അവൻ തന്റെ വാക്കിനെ വിശ്വസനീയമാക്കുന്നു. ‘ഉപ്പുകടൽ കടക്കാൻ എന്തെങ്കിലും ഉപായം കണ്ടെത്തുവിൻ; വൈദേഹിയുടെ അടുത്തെത്തി കാര്യം സാധിച്ചവരായി നിങ്ങൾ മടങ്ങും. നിങ്ങളോടൊപ്പം വരുണാലയമായ സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സ്വർഗം പ്രാപിച്ച മഹാത്മാവായ സഹോദരനു ഞാൻ ജലം (തർപ്പണം) നൽകും.’ അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വികളായ വാനരന്മാർ ചിറകു കരിഞ്ഞ സമ്പാതിയെ നദികളുടെയും നദങ്ങളുടെയും പതിയായ സമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തുള്ള ആ സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി; ജലതർപ്പണം ചെയ്ത ആ പക്ഷിരാജനെ വീണ്ടും അതേ സ്ഥലത്തു കൊണ്ടുവന്നിരുത്തി. വിവരം ലഭിച്ചതോടെ ആ വാനരന്മാർ ഹർഷിതരായി. പ്രായോപവേശത്താൽ മരണം നിശ്ചയിച്ചിരുന്നിടത്തുതന്നെ ആശ ജനിച്ചു — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ പരിണാമം, അടുത്ത കാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭവും. ‘ആഹാരവീര്യംകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ഭക്ഷണംകൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന ബലവും ‘സ്വഭാവംകൊണ്ട്’ എന്നതിനാൽ ജാതിസ്വഭാവവും അവൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രണ്ടും ചേരുമ്പോഴാണ് നൂറു യോജന ദൂരം കാണാൻ കഴിയുന്നത്. കാലുകൾകൊണ്ടു പോരാടുന്ന കോഴി മുതലായവയുടെ ഉപജീവനവർണന ഒരു മറുദൃഷ്ടാന്തമാണ് — കാഴ്ച കുറഞ്ഞവയുടെ ഉപജീവനവും ചെറിയ പ്രദേശത്തുതന്നെ. ജലാഞ്ജലി നൽകുന്നതിൽ വാനരന്മാർ ചെയ്ത സഹായം വൃദ്ധനിൽ കൃതജ്ഞത ജനിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി വാനരന്മാർക്കു സീതാവാർത്ത ലഭിക്കുന്നു — ഇരുകൂട്ടരുടെയും ഉപകാരം പരസ്പരം സിദ്ധിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിലെ ‘ഹർഷിതർ’ എന്ന ഒറ്റ പദംതന്നെ ഈ മാറ്റത്തിനെല്ലാം സാക്ഷിയാണ്. ഇങ്ങനെ മരിക്കാനിരുന്ന വാനരന്മാർ ജീവിതത്തിന്റെ കർത്തവ്യം വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു.

Addressed in these pitiful words by the monkeys who had given up on life, the vulture answered in a loud voice, his eyes filling with tears. The tears show an old bird's love for his brother, and the loud voice shows that, though his body had grown weak, his power of speech had not. "Monkeys," he said, "the one you say was killed in battle by mighty Rāvaṇa was my younger brother Jaṭāyu." Then he confessed his own weakness: "Old and wingless as I am, I must bear even this news, for today I have no strength to avenge my brother." "I must bear it" is itself the proof of his helplessness: whoever cannot retaliate can only endure. In three verses the poet sets up both the memory of the feud and the old bird's powerlessness, for all the help he gives in this sarga rests on that powerlessness.

Then Sampāti remembered the past. "Long ago, when Indra had killed Vṛtra, my brother and I, both eager to win, flew up towards the blazing sun with its garland of rays. We filled the path of the sky and sped swiftly heavenwards, but when the sun reached the zenith, Jaṭāyu began to fail." Where the heat was fiercest, the younger brother's strength gave out and the elder's love grew. "Seeing my brother tormented by the sun's rays and utterly overcome, out of love I covered him with my own wings." Jaṭāyu was saved, but Sampāti's feathers were burned. "With my feathers burnt away I fell on the Vindhya, best of monkeys, and living here I have never had news of my brother." The story of an elder brother who burned himself to save the younger is the root of all the help that follows. His burnt wings are both his bondage and his greatness, and with this story the monkeys' suspicion vanished at once. The poet also hints, without saying it outright, at the pride of the two brothers who set out to chase the sun, and at its price: the elder's lifelong crippling.

When Sampāti had spoken thus of his brother, the wise crown prince Aṅgada answered him. His reply was very careful: he neither believed nor disbelieved, but framed it in three conditions. "If you are Jaṭāyu's brother, and if you have heard what I told you, and if you know where that rākṣasa lives, then tell us. If you know whether that short-sighted, vile rākṣasa Rāvaṇa is near or far, tell us." Calling Rāvaṇa short-sighted points out his folly: whoever carries off another's wife invites his own destruction. His questions come in two parts, first about who Sampāti is, then about where Rāvaṇa lives, and this order shows his skill; the old bird's answer follows the same order. Then Jaṭāyu's elder brother, of great splendour, spoke words worthy of himself — of his family, his age and his knowledge — and gladdened the monkeys.

"My wings are burnt and my strength is gone, monkeys; I am only a vulture. Yet by words alone I shall do Rāma the greatest service." That is the lesson at the centre of the sarga: one who cannot help with his body can still help with his words, and "alone" matters, for he offers his very limitation as his gift. To show what he knew he said: "I know the worlds of Varuṇa, Viṣṇu's three strides, the battles of the gods and asuras, and the churning of the ocean for the nectar." These four famous events of ancient times are what his great age has witnessed, and they establish his authority. "This work of Rāma's is what I must do first, though old age has taken my vigour and my breath is failing." Old as he was, he did not abandon his duty but put it first. Then he told what he had seen: "I saw a beautiful young woman, adorned with every ornament, being carried off by the wicked Rāvaṇa. That proud lady was crying out 'Rāma, Rāma!' and 'Lakṣmaṇa!', throwing off her ornaments and struggling with her whole body." Crying out, casting away her jewels, twisting her limbs — three forms of her resistance; and the jewels she threw down are the very ones the monkeys saw fall on Ṛṣyamūka, which ties this sarga to what came before. "Her fine silk garment shone like sunlight on a mountain peak; against that dark rākṣasa it gleamed like lightning against a cloud" — the image shows both the rākṣasa's blackness and Sītā's brightness. "Because she was calling on Rāma, I believe she was Sītā. Now listen, and I will tell you where that rākṣasa lives." Here, for the first time, the monkeys have direct evidence of Sītā; before, they had only guesses.

"A rākṣasa named Rāvaṇa, the very son of Viśravas and brother of Vaiśravaṇa, Kubera, rules the city of Laṅkā." Naming his father and brother, Sampāti fixes Rāvaṇa's family in his listeners' minds. "On an island a full hundred yojanas out in the ocean from here stands that lovely city of Laṅkā, built by Viśvakarman. It is beautifully made, with bright gates of jāmbūnada gold, golden platforms and great golden mansions, and surrounded by a mighty wall the colour of the sun. There lives Vaidehī, wretched, dressed in silk, shut up in Rāvaṇa's inner apartments and closely guarded by rākṣasīs." With the single word "wretched" the poet tells her state: she is alive but not happy, and so grief and hope mingle in the monkeys. The description of the city begins with its gates and ends with its wall, with Sītā placed in the middle — gold outside, sorrow within. "You will see Maithilī, King Janaka's daughter, in Laṅkā, which the sea guards on every side." The hundred-yojana ocean is Laṅkā's great defence; without it the city would not be impregnable. "When you have reached the far side of the ocean, a full hundred yojanas, and gained its southern shore, you will see Rāvaṇa. Go there quickly, monkeys, and show your valour at once." He lays out the route step by step — crossing the ocean, reaching the southern shore, seeing Rāvaṇa — and with "show your valour" he gives them not only news but courage. This brief picture of the golden city is the seed of the long description of Laṅkā in the Sundara Kāṇḍa. With it the reason for the monkeys' fast has disappeared, and the task Sugrīva set now seems close to completion.

"With the eye of knowledge I see that you will find Sītā and come back," he said, and then he described the six paths of the sky in turn. "The first path belongs to the kuliṅga birds and others that live on grain. The second belongs to crows and others that eat offerings, and to birds that live on the fruit of trees. The bhāsas travel the third, with the krauñcas and ospreys. Hawks travel the fourth and vultures the fifth. The sixth belongs to the swans, strong and valiant, beautiful and young; but the course of Garuḍa, son of Vinatā, is higher than all." The list runs from low to high, from the grain-eaters below to Garuḍa above, painting the layers of the sky. It is a rare picture of ancient lore about the air, and it is not there for ornament but as proof: "I know the ways of the birds." "All of us are descended from Garuḍa, bulls among monkeys. But a shameful deed was done, and because of it we became eaters of flesh." Having named his lineage, Sampāti also confesses the reason for his race's fall, a shameful deed of the past; far from hiding this self-reproach, he uses it to prove his honesty. "And I must repay that feud against my brother. Even from here I can see Rāvaṇa and Jānakī, for we too have the divine sight of Garuḍa's race." "Divine sight" makes it clear that his far-seeing is a divine gift, not an exaggeration.

"So, monkeys, by the strength our food gives us and by our very nature we can always see a full hundred yojanas and beyond." The strength of food and the nature of his kind together make such sight possible. "By nature our livelihood lies far away, while birds that fight with their feet, like cocks, find theirs at the foot of a tree" — a contrasting example: those whose sight is short make their living close at hand. With these reasons he made his words believable. "Find some way to cross the salt sea. When you have reached Vaidehī, you will go home with your purpose achieved. Now I want you to carry me to the sea, Varuṇa's home, so that I can offer the water-libation to my great brother who has gone to heaven." Then those mighty monkeys carried Sampāti, with his burnt wings, to a spot on the shore of the lord of rivers, and when that lord of birds had offered the water, they brought him back to his own place. Helping with the libation earned the old bird's gratitude, and through him the monkeys gained news of Sītā: each helped the other. Having found news at last, the monkeys were filled with joy, and that single word at the end bears witness to the whole change. Where they had resolved to die by fasting, hope was born; the monkeys who had sat down to die took up the work of living again, and that is both the outcome of this sarga and the beginning of what comes next.