शोकेन भ्रष्टस्वरम् अपि सम्पातेः तत् वाक्यं श्रुत्वा वानरयूथपाः न श्रद्दधुः; गृध्राणां स्वभावसिद्धेन कर्मणा ते शङ्किताः आसन्। प्रायोपविष्टाः सन्तः ते महान्तं गृध्रं दृष्ट्वा रौद्रां बुद्धिं चक्रुः — ‘अयं नः सर्वान् भक्षयिष्यति’ इति। किन्तु तत्क्षणम् एव तेषां मतिः परिवर्तते — ‘सर्वथा मरणान्तोपवासे स्थितान् अस्मान् यदि एषः भक्षयिष्यति, तर्हि वयं कृतकृत्याः भविष्यामः, इतः शीघ्रं सिद्धिं गताः च भविष्यामः’ इति। मरणे निश्चिते सति भयस्य स्थानं न अवशिष्यते; अतः भक्षणम् अपि तेषां कृते उपकारः इव प्रतिभाति। कविः अत्र निराशायाः विचित्रं धैर्यरूपं परिणामं दर्शयति, यः अग्रिमस्य सर्वस्य सम्भाषणस्य भूमिकां रचयति। एवं शङ्का, भयम्, उपायचिन्ता, मरणनिश्चयः च क्रमेण अत्र वर्णिताः।

एतां बुद्धिं कृत्वा ते सर्वे हरियूथपाः गिरेः शृङ्गात् गृध्रम् अवतार्य भूमौ स्थापयन्ति; तदा युवराजः अङ्गदः तम् आह। ‘ऋक्षरजाः नाम प्रतापवान् वानरेन्द्रः आसीत्; सः मम आर्यः पार्थिवः च। हे पक्षिन्, तस्य द्वौ धार्मिकौ पुत्रौ आस्ताम् — सुग्रीवः वाली च, उभौ घनबलौ निबिडपराक्रमौ। लोके विश्रुतकर्मा वाली राजा आसीत्, सः एव मम पिता।’ एवम् आत्मनः कुलं निवेद्य अङ्गदः कथां रामवृत्तान्ते नयति — ‘इक्ष्वाकूणां महारथः, कृत्स्नस्य जगतः राजा, श्रीमान् दाशरथिः रामः दण्डकावनं प्रविष्टः’ इति। आत्मपरिचयं प्रथमं दत्त्वा पश्चात् मुख्यं वृत्तान्तं वदन् अङ्गदः शिष्टाचारं रक्षति, वृद्धस्य च पक्षिणः विश्वासं जनयति। गिरिशृङ्गात् अवतारणम् अपि किञ्चित् सूचयति — वानराः तं शत्रुम् इव न, अपितु वृद्धम् अतिथिम् इव आदृतवन्तः। ‘मम आर्यः’ इति पदेन अङ्गदः पितामहम् ऋक्षरजसं सादरं स्मरति, ‘पार्थिवः’ इति च तस्य राजत्वं सूचयति। वंशपरिचयेन एव सम्भाषणम् आरभमाणः अङ्गदः नीतिज्ञः इति ज्ञायते।

‘भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह, पितुः निदेशनिरतः सः रामः धर्मं पन्थानम् आश्रितवान्। तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। रामपितुः दशरथस्य मित्रं जटायुः नाम गृध्रराजः विहायसा ह्रियमाणां वैदेहीं ददर्श। सः रावणं विरथं कृत्वा मैथिलीं भूमौ स्थापयित्वा युद्धम् अकरोत्; किन्तु परिश्रान्तः वृद्धः च सन् रणे तेन हतः। एवं बलीयसा रावणेन हतः सः गृध्रः रामेण कृतसंस्कारः उत्तमां गतिं जगाम।’ अत्र अङ्गदः अजानन् एव सम्पातेः भ्रातुः वृत्तान्तं कथयति; जटायोः नाम तु तेन पूर्वसर्गे एव गृहीतम्, तेन सम्पातेः हृदये तीव्रा जिज्ञासा उत्पन्ना। ‘विरथं कृत्वा’ इति पदेन जटायोः पराक्रमः सूच्यते — वृद्धः अपि सः रथं भङ्क्त्वा मैथिलीं क्षणमात्रं मोचितवान्। ‘रामेण संस्कृतः’ इति च तस्य परमं भाग्यं दर्शयति, यतः स्वयं रामेण कृता अन्त्येष्टिः देवानाम् अपि दुर्लभा। ‘परिश्रान्तश्च वृद्धश्च’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां पराजयस्य कारणं स्पष्टीकृतम्, न तु पराक्रमस्य न्यूनता।

‘ततः मम पितृव्येण महात्मना सुग्रीवेण सह राघवः सख्यं चकार; सः च मम पितरं वालिनम् अवधीत्। मम पित्रा सचिवैः सह सुग्रीवः निरुद्धः, राज्यसुखात् वञ्चितः च आसीत्; अतः रामः वालिनं निहत्य तम् एव राज्ये अभ्यषेचयत्। तेन स्थापितः सुग्रीवः वानरेश्वरः वानरमुख्यानां राजा च जातः; तेन एव च वयं सीतान्वेषणाय प्रस्थापिताः।’ पितुः वधम् अपि अङ्गदः निर्विकारं कथयति, न तु रामं निन्दति — एतत् तस्य औदार्यं धर्मनिष्ठां च सूचयति। ‘निरुद्धः’ इति पदेन सुग्रीवस्य निर्वासनं राज्यवञ्चनं च उक्तम्; तेन रामस्य साहाय्यं धर्म्यम् आसीत् इति ध्वनिः। अङ्गदस्य वचने पितृशोकः अस्ति, किन्तु वैरं नास्ति — सः सुग्रीवं ‘महात्मा’ इति एव वदति।

‘एवं रामप्रयुक्ताः वयं ततस्ततः मार्गमाणाः, रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव, वैदेहीं न अधिगच्छामः। सुसमाहिताः सन्तः दण्डकारण्यं विचित्य, अज्ञानात् धरण्याः विवृतं बिलं प्रविष्टाः स्म। मयस्य मायया विहितं तत् बिलं विचिन्वतां नः, राज्ञा कृतः समयः व्यतीतः। कपिराजस्य सर्वे वयं वचनकारिणः एव, तथापि कृतां संस्थाम् अतिक्रान्ताः; अतः भयात् एव प्रायम् उपासिताः, न तु उपेक्षया। काकुत्स्थे सुग्रीवे सलक्ष्मणे च क्रुद्धे सति, तत्र प्रत्यागतानाम् अपि नः जीवितं नास्ति।’ इति अङ्गदः स्वेषाम् अनशनस्य कारणं निवेदयति। एतेन उपसंहारेण सर्गः समाप्यते; श्रोता सम्पातिः तु भ्रातुः जटायोः नाम श्रुत्वा प्रचलितमनाः जातः, तस्य च प्रतिवचनम् अग्रिमे सर्गे श्रूयते। ‘रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव’ इति उपमया सीतादर्शनस्य असम्भाव्यता सूचिता। ‘मयस्य माया’ इति च बिलस्य अलौकिकत्वं स्मार्यते, येन कालातिक्रमः क्षन्तव्यः इव भवति। तथापि वानराः स्वदोषं न गोपयन्ति — एषा तेषाम् ऋजुता। ‘भयात्’ इति पदेन च ज्ञायते यत् एतत् अनशनं वैराग्यात् न, अपितु दण्डभयात् एव प्रवृत्तम्।

శోకంతో స్వరం తడబడినప్పటికీ సంపాతి ఆ మాట విని వానరయూథపతులు నమ్మలేదు; గృధ్రాల స్వభావసిద్ధమైన కర్మను బట్టి వారు శంకించారు. ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చున్న వారు ఆ మహాగృధ్రాన్ని చూసి భయంకరమైన ఆలోచన చేశారు — ‘ఇతడు మనలనందరినీ తినేస్తాడు.’ కానీ ఆ క్షణంలోనే వారి ఆలోచన మారిపోతుంది — ‘ఎలాగూ మరణాంతమైన ఉపవాసంలో ఉన్న మనలను ఇతడు తింటే, మనం కృతకృత్యులమవుతాం, ఇక్కడినుండి త్వరగా సిద్ధిని పొందినవారమవుతాం.’ మరణం నిశ్చితమైనప్పుడు భయానికి స్థానం మిగలదు; కాబట్టి తినబడటం కూడా వారికి ఉపకారం వలె తోస్తుంది. కవి ఇక్కడ నిరాశ యొక్క విచిత్రమైన ధైర్యరూపపు పరిణామాన్ని చూపుతున్నాడు, అది తరువాతి సంభాషణ అంతటికీ భూమికను రచిస్తుంది. ఇలా శంక, భయం, ఉపాయచింతన, మరణనిశ్చయం క్రమంగా ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి.

ఈ ఆలోచన చేసి ఆ వానరయూథపతులందరూ పర్వతశిఖరం నుండి గృధ్రాన్ని కిందికి దించి నేలమీద ఉంచారు; అప్పుడు యువరాజు అంగదుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు. ‘ఋక్షరజుడు అనే ప్రతాపవంతుడైన వానరేంద్రుడు ఉండేవాడు; అతడు నాకు పూజ్యుడు, రాజు. పక్షీ, అతనికి ఇద్దరు ధార్మికులైన కుమారులు — సుగ్రీవుడు, వాలి; ఇద్దరూ గొప్ప బలం గలవారు, దృఢమైన పరాక్రమం గలవారు. లోకంలో ప్రసిద్ధమైన కార్యాలు చేసిన వాలి రాజుగా ఉండేవాడు, అతడే నా తండ్రి.’ ఇలా తన వంశాన్ని నివేదించి అంగదుడు కథను రామవృత్తాంతం వైపు తీసుకువెళతాడు — ‘ఇక్ష్వాకులలో మహారథుడు, సమస్త జగత్తుకూ రాజు, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథకుమారుడు రాముడు దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు.’ మొదట తన పరిచయం ఇచ్చి తరువాత ముఖ్యమైన వృత్తాంతాన్ని చెబుతూ అంగదుడు శిష్టాచారాన్ని కాపాడుతాడు, వృద్ధుడైన పక్షికి నమ్మకం కలిగిస్తాడు. పర్వతశిఖరం నుండి కిందికి దించడం కూడా ఏదో సూచిస్తుంది — వానరులు అతనిని శత్రువులా కాక వృద్ధుడైన అతిథిలా ఆదరించారు. ‘మమ ఆర్యః’ (నాకు పూజ్యుడు) అనే పదంతో అంగదుడు తాత ఋక్షరజుని ఆదరంతో స్మరిస్తాడు, ‘పార్థివః’ (రాజు) అనడంతో అతని రాజత్వాన్ని సూచిస్తాడు. వంశపరిచయంతోనే సంభాషణ ప్రారంభించడం వల్ల అంగదుడు నీతిజ్ఞుడని తెలుస్తుంది.

‘తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య వైదేహితోనూ కలిసి, తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించడంలో నిమగ్నుడైన ఆ రాముడు ధర్మమార్గాన్ని ఆశ్రయించాడు. అతని భార్యను జనస్థానం నుండి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించాడు. రాముని తండ్రి దశరథునికి మిత్రుడైన జటాయువు అనే గృధ్రరాజు ఆకాశమార్గంలో అపహరించబడుతున్న వైదేహిని చూశాడు. అతడు రావణుని రథం లేనివానిగా చేసి, మైథిలిని నేలమీద ఉంచి యుద్ధం చేశాడు; కానీ అలసిపోయి, వృద్ధుడై ఉండటంతో యుద్ధంలో అతని చేతిలో హతుడయ్యాడు. ఇలా బలవంతుడైన రావణుని చేతిలో హతుడైన ఆ గృధ్రం రాముడు సంస్కారం (అంత్యక్రియ) చేయగా ఉత్తమగతిని పొందాడు.’ ఇక్కడ అంగదుడు తెలియకుండానే సంపాతి సోదరుని వృత్తాంతం చెబుతున్నాడు; జటాయువు పేరు అతడు గత సర్గలోనే ఉచ్చరించాడు, దానితో సంపాతి హృదయంలో తీవ్రమైన జిజ్ఞాస పుట్టింది. ‘విరథం కృత్వా’ (రథం లేనివానిగా చేసి) అనే పదంతో జటాయువు పరాక్రమం సూచించబడుతుంది — వృద్ధుడైనా అతడు రథాన్ని విరగ్గొట్టి మైథిలిని క్షణకాలం విడిపించాడు. ‘రామేణ సంస్కృతః’ (రాముడు సంస్కారం చేసినవాడు) అనేది అతని పరమభాగ్యాన్ని చూపుతుంది, ఎందుకంటే స్వయంగా రాముడు చేసిన అంత్యేష్టి దేవతలకు కూడా దుర్లభం. ‘పరిశ్రాంతశ్చ వృద్ధశ్చ’ (అలసిపోయినవాడు, వృద్ధుడు) అనే రెండు విశేషణాలతో పరాజయానికి కారణం స్పష్టం చేయబడింది, పరాక్రమలోపం కాదు.

‘ఆ తరువాత రాఘవుడు నా పినతండ్రి మహాత్ముడైన సుగ్రీవునితో స్నేహం చేశాడు; అతడు నా తండ్రి వాలిని చంపాడు. నా తండ్రి సచివులతో సహా సుగ్రీవుని అడ్డగించి, రాజ్యసుఖం నుండి వంచించాడు; కాబట్టి రాముడు వాలిని చంపి అతనినే రాజ్యంలో అభిషేకించాడు. అతనిచేత నిలుపబడిన సుగ్రీవుడు వానరేశ్వరుడు, వానరప్రముఖులకు రాజు అయ్యాడు; అతడే మమ్మల్ని సీతాన్వేషణకు పంపాడు.’ తండ్రి వధను కూడా అంగదుడు నిర్వికారంగా చెబుతున్నాడు, రాముని నిందించడం లేదు — ఇది అతని ఔదార్యాన్నీ ధర్మనిష్ఠనూ సూచిస్తుంది. ‘నిరుద్ధః’ (అడ్డగించబడినవాడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుని బహిష్కారం, రాజ్యవంచన చెప్పబడ్డాయి; దానివల్ల రాముని సహాయం ధర్మసమ్మతమైనదని ధ్వని. అంగదుని మాటలో పితృశోకం ఉంది, కానీ వైరం లేదు — అతడు సుగ్రీవుని ‘మహాత్ముడు’ అనే అంటున్నాడు.

‘ఇలా రాముడు పంపిన మేము అక్కడక్కడ వెదకుతూ, రాత్రిలో సూర్యకాంతిని వలె, వైదేహిని కనుగొనలేకపోతున్నాం. బాగా ఏకాగ్రతతో దండకారణ్యాన్ని గాలించి, తెలియక భూమిలో తెరచి ఉన్న ఒక బిలంలోకి ప్రవేశించాం. మయుని మాయతో నిర్మించబడిన ఆ బిలాన్ని వెదకుతూ ఉండగా రాజు నిర్ణయించిన గడువు దాటిపోయింది. మేమందరం కపిరాజు మాటను పాటించేవారమే, అయినా నిర్ణయించిన మర్యాదను అతిక్రమించాం; కాబట్టి భయంతోనే ప్రాయోపవేశం చేశాం, నిర్లక్ష్యంతో కాదు. కాకుత్స్థుడూ, సుగ్రీవుడూ, లక్ష్మణుడూ కోపించినప్పుడు, అక్కడికి తిరిగివెళ్ళినా మాకు ప్రాణం దక్కదు.’ ఇలా అంగదుడు తమ అనశనానికి కారణాన్ని నివేదిస్తాడు. ఈ ఉపసంహారంతో సర్గ ముగుస్తుంది; వింటున్న సంపాతి మాత్రం సోదరుడు జటాయువు పేరు విని చలించిన మనస్సు గలవాడయ్యాడు, అతని ప్రతివచనం తరువాతి సర్గలో వినబడుతుంది. ‘రాత్రౌ సూర్యప్రభామివ’ (రాత్రిలో సూర్యకాంతిని వలె) అనే ఉపమానంతో సీతాదర్శనం అసంభవమని సూచించబడింది. ‘మయుని మాయ’ అనడంతో బిలపు అలౌకికత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది, దానివల్ల గడువు దాటిపోవడం క్షమించదగినదిగా అనిపిస్తుంది. అయినా వానరులు తమ దోషాన్ని దాచరు — ఇది వారి సరళత్వం. ‘భయాత్’ (భయంతో) అనే పదంతో ఈ అనశనం వైరాగ్యంతో కాదు, దండనభయంతోనే మొదలైందని తెలుస్తుంది.

சோகத்தால் குரல் தழுதழுத்திருந்தபோதிலும் சம்பாதியின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்ட வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அதை நம்பவில்லை; கழுகுகளின் இயல்பான செயலை எண்ணி அவர்கள் ஐயம் கொண்டிருந்தனர். உண்ணாநோன்பிருந்த அவர்கள் அந்தப் பெரிய கழுகைக் கண்டு அச்சம் தரும் எண்ணம் கொண்டனர் — ‘இவன் நம் அனைவரையும் தின்றுவிடுவான்’ என்று. ஆனால் அக்கணமே அவர்களுடைய எண்ணம் மாறுகிறது — ‘சாகும் வரை உண்ணாநோன்பில் உறுதியாக நிற்கும் நம்மை இவன் தின்றால், நாம் காரியம் நிறைவேறியவர்களாவோம்; இங்கிருந்து விரைவிலேயே பேற்றை அடைந்தவர்களாவோம்’ என்று. சாவு உறுதியாகிவிட்டபின் அச்சத்துக்கு இடமே எஞ்சுவதில்லை; ஆகவே தின்னப்படுவதும் அவர்களுக்கு ஒரு உதவி போலவே தோன்றுகிறது. நம்பிக்கையின்மை ஒரு விந்தையான துணிவாக மாறுவதைக் கவி இங்கே காட்டுகிறார்; அதுவே அடுத்து வரும் உரையாடல் முழுவதற்கும் களம் அமைக்கிறது. இவ்வாறு ஐயம், அச்சம், உபாயச் சிந்தனை, சாவதற்கான உறுதி ஆகியவை இங்கே வரிசையாக விவரிக்கப்பட்டுள்ளன.

இவ்வாறு எண்ணி, அந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும் கழுகை மலைச்சிகரத்திலிருந்து இறக்கித் தரையில் வைத்தனர்; அப்போது இளவரசன் அங்கதன் அவனிடம் சொன்னான்: ‘ரிக்ஷரஜஸ் என்ற பெயருடைய பேராற்றல் மிக்க வானர அரசன் இருந்தான்; அவன் என் பாட்டன், மன்னன். பறவையே, அவனுக்குத் தர்மசீலர்களான இரண்டு மைந்தர்கள் இருந்தனர் — சுக்ரீவனும் வாலியும்; இருவரும் மிகுந்த வலிமையும் செறிந்த வீரமும் உடையவர்கள். உலகில் புகழ்பெற்ற செயல்களையுடைய வாலி அரசனாக இருந்தான்; அவனே என் தந்தை.’ இவ்வாறு தன் குலத்தைத் தெரிவித்த பின் அங்கதன் கதையை ராமனின் வரலாற்றுக்குக் கொண்டுசெல்கிறான்: ‘இக்ஷ்வாகுக்களின் மகாரதனும், உலகம் முழுவதற்கும் அரசனுமான, திருமிக்க தசரதன் மைந்தன் ராமன் தண்டகாரண்யத்துக்குள் நுழைந்தான்.’ முதலில் தன்னை அறிமுகம் செய்து பிறகு முக்கிய நிகழ்ச்சியைச் சொல்வதால் அங்கதன் நல்லொழுக்கத்தைக் காக்கிறான்; முதிய பறவைக்கு நம்பிக்கையையும் உண்டாக்குகிறான். மலைச்சிகரத்திலிருந்து இறக்கியதும் ஒன்றைச் சுட்டுகிறது — வானரர்கள் அவனைப் பகைவனாக அல்ல, முதிய விருந்தினனாகவே மதித்தனர். ‘மம ஆர்யஃ’ (என் பெரியோன்) என்ற சொல்லால் அங்கதன் பாட்டன் ரிக்ஷரஜஸை மரியாதையோடு நினைக்கிறான்; ‘பார்த்திவஃ’ (மன்னன்) என்பதால் அவனுடைய அரசுரிமையைச் சுட்டுகிறான். குல அறிமுகத்தோடேயே உரையாடலைத் தொடங்குவதால் அங்கதன் நீதியறிந்தவன் என்று அறியப்படுகிறது.

‘சகோதரன் லக்ஷ்மணனோடும் மனைவி வைதேகியோடும், தந்தையின் ஆணையில் ஈடுபாடு கொண்ட அந்த ராமன் தர்மவழியைச் சார்ந்து நின்றான். அவனுடைய மனைவி ஜனஸ்தானத்திலிருந்து ராவணனால் பலவந்தமாகக் கவரப்பட்டாள். ராமனின் தந்தை தசரதனின் நண்பனான ஜடாயு என்ற கழுகரசன், வான்வழியே கவர்ந்துசெல்லப்படும் வைதேகியைக் கண்டான். அவன் ராவணனைத் தேரற்றவனாக்கி, மைதிலியைத் தரையில் இறக்கிவைத்துப் போர் செய்தான்; ஆனால் களைத்தவனும் முதியவனுமாக இருந்ததால் போரில் அவனால் கொல்லப்பட்டான். இவ்வாறு வலிமை மிக்க ராவணனால் கொல்லப்பட்ட அந்தக் கழுகு, ராமனால் ஈமக்கடன் செய்யப்பெற்று உயர்ந்த கதியை அடைந்தது.’ இங்கே அங்கதன் அறியாமலேயே சம்பாதியின் தம்பியின் வரலாற்றைச் சொல்கிறான்; ஜடாயுவின் பெயரை அவன் முந்தைய சர்க்கத்திலேயே குறிப்பிட்டிருந்தான்; அதனால் சம்பாதியின் உள்ளத்தில் தீவிரமான அறியும் ஆவல் எழுந்தது. ‘தேரற்றவனாக்கி’ என்ற சொல்லால் ஜடாயுவின் வீரம் சுட்டப்படுகிறது — முதியவனாக இருந்தும் அவன் தேரை முறித்து மைதிலியை ஒரு கணமேனும் விடுவித்தான். ‘ராமனால் ஈமக்கடன் செய்யப்பெற்று’ என்பது அவனுடைய உயர்ந்த பேற்றைக் காட்டுகிறது; ஏனெனில் ராமனே நேரில் செய்த இறுதிச் சடங்கு தேவர்களுக்கும் கிடைப்பதரிது. ‘களைத்தவனும் முதியவனுமாக’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் தோல்விக்கான காரணம் தெளிவாக்கப்பட்டது; வீரக் குறைவு அல்ல.

‘பிறகு என் சிற்றப்பனான மகாத்மா சுக்ரீவனோடு ராகவன் நட்புக் கொண்டான்; அவன் என் தந்தை வாலியைக் கொன்றான். என் தந்தையால் சுக்ரீவன் அமைச்சர்களோடு ஒடுக்கப்பட்டு, அரசின் இன்பத்தை இழந்திருந்தான்; ஆகவே ராமன் வாலியைக் கொன்று அவனையே அரசில் அபிஷேகம் செய்தான். அவனால் அமர்த்தப்பட்ட சுக்ரீவன் வானரத் தலைவனும் வானர முதன்மையோரின் அரசனுமானான்; அவனாலேயே நாங்கள் சீதையைத் தேட அனுப்பப்பட்டோம்.’ தந்தையின் வதையைக்கூட அங்கதன் உணர்ச்சி மாறாமல் சொல்கிறான், ராமனைப் பழிக்கவில்லை — இது அவனுடைய பெருந்தன்மையையும் தர்மப் பற்றையும் சுட்டுகிறது. ‘நிருத்தஃ’ (ஒடுக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் சுக்ரீவன் நாடுகடத்தப்பட்டதும் அரசு பறிக்கப்பட்டதும் சொல்லப்பட்டன; ஆகவே ராமன் செய்த உதவி தர்மமானது என்பது உட்பொருள். அங்கதனின் சொல்லில் தந்தையை இழந்த சோகம் உள்ளது, ஆனால் பகை இல்லை — அவன் சுக்ரீவனை ‘மகாத்மா’ என்றே குறிப்பிடுகிறான்.

‘இவ்வாறு ராமனால் ஏவப்பட்ட நாங்கள் அங்குமிங்கும் தேடியும், இரவில் சூரிய ஒளியைக் காண முடியாததுபோல, வைதேகியைக் காணவில்லை. மிகுந்த கவனத்தோடு தண்டகாரண்யத்தைத் தேடி, அறியாமையால் பூமியில் திறந்திருந்த ஒரு குகைக்குள் நுழைந்தோம். மயனின் மாயையால் அமைக்கப்பட்ட அந்தக் குகையைத் தேடிக்கொண்டிருக்கையில், அரசன் விதித்த கெடு கடந்துவிட்டது. நாங்கள் அனைவரும் வானர அரசனின் சொல்லை நிறைவேற்றுபவர்களே; ஆயினும் விதிக்கப்பட்ட வரம்பை மீறிவிட்டோம்; ஆகவே அச்சத்தாலேயே உண்ணாநோன்பிருக்கிறோம், அலட்சியத்தால் அல்ல. காகுத்ஸ்தனும் சுக்ரீவனும் லக்ஷ்மணனும் கோபமாக இருக்கும்போது, அங்கே திரும்பிச் சென்றாலும் எங்களுக்கு உயிர் இல்லை.’ இவ்வாறு அங்கதன் தங்கள் உண்ணாநோன்புக்கான காரணத்தைத் தெரிவிக்கிறான். இந்த முடிவுரையோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; கேட்டுக்கொண்டிருந்த சம்பாதியோ தம்பி ஜடாயுவின் பெயரைக் கேட்டு மனம் கலங்கினான்; அவனுடைய பதில் அடுத்த சர்க்கத்தில் கேட்கப்படுகிறது. ‘இரவில் சூரிய ஒளியைப் போல’ என்ற உவமையால் சீதையைக் காண்பது இயலாதது என்று சுட்டப்பட்டது. ‘மயனின் மாயை’ என்பதால் குகையின் உலகியல் கடந்த தன்மை நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் காலம் கடந்தது மன்னிக்கத்தக்கது போலாகிறது. ஆயினும் வானரர்கள் தம் குற்றத்தை மறைக்கவில்லை — இது அவர்களுடைய நேர்மை. ‘அச்சத்தால்’ என்ற சொல்லால், இந்த உண்ணாநோன்பு பற்றின்மையால் அல்ல, தண்டனை பற்றிய அச்சத்தாலேயே மேற்கொள்ளப்பட்டது என்றும் அறியப்படுகிறது.

ಶೋಕದಿಂದ ಧ್ವನಿ ಒಡೆದುಹೋಗಿದ್ದರೂ ಸಂಪಾತಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರಯೂಥಪರು ನಂಬಲಿಲ್ಲ; ಗೃಧ್ರಗಳ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಶಂಕಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಅವರು ಆ ದೊಡ್ಡ ಗೃಧ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಂಕರವಾದ ಆಲೋಚನೆ ಮಾಡಿದರು — ‘ಇದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.’ ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮನ್ನು ಇದು ತಿಂದರೆ, ನಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗುತ್ತೇವೆ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ.’ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಮೇಲೆ ಭಯಕ್ಕೆ ಎಡೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವುದೂ ಅವರಿಗೆ ಉಪಕಾರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ, ಧೈರ್ಯರೂಪದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆ, ಭಯ, ಉಪಾಯಚಿಂತನೆ, ಮರಣನಿಶ್ಚಯ — ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಆ ವಾನರಯೂಥಪರೆಲ್ಲರೂ ಗೃಧ್ರವನ್ನು ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಋಕ್ಷರಜಸ್ ಎಂಬ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ವಾನರೇಂದ್ರನಿದ್ದನು; ಅವನು ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಹಿರಿಯನು, ರಾಜನು. ಪಕ್ಷಿಯೇ, ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುತ್ರರಿದ್ದರು — ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಾಲಿ; ಇಬ್ಬರೂ ಘನಬಲರು, ಗಾಢ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ವಾಲಿ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನೇ ನನ್ನ ತಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ಅಂಗದನು ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಮವೃತ್ತಾಂತದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾರಥನಾದ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.’ ಮೊದಲು ಆತ್ಮಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಅಂಗದನು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ, ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿಯ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಿದುದೂ ಏನನ್ನೋ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಶತ್ರುವಿನಂತಲ್ಲ, ವೃದ್ಧ ಅತಿಥಿಯಂತೆ ಆದರಿಸಿದರು. ‘ಮಮ ಆರ್ಯಃ’ (ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಹಿರಿಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನು ಅಜ್ಜನಾದ ಋಕ್ಷರಜಸ್ಸನ್ನು ಆದರದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ‘ಪಾರ್ಥಿವಃ’ (ರಾಜ) ಎಂಬುದು ಅವನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಪರಿಚಯದಿಂದಲೇ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಅಂಗದನು ನೀತಿಜ್ಞನೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಆ ರಾಮನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ತಂದೆ ದಶರಥನ ಮಿತ್ರನಾದ ಜಟಾಯು ಎಂಬ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು; ಆದರೆ ಬಳಲಿದವನೂ ವೃದ್ಧನೂ ಆಗಿದ್ದರಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಆ ಗೃಧ್ರನು ರಾಮನಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದು ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಸಂಪಾತಿಯ ತಮ್ಮನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಜಟಾಯುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಅವನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು. ‘ವಿರಥಂ ಕೃತ್ವಾ’ (ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವಾದರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು. ‘ರಾಮೇಣ ಸಂಸ್ಕೃತಃ’ (ರಾಮನಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರ ಪಡೆದವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಪರಮ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವತಃ ರಾಮನೇ ಮಾಡಿದ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭ. ‘ಪರಿಶ್ರಾಂತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಶ್ಚ’ (ಬಳಲಿದವನೂ ವೃದ್ಧನೂ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸೋಲಿನ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಪರಾಕ್ರಮದ ಕೊರತೆಯಲ್ಲ.

‘ಅನಂತರ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ರಾಘವನು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಅವನು ನನ್ನ ತಂದೆ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ನನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಜ್ಯಸುಖದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರೇಶ್ವರನೂ ವಾನರಪ್ರಮುಖರ ರಾಜನೂ ಆದನು; ಅವನಿಂದಲೇ ನಾವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆವು.’ ತಂದೆಯ ವಧೆಯನ್ನೂ ಅಂಗದನು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಔದಾರ್ಯವನ್ನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರುದ್ಧಃ’ (ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ವಾಸನವೂ ರಾಜ್ಯವಂಚನೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಹಾಯ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಅಂಗದನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಶೋಕವಿದೆ, ಆದರೆ ವೈರವಿಲ್ಲ — ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ಮಹಾತ್ಮ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಹೀಗೆ ರಾಮನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತರಾದ ನಾವು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರೂ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದ್ದ ಒಂದು ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ಮಯನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ರಾಜನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದ ಅವಧಿ ಮೀರಿಹೋಯಿತು. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕಪಿರಾಜನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲಕರೇ, ಆದರೂ ನಿಗದಿತ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ್ದೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಯದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದೇವೆ, ಉದಾಸೀನತೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವಾಗ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರೂ ನಮಗೆ ಜೀವವುಳಿಯದು.’ ಹೀಗೆ ಅಂಗದನು ತಮ್ಮ ಅನಶನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಸಂಹಾರದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಕೇಳುವವನಾದ ಸಂಪಾತಿಯಾದರೋ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾದನು; ಅವನ ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ‘ರಾತ್ರೌ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಮ್ ಇವ’ (ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತಾದರ್ಶನದ ಅಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಯನ ಮಾಯೆ’ ಎಂಬುದು ಬಿಲದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವು ಕ್ಷಮಾರ್ಹವೆಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ದೋಷವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವರ ನೇರತನ. ‘ಭಯಾತ್’ (ಭಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಅನಶನವು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ದಂಡನೆಯ ಭಯದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾದುದು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ശോകത്താൽ സ്വരമിടറിയതായിരുന്നിട്ടും സമ്പാതിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാനരയൂഥപന്മാർ വിശ്വസിച്ചില്ല; ഗൃധ്രങ്ങളുടെ സ്വഭാവസിദ്ധമായ പ്രവൃത്തിയാൽ അവർ ശങ്കിതരായിരുന്നു. പ്രായോപവേശം ചെയ്തിരിക്കുന്ന അവർ ആ വലിയ ഗൃധ്രനെ കണ്ട് ഭീകരമായ ഒരു ചിന്തയിലാണ്ടു — ‘ഇവൻ നമ്മെയെല്ലാം ഭക്ഷിക്കും.’ എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ അവരുടെ ചിന്ത മാറുന്നു — ‘എന്തായാലും മരണംവരെയുള്ള ഉപവാസത്തിലിരിക്കുന്ന നമ്മെ ഇവൻ ഭക്ഷിക്കുന്നെങ്കിൽ നാം കൃതാർഥരാകും; ഇവിടെനിന്നു വേഗം സിദ്ധി നേടിയവരുമാകും.’ മരണം നിശ്ചയിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഭയത്തിന് ഇടം ശേഷിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലും അവർക്ക് ഒരു ഉപകാരംപോലെ തോന്നുന്നു. നിരാശയുടെ വിചിത്രമായ, ധൈര്യരൂപത്തിലുള്ള ഒരു പരിണാമം കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നു; അതാണ് തുടർന്നുള്ള സംഭാഷണത്തിനു മുഴുവൻ ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ശങ്ക, ഭയം, ഉപായചിന്ത, മരണനിശ്ചയം എന്നിവ ക്രമമായി ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ച് ആ വാനരയൂഥപന്മാരെല്ലാം ഗൃധ്രനെ പർവതശിഖരത്തിൽനിന്നു താഴെയിറക്കി നിലത്തു വെക്കുന്നു; അപ്പോൾ യുവരാജാവായ അംഗദൻ അവനോടു പറഞ്ഞു. ‘ഋക്ഷരജസ്സ് എന്നു പേരുള്ള പ്രതാപവാനായ ഒരു വാനരേന്ദ്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം എന്റെ ആര്യനും (പിതാമഹൻ) രാജാവുമായിരുന്നു. പക്ഷീ, അദ്ദേഹത്തിനു ധാർമികരായ രണ്ടു പുത്രന്മാരുണ്ടായിരുന്നു — സുഗ്രീവനും ബാലിയും; ഇരുവരും ഘനബലരും ഉറച്ച പരാക്രമമുള്ളവരും. ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ കർമങ്ങളുള്ള ബാലി രാജാവായിരുന്നു; അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ പിതാവ്.’ ഇങ്ങനെ തന്റെ കുലം അറിയിച്ചശേഷം അംഗദൻ കഥയെ രാമവൃത്താന്തത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു — ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലെ മഹാരഥനും ലോകം മുഴുവനും രാജാവുമായ ശ്രീമാനായ ദാശരഥി രാമൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.’ ആദ്യം ആത്മപരിചയം നൽകി പിന്നീട് പ്രധാനവൃത്താന്തം പറയുന്നതിലൂടെ അംഗദൻ ശിഷ്ടാചാരം പാലിക്കുന്നു, വൃദ്ധനായ പക്ഷിയുടെ വിശ്വാസവും നേടുന്നു. പർവതശിഖരത്തിൽനിന്ന് ഇറക്കിയതും ചിലതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാനരന്മാർ അവനെ ശത്രുവിനെപ്പോലെയല്ല, വൃദ്ധനായ അതിഥിയെപ്പോലെയാണ് ആദരിച്ചത്. ‘എന്റെ ആര്യൻ’ എന്ന പദത്താൽ അംഗദൻ പിതാമഹനായ ഋക്ഷരജസ്സിനെ ആദരപൂർവം സ്മരിക്കുന്നു; ‘പാർഥിവൻ’ (രാജാവ്) എന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വംശപരിചയത്തോടെ സംഭാഷണം ആരംഭിക്കുന്ന അംഗദൻ നീതിജ്ഞനാണെന്ന് അറിയാം.

‘സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിൽ തത്പരനായ ആ രാമൻ ധർമമാർഗം ആശ്രയിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യയെ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു രാവണൻ ബലാൽക്കാരമായി അപഹരിച്ചു. രാമന്റെ പിതാവായ ദശരഥന്റെ മിത്രമായ ജടായു എന്ന ഗൃധ്രരാജൻ ആകാശമാർഗേ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന വൈദേഹിയെ കണ്ടു. അവൻ രാവണനെ രഥമില്ലാത്തവനാക്കി, മൈഥിലിയെ നിലത്തിറക്കി യുദ്ധം ചെയ്തു; എന്നാൽ തളർന്നവനും വൃദ്ധനുമായിരുന്നതിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ അവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ബലവാനായ രാവണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ ഗൃധ്രൻ, രാമൻ സംസ്കാരം ചെയ്തതിനാൽ ഉത്തമഗതി പ്രാപിച്ചു.’ ഇവിടെ അംഗദൻ അറിയാതെതന്നെ സമ്പാതിയുടെ സഹോദരന്റെ വൃത്താന്തം പറയുന്നു; ജടായുവിന്റെ പേര് അവൻ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽത്തന്നെ എടുത്തുപറഞ്ഞിരുന്നു; അതിനാൽ സമ്പാതിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ തീവ്രമായ ജിജ്ഞാസ ഉണ്ടായിരുന്നു. ‘രഥമില്ലാത്തവനാക്കി’ എന്ന പദത്താൽ ജടായുവിന്റെ പരാക്രമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വൃദ്ധനായിട്ടും അവൻ രഥം തകർത്ത് ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്കു മൈഥിലിയെ മോചിപ്പിച്ചു. ‘രാമൻ സംസ്കാരം ചെയ്തു’ എന്നത് അവന്റെ പരമഭാഗ്യം കാണിക്കുന്നു; കാരണം രാമൻ സ്വയം ചെയ്ത അന്ത്യേഷ്ടി ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർലഭമാണ്. ‘തളർന്നവനും വൃദ്ധനും’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ പരാജയത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു — പരാക്രമക്കുറവല്ല.

‘പിന്നീട് എന്റെ പിതൃവ്യനായ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവനുമായി രാഘവൻ സഖ്യം ചെയ്തു; അദ്ദേഹം എന്റെ പിതാവായ ബാലിയെ വധിച്ചു. എന്റെ പിതാവ് സുഗ്രീവനെ സചിവന്മാരോടൊപ്പം തടഞ്ഞുവെച്ച് രാജ്യസുഖത്തിൽനിന്ന് അകറ്റിയിരുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ ബാലിയെ വധിച്ച് അവനെത്തന്നെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ച സുഗ്രീവൻ വാനരേശ്വരനും വാനരപ്രമുഖന്മാരുടെ രാജാവുമായി; അവൻതന്നെയാണ് സീതയെ അന്വേഷിക്കാൻ ഞങ്ങളെ അയച്ചത്.’ പിതാവിന്റെ വധംപോലും അംഗദൻ ഭാവഭേദമില്ലാതെ പറയുന്നു, രാമനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല — ഇത് അവന്റെ ഔദാര്യവും ധർമനിഷ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിരുദ്ധൻ’ (തടയപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ നിർവാസനവും രാജ്യനഷ്ടവും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ സഹായം ധർമ്യമായിരുന്നു എന്നു ധ്വനി. അംഗദന്റെ വാക്കിൽ പിതൃശോകമുണ്ട്, എന്നാൽ വൈരമില്ല — അവൻ സുഗ്രീവനെ ‘മഹാത്മാവ്’ എന്നുതന്നെ വിളിക്കുന്നു.

‘ഇങ്ങനെ രാമനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഞങ്ങൾ അവിടെയുമിവിടെയും തിരഞ്ഞിട്ടും, രാത്രിയിൽ സൂര്യപ്രഭയെന്നപോലെ, വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്താനായില്ല. ഏകാഗ്രതയോടെ ദണ്ഡകാരണ്യം തിരഞ്ഞ്, അറിയാതെ ഭൂമിയിലെ തുറന്നുകിടന്ന ഒരു ഗുഹയിൽ ഞങ്ങൾ പ്രവേശിച്ചു. മയന്റെ മായയാൽ നിർമിതമായ ആ ഗുഹ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ രാജാവു നിശ്ചയിച്ച സമയം കഴിഞ്ഞുപോയി. ഞങ്ങളെല്ലാവരും കപിരാജന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവർതന്നെ; എങ്കിലും നിശ്ചയിച്ച അവധി ലംഘിച്ചുപോയി; അതിനാൽ ഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്, ഉപേക്ഷകൊണ്ടല്ല, ഞങ്ങൾ പ്രായോപവേശം ചെയ്തത്. കാകുത്സ്ഥനും സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും കോപിച്ചിരിക്കെ, അവിടേക്കു മടങ്ങിച്ചെന്നാലും ഞങ്ങൾക്കു ജീവിതമില്ല.’ ഇങ്ങനെ അംഗദൻ തങ്ങളുടെ അനശനത്തിന്റെ കാരണം അറിയിക്കുന്നു. ഈ ഉപസംഹാരത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; കേൾക്കുന്ന സമ്പാതിയാകട്ടെ സഹോദരൻ ജടായുവിന്റെ പേരു കേട്ട് മനസ്സിളകിയവനായി; അവന്റെ മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിൽ കേൾക്കാം. ‘രാത്രിയിൽ സൂര്യപ്രഭയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ സീതയെ കാണുന്നതിന്റെ അസാധ്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മയന്റെ മായ’ എന്നതിനാൽ ഗുഹയുടെ അലൗകികത ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി കാലാതിക്രമം ക്ഷമിക്കാവുന്നതുപോലെയാകുന്നു. എങ്കിലും വാനരന്മാർ സ്വന്തം കുറ്റം മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല — ഇത് അവരുടെ ഋജുതയാണ്. ‘ഭയംകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ഈ അനശനം വൈരാഗ്യംകൊണ്ടല്ല, ദണ്ഡനഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ആരംഭിച്ചതെന്ന് അറിയാം.

Though they heard Sampāti's words, spoken in a voice broken with grief, the monkey chiefs did not believe him; they were wary of him because of what vultures do by nature. Sitting there in their fast unto death and seeing that great vulture, the monkeys had a grim thought: "He is going to eat us all." But at once their minds changed: "If he eats us while we sit here fasting to the death, then we shall have done what we set out to do, and reached our goal all the sooner." Once death is certain there is nothing left to fear, and being eaten even seems a kindness. The poet shows despair turning into a strange kind of courage, and it sets the stage for the whole conversation that follows. Suspicion, fear, calculation and the resolve to die are described one after another.

Having decided this, all the monkey leaders brought the vulture down from the mountain peak and set him on the ground; they treated him not as an enemy but as an aged guest. Then Aṅgada, the crown prince, spoke to him. "There was a mighty lord of the monkeys named Ṛkṣarajas; he was my honoured grandfather and my king" — "honoured" shows his respect, "king" his grandfather's royal rank. "O bird, he had two righteous sons, Sugrīva and Vālī, both of massive strength and valour. Vālī, whose deeds were famous throughout the world, was king, and he was my father." Having told his lineage, Aṅgada turned the story to Rāma: "Rāma, glorious son of Daśaratha, great chariot-warrior of the Ikṣvākus and king of the whole world, entered the Daṇḍaka forest." By introducing himself first and then telling the main story, Aṅgada kept to good manners and won the old bird's trust; beginning with his lineage shows him skilled in policy.

"He went with his brother Lakṣmaṇa and his wife Vaidehī, obeying his father's command and following the path of dharma. His wife was carried off by force from Janasthāna by Rāvaṇa. The vulture king Jaṭāyu, a friend of Rāma's father Daśaratha, saw Vaidehī being carried off through the sky. He smashed Rāvaṇa's chariot, set Maithilī down on the ground and fought him; but being exhausted and old, he was killed by Rāvaṇa in the fight. So that vulture was killed by the stronger Rāvaṇa, and after Rāma had performed his funeral rites, he went to the highest state." Aṅgada tells the story of Sampāti's brother without knowing it, and since he had already let fall Jaṭāyu's name in the last sarga, a keen longing to know had stirred in Sampāti's heart. "Smashed Rāvaṇa's chariot" shows Jaṭāyu's valour: old as he was, he broke the chariot and freed Maithilī, if only for a moment. "Exhausted and old" explains his defeat, not any lack of courage. That Rāma himself performed his funeral rites shows his supreme good fortune, a thing hard to win even for the gods.

"Then Rāghava made friends with my uncle, great Sugrīva, and it was Rāma who killed my father. My father had driven Sugrīva out with his counsellors and deprived him of the joys of kingship; so Rāma killed Vālī and consecrated Sugrīva king in his place. Set on the throne by him, Sugrīva became lord of the monkeys and king of their chiefs, and it was he who sent us out to search for Sītā." Aṅgada tells even of his father's death calmly and does not blame Rāma, which shows his generosity and his loyalty to dharma. "Driven out" refers to Sugrīva's exile and loss of his kingdom, implying that Rāma's help was righteous. There is grief for his father in Aṅgada's words, but no enmity; he even calls Sugrīva "great".

"Sent out by Rāma, we have searched here and there, but we cannot find Vaidehī, any more than one can find sunlight at night" — an image of how impossible finding Sītā seemed. "Searching the Daṇḍaka forest with the greatest care, we unknowingly went into a cave that lay open in the earth. While we were exploring that cave, made by Maya's magic, the month the king set for us ran out." The mention of Maya's magic recalls the cave's unearthly nature, which almost excuses the delay; yet the monkeys do not hide their fault, and that is their honesty. "We all obey the monkey king's word, yet we have overrun the limit he set; and so, out of fear, we have sat down to fast to death. For with Kākutstha angry, and Sugrīva and Lakṣmaṇa with him, there is no life for us even if we go back." So Aṅgada explained why they were fasting, and "out of fear" shows that it sprang not from renunciation but from dread of punishment. With this the sarga ends; Sampāti, his mind stirred by hearing his brother's name, will reply in the next.