यस्मिन् गिरिस्थले ते सर्वे हरयः प्रायम् उपविष्टाः, तं देशं गृध्रराजः उपचक्रमे। सम्पातिः नाम नाम्ना चिरजीवी विहंगमः, जटायुषः भ्राता, श्रीमान्, विख्यातबलपौरुषः — सः महागिरेः विन्ध्यस्य कन्दरात् अभिनिष्क्रम्य, उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा, हृष्टात्मा गिरम् अब्रवीत् — ‘लोके विधिः किल नरं विधानेन एव अनुवर्तते; यथा अयं भक्ष्यः चिरात् स्वयम् एव मह्यम् उपागतः। परम्परया मृतं मृतं वानराणां भक्षिष्ये।’ एतत् वचः सः पक्षी तान् प्लवंगमान् निरीक्ष्य उवाच। कर्मफलं स्वयम् एव उपतिष्ठते इति यः सिद्धान्तः, सः अत्र गृध्रेण स्वसुखाय योजितः; तस्य एव सिद्धान्तस्य विपरीतम् आवृत्तिं वानराः अनुभवन्ति — एकस्य भक्ष्यलाभः अन्येषां मरणम्। सर्गस्य आरम्भे एव कविः विरोधम् उपन्यस्यति — ये मर्तुं निश्चिताः, तेषां समीपम् एव भक्षकः आगतः। सम्पातेः परिचयः त्रिभिः पदैः दीयते — चिरजीवी, जटायुषः भ्राता, विख्यातबलपौरुषः च; एतैः त्रिभिः एव अग्रिमस्य सर्वस्य कथानकस्य बीजं निहितम्, यतः जटायुसम्बन्धः एव तं वानराणां सहायं करिष्यति। ‘हृष्टात्मा’ इति पदं करुणम् — यत् तस्य हर्षाय, तत् एव अन्येषां मरणाय। ‘परम्पराणां मृतं मृतम्’ इति आवृत्त्या दीर्घकालिकं भक्षणक्रमः सूचितः; पक्षी न सहसा आक्रमति, अपितु मरणम् एव प्रतीक्षते।

भक्ष्यलुब्धस्य तस्य पक्षिणः तत् वचनं श्रुत्वा परमायस्तः अङ्गदः हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘पश्य, सीतायाः अपदेशेन साक्षात् वैवस्वतः यमः एव वानराणां विपत्तये इमं देशम् अनुप्राप्तः। रामस्य कार्यं न कृतम्, राजशासनं च न कृतम्; हरीणाम् इयम् अज्ञाता विपत्तिः सहसा आगता। वैदेह्याः प्रियकामेन गृध्रराजेन जटायुषा यत् कर्म तत्र कृतम्, तत् वः अशेषतः श्रुतम् एव। तथा सर्वाणि भूतानि — तिर्यग्योनिगतानि अपि — अस्माभिः इव प्राणान् त्यक्त्वा रामस्य प्रियं कुर्वन्ति। स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः सन्तः ते अन्योन्यम् उपकुर्वन्ति; तस्मात् तस्य उपकारार्थम् आत्मना एव आत्मानं त्यजत।’ अत्र अङ्गदः मरणस्य हेतुम् एव परिवर्तयति — सुग्रीवभयात् न, अपितु रामोपकारार्थम् एव प्राणत्यागः श्रेयान् इति। ‘साक्षाद् वैवस्वतो यमः’ इति उत्प्रेक्षया अङ्गदः गृध्रं मृत्युदेवतां मन्यते। द्वौ शोकौ तस्य — कार्यासिद्धिः, अकालमरणं च; किन्तु शीघ्रम् एव सः तयोः उपरि तृतीयं भावम् आरोपयति — रामार्थं मरणं तु न व्यर्थम् इति। जटायुषः दृष्टान्तः अत्र मूलभूतः; पक्षिणा अपि यत् कृतम्, तत् वानरैः अपि कर्तव्यम् इति। ‘स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः’ इति पदेन प्राणिनां परस्परोपकारः स्वभावसिद्धः इति उक्तम्, न तु केवलं विधिनियतः। एवम् अङ्गदस्य वचनम् अत्र शोकात् धर्मोपदेशं प्रति परिणमति।

‘धर्मज्ञेन जटायुषा एव रामस्य प्रियं कृतम्। वयं तु राघवार्थे परिश्रान्ताः, संत्यक्तजीविताः, कान्तारेषु प्रपन्नाः, तथापि मैथिलीं न पश्यामः। सः गृध्रराजः एव सुखी — यः रणे रावणेन हतः, सुग्रीवभयात् मुक्तः, परमां गतिं च गतः। जटायुषः विनाशेन, राज्ञः दशरथस्य क्षयेण, वैदेह्याः हरणेन च हरयः संशयं गताः। रामलक्ष्मणयोः सीतया सह अरण्ये वासः, राघवस्य बाणेन वालिनः वधः, रामकोपात् अशेषाणां रक्षसां वधः च — इदं सर्वं विकृतं कैकेय्याः वरदानेन एव कृतम्।’ एकस्य वरदानस्य फलम् अयोध्यां दण्डकारण्यं किष्किन्धां लङ्कां च व्याप्नोति इति अत्र कविः सूचयति। ‘सुग्रीवभयाद् मुक्तः’ इति पदे तीव्रः व्यङ्ग्यः — मृतः अपि जटायुः वानरेभ्यः सुखी, यतः तस्य उपरि सुग्रीवस्य दण्डः नास्ति। षोडशे श्लोके अङ्गदः दुःखपरम्परायाः मूलम् एकत्र निर्दिशति — कैकेय्याः वरदानम्; तेन एव वनवासः, तेन सीताहरणम्, तेन वालिवधः, तेन च वानराणाम् इदं मरणव्रतम्। एषा हेतुमाला रामायणस्य समग्रं कथानकम् एकेन सूत्रेण ग्रथ्नाति। ‘संशयं गताः’ इति पदेन जीवितस्य एव संशयः उक्तः, न तु मनसः; वानराणां स्थितिः अत्र कथायाः सर्वनिम्नं बिन्दुम् प्राप्ता।

तत् असुखं वचः अनुकीर्तितं श्रुत्वा, भुवि पतितान् वानरान् च निरीक्ष्य, भृशचकितमतिः महामतिः सः गृध्रराजः कृपणम् उदाहृतवान्। अङ्गदस्य मुखोद्गतं तत् वाक्यं श्रुत्वा तीक्ष्णतुण्डः महास्वनः गृध्रः वचनम् अब्रवीत् — ‘कः अयं गिरा मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतरस्य भ्रातुः जटायुषः वधं घोषयति, मम मनः कम्पयन् इव? जनस्थाने राक्षसगृध्रयोः युद्धं कथम् आसीत्? भ्रातुः इदं नामधेयं चिरस्य अद्य मया श्रुतम्।’ ‘कम्पयन्निव’ इति उपमया कविः दर्शयति — शरीरं न कम्पते, मनः एव कम्पते; तत् एव गाढतरं दुःखम्। भक्षणेच्छया आगतः पक्षी भ्रातुः नाम श्रुत्वा सहसा अन्यथा भवति; ‘भृशचकितमतिः’ इति पदेन तस्य चित्तस्य आकस्मिकः परिवर्तः सूचितः। ‘महामतिः’ इति विशेषणं च सूचयति — सः न केवलं पक्षी, अपितु विवेकी; अतः एव तस्य शोकः कृपणः, न तु क्रोधः। वानराणां वचनम् अनुकीर्तितम् आसीत्, अर्थात् पुनः पुनः उक्तम्; तेन एव तस्य कर्णयोः भ्रातृनाम पतितम्। ‘गिरा घोषयति’ इति प्रयोगेण सः स्वयम् अपि विश्वसितुं न शक्नोति इति सूच्यते — श्रुतं किं सत्यम्, आहोस्वित् भ्रमः इति तस्य संशयः।

‘गुणज्ञस्य, विक्रमैः श्लाघनीयस्य, यवीयसः मम भ्रातुः कीर्तनात् अतिदीर्घस्य कालस्य अनन्तरं परितुष्टः अस्मि। अतः, वानरर्षभाः, इच्छेयं गिरिदुर्गात् भवद्भिः अवतारितुम्; तस्य विनाशं च श्रोतुम् इच्छेयम्। जनस्थाननिवासिनः तस्य मम भ्रातुः जटायुषः सखा दशरथः कथम् आसीत् — यस्य रामः प्रियः पुत्रः, ज्येष्ठः, गुरुजनप्रियः च? सूर्यांशुदग्धपक्षत्वात् अहं विसर्पितुं न शक्नोमि; अरिंदमाः, अस्मात् पर्वतात् अवतर्तुम् इच्छेयम्।’ भक्षणेच्छया आगतः गृध्रः भ्रातृनामश्रवणेन सहसा शोकाकुलः जातः; वानराणां भयम् अत्र आशायाम् एव परिणतम्। ‘यवीयसः’ इति पदेन सम्पातिः ज्येष्ठः इति ज्ञायते; ज्येष्ठस्य कनीयसि स्नेहः अत्र प्रकटितः। दग्धपक्षत्वस्य कथा अग्रिमेषु सर्गेषु विस्तरेण वक्ष्यते; अत्र तु केवलं तस्य असामर्थ्यस्य कारणतया सूचिता। ‘अवतारितुम्’ इति याचना एव कथायाः मोडः — यः भक्षकः आसीत्, सः याचकः जातः; वानराणां भयस्थाने आशा उदिता। एवं सर्गः प्रश्नेन समाप्यते, उत्तरं च अग्रिमे सर्गे दीयते। अत्र चतुर्विंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः।

ఆ వానరులందరూ ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చున్న పర్వతప్రదేశానికి గృధ్రరాజు వచ్చాడు. సంపాతి అనే పేరు గల, చిరంజీవి అయిన పక్షి, జటాయువు సోదరుడు, శ్రీమంతుడు, బలపౌరుషాలకు ప్రసిద్ధుడు — అతడు మహాపర్వతమైన వింధ్యపు గుహ నుండి బయటికి వచ్చి, కూర్చున్న వానరులను చూసి, సంతోషించిన మనస్సుతో ఇలా అన్నాడు — ‘లోకంలో విధి మనిషిని తన విధానంతోనే అనుసరిస్తుంది అంటారు; అలాగే ఈ ఆహారం చాలాకాలం తరువాత తనంతట తానే నా దగ్గరికి వచ్చింది. ఈ వానరులలో వరుసగా చనిపోయినవారిని ఒక్కొక్కరిని తింటాను.’ ఆ పక్షి ఆ వానరులను చూసి ఈ మాట అన్నాడు. కర్మఫలం తనంతట తానే వచ్చి చేరుతుంది అనే సిద్ధాంతాన్ని గృధ్రం ఇక్కడ తన సుఖానికి వాడుకుంటున్నాడు; అదే సిద్ధాంతపు విపరీతరూపాన్ని వానరులు అనుభవిస్తున్నారు — ఒకనికి ఆహారం లభించడం ఇతరులకు మరణం. సర్గారంభంలోనే కవి విరోధాన్ని ఉంచుతాడు — చనిపోవాలని నిశ్చయించుకున్నవారి దగ్గరికే భక్షకుడు వచ్చాడు. సంపాతి పరిచయం మూడు పదాలతో ఇవ్వబడింది — చిరంజీవి, జటాయువు సోదరుడు, బలపౌరుషాలకు ప్రసిద్ధుడు; ఈ మూడింటిలోనే తరువాతి కథాంశమంతటికీ బీజం ఉంది, ఎందుకంటే జటాయువుతో సంబంధమే అతనిని వానరులకు సహాయకునిగా చేస్తుంది. ‘హృష్టాత్మా’ (సంతోషించిన మనస్సు గలవాడు) అనే పదం కరుణాపూరితమైనది — అతని సంతోషానికి కారణమైనదే ఇతరుల మరణానికి కారణం. ‘పరంపరాణాం మృతం మృతమ్’ (వరుసగా చనిపోయినవారిని ఒక్కొక్కరిని) అనే ఆవృత్తితో దీర్ఘకాలపు భక్షణక్రమం సూచించబడింది; పక్షి హఠాత్తుగా దాడి చేయదు, మరణం కోసమే ఎదురుచూస్తాడు.

ఆహారంపై ఆశపడిన ఆ పక్షి మాట విని, చాలా కలవరపడిన అంగదుడు హనుమంతునితో అన్నాడు — ‘చూడు, సీత అనే నెపంతో సాక్షాత్తూ వైవస్వతుడైన యముడే వానరుల వినాశం కోసం ఈ ప్రదేశానికి వచ్చాడు. రాముని కార్యం చేయలేదు, రాజాజ్ఞనూ నెరవేర్చలేదు; వానరులకు ఈ ఊహించని ఆపద హఠాత్తుగా వచ్చిపడింది. వైదేహికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో గృధ్రరాజు జటాయువు అక్కడ చేసిన కార్యాన్ని మీరు పూర్తిగా విన్నారు కదా. అలాగే అన్ని ప్రాణులూ — పశుపక్షిజాతిలో పుట్టినవి కూడా — మనలాగే ప్రాణాలు విడిచి రామునికి ప్రియం చేస్తున్నాయి. స్నేహంతో, కారుణ్యంతో కట్టుబడి అవి ఒకదానికొకటి ఉపకారం చేసుకుంటాయి; కాబట్టి అతనికి ఉపకారం కోసం మిమ్మల్ని మీరే విడిచిపెట్టండి.’ ఇక్కడ అంగదుడు మరణానికి కారణాన్నే మార్చేస్తున్నాడు — సుగ్రీవుని భయం వల్ల కాదు, రామునికి ఉపకారం కోసమే ప్రాణత్యాగం శ్రేయస్కరం అని. ‘సాక్షాద్ వైవస్వతో యమః’ (సాక్షాత్తూ వైవస్వతుడైన యముడు) అనే ఉత్ప్రేక్షతో అంగదుడు గృధ్రాన్ని మృత్యుదేవతగా భావిస్తున్నాడు. అతనికి రెండు శోకాలు — కార్యం సిద్ధించకపోవడం, అకాలమరణం; కానీ వెంటనే అతడు వాటిపై మూడవ భావాన్ని ఆరోపిస్తాడు — రాముని కోసం మరణం వ్యర్థం కాదు అని. జటాయువు దృష్టాంతం ఇక్కడ మూలభూతమైనది; పక్షి కూడా చేసినదాన్ని వానరులు కూడా చేయాలి అని. ‘స్నేహకారుణ్యయంత్రితాః’ (స్నేహకారుణ్యాలతో కట్టుబడినవి) అనే పదంతో ప్రాణుల పరస్పరోపకారం స్వభావసిద్ధమైనది, కేవలం విధినియతమైనది కాదు అని చెప్పబడింది. ఇలా అంగదుని మాట ఇక్కడ శోకం నుండి ధర్మోపదేశంగా పరిణమిస్తుంది.

‘ధర్మజ్ఞుడైన జటాయువు ఒక్కడే రామునికి ప్రియం చేశాడు. మనం మాత్రం రాఘవుని కోసం అలసిపోయి, ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధపడి, దుర్గమారణ్యాలలో తిరిగినా, మైథిలిని చూడలేకపోతున్నాం. ఆ గృధ్రరాజే సుఖి — యుద్ధంలో రావణుని చేతిలో చనిపోయి, సుగ్రీవుని భయం నుండి విముక్తుడై, పరమగతిని పొందాడు. జటాయువు వినాశంతో, రాజు దశరథుని మరణంతో, వైదేహి అపహరణతో వానరులు ప్రాణసంశయంలో పడ్డారు. రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి అడవిలో నివసించడం, రాఘవుని బాణంతో వాలి వధ, రాముని కోపంతో రాక్షసులందరి వధ — ఈ వికారమంతా కైకేయి వరదానం వల్లనే జరిగింది.’ ఒక్క వరదానపు ఫలం అయోధ్యనూ దండకారణ్యాన్నీ కిష్కింధనూ లంకనూ వ్యాపిస్తుందని కవి ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు. ‘సుగ్రీవభయాద్ ముక్తః’ (సుగ్రీవుని భయం నుండి విముక్తుడు) అనే పదంలో తీవ్రమైన వ్యంగ్యం ఉంది — చనిపోయినా జటాయువు వానరుల కంటె సుఖి, ఎందుకంటే అతనిపై సుగ్రీవుని దండన లేదు. 16వ శ్లోకంలో అంగదుడు దుఃఖపరంపరకు మూలాన్ని ఒకచోట చూపుతాడు — కైకేయి వరదానం; దానివల్లనే వనవాసం, దానివల్లనే సీతాపహరణం, దానివల్లనే వాలివధ, దానివల్లనే వానరుల ఈ మరణవ్రతం. ఈ కారణమాల రామాయణ కథాంశమంతటినీ ఒకే సూత్రంలో గుచ్చుతుంది. ‘సంశయం గతాః’ (సంశయంలో పడ్డారు) అనే పదంతో ప్రాణానికే సంశయం చెప్పబడింది, మనస్సుకు కాదు; వానరుల స్థితి ఇక్కడ కథలోని అత్యంత దిగువ బిందువును చేరింది.

మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడిన ఆ దుఃఖకరమైన మాట విని, నేలమీద పడి ఉన్న వానరులను చూసి, మనసు తీవ్రంగా తల్లడిల్లిన మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ గృధ్రరాజు దీనంగా పలికాడు. అంగదుని నోటినుండి వచ్చిన ఆ మాట విని, వాడి ముక్కు గల, గంభీరమైన స్వరం గల ఆ గృధ్రం ఇలా అన్నాడు — ‘నా ప్రాణాల కంటె కూడా ప్రియమైన నా సోదరుడు జటాయువు వధను తన మాటతో, నా మనసును కంపింపజేస్తున్నట్లు, ప్రకటిస్తున్న ఇతడు ఎవరు? జనస్థానంలో రాక్షసునికీ గృధ్రానికీ యుద్ధం ఎలా జరిగింది? సోదరుని ఈ పేరు చాలాకాలం తరువాత ఈనాడు విన్నాను.’ ‘కంపయన్నివ’ (కంపింపజేస్తున్నట్లు) అనే ఉపమానంతో కవి చూపుతున్నాడు — శరీరం కంపించడం లేదు, మనసే కంపిస్తోంది; అదే మరింత గాఢమైన దుఃఖం. తినాలనే కోరికతో వచ్చిన పక్షి సోదరుని పేరు విని హఠాత్తుగా మారిపోయాడు; ‘భృశచకితమతిః’ (మనసు తీవ్రంగా తల్లడిల్లినవాడు) అనే పదంతో అతని మనసులోని ఆకస్మిక పరివర్తన సూచించబడింది. ‘మహామతిః’ (మహాబుద్ధిమంతుడు) అనే విశేషణం కూడా సూచిస్తుంది — అతడు కేవలం పక్షి కాదు, వివేకి; అందుకే అతని శోకం దీనమైనది, కోపం కాదు. వానరుల మాట అనుకీర్తితమైనది, అంటే మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడినది; దానివల్లనే సోదరుని పేరు అతని చెవుల్లో పడింది. ‘గిరా ఘోషయతి’ (మాటతో ప్రకటిస్తున్నాడు) అనే ప్రయోగంతో అతడు స్వయంగా కూడా నమ్మలేకపోతున్నాడని సూచించబడుతుంది — విన్నది నిజమా, భ్రమా అని అతని సందేహం.

‘గుణజ్ఞుడూ, పరాక్రమాలతో ప్రశంసనీయుడూ అయిన నా తమ్ముని ప్రస్తావనతో అతిదీర్ఘకాలం తరువాత నేను సంతోషించాను. కాబట్టి, వానరశ్రేష్ఠులారా, ఈ పర్వతదుర్గం నుండి మీరు నన్ను కిందికి దించాలని కోరుతున్నాను; అతని వినాశం గురించి వినాలనుకుంటున్నాను. జనస్థానంలో నివసించే నా సోదరుడు జటాయువుకు దశరథుడు ఎలా సఖుడయ్యాడు — రాముడు ఎవరికి ప్రియమైన కుమారుడో, జ్యేష్ఠుడో, పెద్దలకు ప్రియమైనవాడో ఆ దశరథుడు? సూర్యకిరణాలతో రెక్కలు కాలిపోయినందువల్ల నేను కదలలేను; శత్రుదమనులారా, ఈ పర్వతం నుండి కిందికి దిగాలనుకుంటున్నాను.’ తినాలనే కోరికతో వచ్చిన గృధ్రం సోదరుని పేరు వినగానే హఠాత్తుగా శోకాకులుడయ్యాడు; వానరుల భయం ఇక్కడ ఆశగా పరిణమించింది. ‘యవీయసః’ (తమ్ముని) అనే పదంతో సంపాతి అన్న అని తెలుస్తుంది; తమ్మునిపై అన్నకు ఉన్న స్నేహం ఇక్కడ ప్రకటమైంది. రెక్కలు కాలిపోయిన కథ తరువాతి సర్గలలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ మాత్రం అతని అసమర్థతకు కారణంగా సూచించబడింది. ‘అవతారితుమ్’ (కిందికి దించమని) అనే యాచనే కథలో మలుపు — భక్షకుడుగా ఉన్నవాడు యాచకుడయ్యాడు; వానరుల భయం స్థానంలో ఆశ ఉదయించింది. ఇలా సర్గ ప్రశ్నతో ముగుస్తుంది, సమాధానం తరువాతి సర్గలో ఇవ్వబడుతుంది. ఇక్కడ 24వ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది.

அந்த வானரர்கள் அனைவரும் உண்ணாநோன்பிருந்த அந்த மலைப்பகுதிக்குக் கழுகரசன் வந்தான். சம்பாதி என்ற பெயருடைய, நெடுங்காலம் வாழ்ந்த அந்தப் பறவை ஜடாயுவின் அண்ணன்; திருமிக்கவன், வலிமைக்கும் ஆண்மைக்கும் புகழ்பெற்றவன். அவன் பெருமலையான விந்தியத்தின் குகையிலிருந்து வெளிவந்து, அமர்ந்திருந்த வானரர்களைக் கண்டு, மனம் மகிழ்ந்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘உலகில் விதி மனிதனை அவனுக்கு விதிக்கப்பட்ட வழியிலேயே பின்தொடர்கிறது என்பார்கள்; அதுபோலவே நெடுநாளுக்குப் பின் இந்த உணவு தானாகவே என்னிடம் வந்திருக்கிறது. ஒருவர் பின் ஒருவராக இறக்கும் வானரர்களை ஒவ்வொருவராக உண்பேன்.’ அந்த வானரர்களைப் பார்த்து அந்தப் பறவை இந்தச் சொற்களைச் சொன்னது. வினைப்பயன் தானாகவே வந்து சேரும் என்ற கொள்கை இங்கே கழுகால் தன் இன்பத்துக்காகப் பொருத்தப்படுகிறது; அதே கொள்கையின் எதிர்மாறான விளைவை வானரர்கள் அனுபவிக்கிறார்கள் — ஒருவனுக்கு உணவு கிடைப்பது மற்றவர்களுக்குச் சாவு. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே கவி முரணை முன்வைக்கிறார் — சாவதற்குத் தீர்மானித்தவர்களின் அருகிலேயே உண்பவன் வந்துவிட்டான். சம்பாதியின் அறிமுகம் மூன்று சொற்களால் தரப்படுகிறது — நெடுங்காலம் வாழ்ந்தவன், ஜடாயுவின் சகோதரன், வலிமைக்கும் ஆண்மைக்கும் புகழ்பெற்றவன்; இம்மூன்றிலேயே அடுத்து வரும் கதை முழுவதன் வித்தும் பொதிந்துள்ளது; ஏனெனில் ஜடாயுவுடனான உறவே அவனை வானரர்களுக்கு உதவுபவனாக்கும். ‘ஹ்ருஷ்டாத்மா’ (மனம் மகிழ்ந்தவன்) என்ற சொல் இரக்கத்துக்குரியது — அவனுக்கு மகிழ்ச்சி தருவதே மற்றவர்களுக்குச் சாவு தருகிறது. ‘இறக்கும் இறக்கும்’ என்ற இரட்டிப்பால் நீண்ட காலம் தொடரும் உண்ணும் வரிசை சுட்டப்படுகிறது; பறவை திடீரெனத் தாக்குவதில்லை, அவர்கள் சாவதையே காத்திருக்கிறது.

உணவுக்கு ஆசைப்பட்ட அந்தப் பறவையின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, மிகவும் கலக்கமுற்ற அங்கதன் அனுமனிடம் சொன்னான்: ‘பார், சீதையைக் காரணமாக்கி, விவஸ்வானின் மைந்தனான யமனே நேரில் வானரர்களை அழிப்பதற்காக இந்த இடத்துக்கு வந்துவிட்டான். ராமனின் காரியமும் செய்யப்படவில்லை, அரசனின் ஆணையும் நிறைவேற்றப்படவில்லை; வானரர்களுக்கு இந்த எதிர்பாராத ஆபத்து திடீரென்று வந்துவிட்டது. வைதேகிக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிய கழுகரசன் ஜடாயு அங்கே செய்த செயலை நீங்கள் முழுமையாகக் கேட்டிருக்கிறீர்கள். அதுபோலவே எல்லா உயிர்களும் — விலங்குப் பிறவி எடுத்தவையும்கூட — நம்மைப் போலவே உயிரைத் தந்து ராமனுக்கு இனியதைச் செய்கின்றன. அன்பாலும் இரக்கத்தாலும் கட்டுண்டு அவை ஒன்றுக்கொன்று உதவுகின்றன; ஆகவே அவனுக்கு (ராமனுக்கு) உதவுவதற்காக நீங்களே உங்களைத் தியாகம் செய்யுங்கள்.’ இங்கே அங்கதன் சாவதற்கான காரணத்தையே மாற்றுகிறான் — சுக்ரீவன் மீதான அச்சத்தால் அல்ல, ராமனுக்கு உதவுவதற்காக உயிர்விடுவதே மேல் என்று. ‘நேரில் விவஸ்வான் மைந்தனான யமனே’ என்ற தற்குறிப்பேற்றத்தால் அங்கதன் கழுகை மரணதேவனாகவே கருதுகிறான். அவனுக்கு இரண்டு சோகங்கள் — காரியம் நிறைவேறாமை, காலமல்லாக் காலத்தில் சாவு; ஆனால் விரைவிலேயே அவன் அவற்றின் மேல் மூன்றாவது உணர்வை ஏற்றுகிறான் — ராமனுக்காகச் சாவது வீணல்ல என்று. ஜடாயுவின் உதாரணமே இங்கே அடிப்படை; ஒரு பறவையே செய்ததை வானரர்களும் செய்ய வேண்டும் என்பது. ‘அன்பாலும் இரக்கத்தாலும் கட்டுண்டு’ என்ற சொல்லால் உயிர்கள் ஒன்றுக்கொன்று உதவுவது இயல்பாக அமைந்தது, விதியால் மட்டும் கட்டுப்படுத்தப்பட்டது அல்ல என்று சொல்லப்பட்டது. இவ்வாறு அங்கதனின் சொல் இங்கே சோகத்திலிருந்து தர்ம உபதேசமாக மாறுகிறது.

‘தர்மம் அறிந்த ஜடாயுவே ராமனுக்கு இனியதைச் செய்தான். நாமோ ராகவனுக்காக உழைத்துக் களைத்து, உயிரைத் துறக்கத் துணிந்து, அடர்காடுகளுக்குள் புகுந்தும் மைதிலியைக் காணவில்லை. அந்தக் கழுகரசனே பேறு பெற்றவன் — போரில் ராவணனால் கொல்லப்பட்டான், சுக்ரீவன் மீதான அச்சத்திலிருந்து விடுபட்டான், உயர்ந்த கதியையும் அடைந்தான். ஜடாயுவின் அழிவாலும், அரசன் தசரதனின் மறைவாலும், வைதேகி கவரப்பட்டதாலும் வானரர்கள் உயிருக்கே ஆபத்தான நிலையை அடைந்துள்ளனர். ராம லக்ஷ்மணர் சீதையோடு காட்டில் வாழ்ந்தது, ராகவனின் அம்பால் வாலி கொல்லப்பட்டது, ராமனின் கோபத்தால் அரக்கர்கள் எல்லாரும் கொல்லப்பட்டது — இந்தக் கேடுகள் அனைத்தும் கைகேயி பெற்ற வரத்தாலேயே உண்டாயின.’ ஒரே வரத்தின் விளைவு அயோத்தி, தண்டகாரண்யம், கிஷ்கிந்தை, இலங்கை எல்லாவற்றிலும் பரவுகிறது என்று கவி இங்கே சுட்டுகிறார். ‘சுக்ரீவன் மீதான அச்சத்திலிருந்து விடுபட்டான்’ என்ற சொல்லில் கூர்மையான உட்குத்தல் உள்ளது — இறந்தும் ஜடாயு வானரர்களைவிட மகிழ்ச்சியானவன், ஏனெனில் அவன்மேல் சுக்ரீவனின் தண்டனை இல்லை. பதினாறாம் சுலோகத்தில் அங்கதன் துயரத் தொடரின் வேரை ஒரே இடத்தில் சுட்டிக்காட்டுகிறான் — கைகேயியின் வரம்; அதனாலேயே வனவாசம், அதனாலேயே சீதை கவரப்பட்டது, அதனாலேயே வாலி வதை, அதனாலேயே வானரர்களின் இந்த உயிர்விடும் விரதமும். இந்தக் காரணச் சங்கிலி ராமாயணத்தின் முழுக் கதையையும் ஒரே நூலில் கோக்கிறது. ‘ஸம்சயம் கதாஃ’ (ஐயநிலையை அடைந்தனர்) என்ற சொல்லால் உயிருக்கே ஐயம் சொல்லப்பட்டது, மனத்துக்கு அல்ல; வானரர்களின் நிலை இங்கே கதையின் மிகத் தாழ்ந்த புள்ளியை அடைகிறது.

திரும்பத் திரும்பச் சொல்லப்பட்ட அந்தத் துயரமான சொற்களைக் கேட்டு, தரையில் விழுந்து கிடக்கும் வானரர்களையும் பார்த்து, மனம் மிகவும் திடுக்கிட்ட அந்தப் பேரறிவுடைய கழுகரசன் இரங்கத்தக்க குரலில் பேசினான். அங்கதனின் வாயிலிருந்து வந்த அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, கூரிய அலகும் பெரும் குரலும் உடைய அந்தக் கழுகு சொன்னது: ‘என் உயிரினும் இனிய என் தம்பி ஜடாயுவின் வதையை, என் மனத்தை நடுங்கச் செய்வதுபோலத் தன் சொல்லால் அறிவிப்பவன் யார்? ஜனஸ்தானத்தில் அரக்கனுக்கும் கழுகுக்கும் இடையே போர் எப்படி நிகழ்ந்தது? என் தம்பியின் இந்தப் பெயரை நெடுங்காலத்துக்குப் பின் இன்று கேட்கிறேன்.’ ‘நடுங்கச் செய்வதுபோல’ என்ற உவமையால் கவி காட்டுகிறார் — உடல் நடுங்கவில்லை, மனமே நடுங்குகிறது; அதுவே ஆழ்ந்த துயரம். உண்ணும் ஆசையோடு வந்த பறவை தம்பியின் பெயரைக் கேட்டதும் திடீரென வேறாகிவிடுகிறது; ‘ப்ருசசகிதமதிஃ’ (மனம் மிகவும் திடுக்கிட்டவன்) என்ற சொல்லால் அவன் உள்ளத்தின் திடீர் மாற்றம் சுட்டப்படுகிறது. ‘மகாமதிஃ’ (பேரறிவுடையவன்) என்ற அடைமொழியும் சுட்டுகிறது — அவன் வெறும் பறவை அல்ல, விவேகி; ஆகவேதான் அவனுடைய சோகம் இரக்கத்துக்குரியதாக வெளிப்படுகிறது, கோபமாக அல்ல. வானரர்களின் சொல் ‘அனுகீர்த்திதம்’, அதாவது மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்பட்டது; அதனாலேயே அவன் காதுகளில் தம்பியின் பெயர் விழுந்தது. ‘சொல்லால் அறிவிக்கிறான்’ என்ற வழக்கால் அவனாலேயே அதை நம்ப முடியவில்லை என்று சுட்டப்படுகிறது — கேட்டது உண்மையா, அல்லது பிரமையா என்பது அவன் ஐயம்.

‘குணம் அறிந்தவனும், வீரச் செயல்களால் புகழத்தக்கவனுமான என் தம்பியின் பெயர் சொல்லப்பட்டதால், மிக நீண்ட காலத்துக்குப் பின் மனநிறைவு அடைந்துள்ளேன். ஆகவே, வானரச் சிறந்தோரே, இந்த மலைக்கோட்டையிலிருந்து நீங்கள் என்னைக் கீழே இறக்க வேண்டும் என்று விரும்புகிறேன்; அவனுடைய அழிவைப் பற்றியும் கேட்க விரும்புகிறேன். ஜனஸ்தானத்தில் வாழ்ந்த என் தம்பி ஜடாயுவுக்கு, ராமனைத் தன் அன்பு மகனாக, மூத்த மகனாக, பெரியோருக்கு இனியவனாகக் கொண்ட தசரதன் எப்படி நண்பனானான்? சூரியக் கதிர்களால் சிறகுகள் கருகிவிட்டதால் என்னால் நகர முடியாது; பகைவரை அடக்குபவர்களே, இந்த மலையிலிருந்து இறங்க விரும்புகிறேன்.’ உண்ணும் ஆசையோடு வந்த கழுகு, தம்பியின் பெயரைக் கேட்டதும் திடீரெனச் சோகத்தில் ஆழ்ந்தது; வானரர்களின் அச்சம் இங்கே நம்பிக்கையாக மாறுகிறது. ‘யவீயஸஃ’ (இளையவனின்) என்ற சொல்லால் சம்பாதி மூத்தவன் என்று அறியப்படுகிறது; மூத்தவனுக்கு இளையவனிடம் உள்ள பாசம் இங்கே வெளிப்படுகிறது. சிறகுகள் கருகிய கதை அடுத்த சர்க்கங்களில் விரிவாகச் சொல்லப்படும்; இங்கே அது அவனுடைய இயலாமைக்குக் காரணமாக மட்டும் சுட்டப்படுகிறது. ‘கீழே இறக்க வேண்டும்’ என்ற வேண்டுகோளே கதையின் திருப்பம் — உண்பவனாக இருந்தவன் இரப்பவனாகிவிட்டான்; வானரர்களின் அச்சத்தின் இடத்தில் நம்பிக்கை எழுந்தது. இவ்வாறு சர்க்கம் ஒரு கேள்வியோடு முடிகிறது; பதில் அடுத்த சர்க்கத்தில் தரப்படுகிறது. இங்கே இருபத்து நான்காம் சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் அமைந்துள்ளது.

ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಗಿರಿಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ಬಂದನು. ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆ ಚಿರಂಜೀವಿ ಪಕ್ಷಿ — ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು — ಮಹಾಗಿರಿಯಾದ ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ಕಂಡು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತನ್ನ ವಿಧಾನದಂತೆಯೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆಯಂತೆ; ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ ಈ ಆಹಾರವು ತಾನಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದೆಯಲ್ಲ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಈ ವಾನರರನ್ನು ಸತ್ತಂತೆಲ್ಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿತು. ಕರ್ಮಫಲವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗೃಧ್ರನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಅದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವಿಪರೀತ ಮುಖವನ್ನು ವಾನರರು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಒಬ್ಬನ ಆಹಾರಲಾಭ ಇತರರ ಮರಣ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿಯು ವಿರೋಧವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವರ ಬಳಿಗೇ ಭಕ್ಷಕನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಪಾತಿಯ ಪರಿಚಯ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಚಿರಂಜೀವಿ, ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ, ಬಲ-ಪೌರುಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಈ ಮೂರರಲ್ಲೇ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಕಥಾನಕದ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆಯ ಸಂಬಂಧವೇ ಅವನನ್ನು ವಾನರರ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೃಷ್ಟಾತ್ಮಾ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುದೇ ಇತರರ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ಪರಂಪರಾಣಾಂ ಮೃತಂ ಮೃತಮ್’ (ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಸತ್ತಂತೆಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಭಕ್ಷಣಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಪಕ್ಷಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮರಣವನ್ನೇ ಕಾಯುತ್ತದೆ.

ಆಹಾರಲೋಭಿಯಾದ ಆ ಪಕ್ಷಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಥಿತನಾದ ಅಂಗದನು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೋಡು, ಸೀತೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ವಾನರರ ವಿಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನ ಕಾರ್ಯವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯೂ ನೆರವೇರಲಿಲ್ಲ; ವಾನರರಿಗೆ ಈ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ವಿಪತ್ತು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ವೈದೇಹಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀರಿ. ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ — ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವೂ — ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಸ್ನೇಹ-ಕಾರುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಬದ್ಧರಾಗಿ ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೀವೇ ತ್ಯಜಿಸಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಮರಣದ ಕಾರಣವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು. ‘ಸಾಕ್ಷಾದ್ ವೈವಸ್ವತೋ ಯಮಃ’ (ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈವಸ್ವತ ಯಮ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅಂಗದನು ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಶೋಕಗಳು — ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗದಿರುವುದು, ಅಕಾಲಮರಣ; ಆದರೆ ಬೇಗನೆ ಅವನು ಅವೆರಡರ ಮೇಲೆ ಮೂರನೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಮರಣ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ ಎಂದು. ಜಟಾಯುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತವಾದುದು; ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯೇ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ವಾನರರೂ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಸ್ನೇಹಕಾರುಣ್ಯಯಂತ್ರಿತಾಃ’ (ಸ್ನೇಹ-ಕಾರುಣ್ಯಗಳಿಂದ ಬದ್ಧರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದುದು, ಕೇವಲ ವಿಧಿನಿಯತವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅಂಗದನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶದತ್ತ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಜಟಾಯುವೇ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ನಾವಾದರೋ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಬಳಲಿ, ಜೀವನದ ಆಸೆ ತೊರೆದು, ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನೇ ಸುಖಿ — ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದವನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದವನು, ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನು. ಜಟಾಯುವಿನ ವಿನಾಶದಿಂದಲೂ, ರಾಜ ದಶರಥನ ಮರಣದಿಂದಲೂ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದಲೂ ವಾನರರು ಪ್ರಾಣಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದುದು, ರಾಘವನ ಬಾಣದಿಂದ ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಮನ ಕೋಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆ — ಈ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥವೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಾನದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಯಿತು.’ ಒಂದು ವರದಾನದ ಫಲ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ, ಲಂಕೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಗ್ರೀವಭಯಾದ್ ಮುಕ್ತಃ’ (ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತನು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ಸತ್ತಿದ್ದರೂ ಜಟಾಯು ವಾನರರಿಗಿಂತ ಸುಖಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆಯಿಲ್ಲ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ದುಃಖಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಾನ; ಅದರಿಂದಲೇ ವನವಾಸ, ಅದರಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣ, ಅದರಿಂದ ವಾಲಿವಧೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ವಾನರರ ಈ ಮರಣವ್ರತ. ಈ ಕಾರಣಮಾಲೆಯು ರಾಮಾಯಣದ ಸಮಗ್ರ ಕಥಾನಕವನ್ನು ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಂಶಯಂ ಗತಾಃ’ (ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಶಯವಲ್ಲ, ಜೀವದ ಸಂಶಯವೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾನರರ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಬಿಂದುವನ್ನು ತಲುಪಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದುಃಖಕರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ವಾನರರನ್ನು ನೋಡಿ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ, ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ಆ ಗೃಧ್ರರಾಜನು ದೀನವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅಂಗದನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರಿತವಾದ ಕೊಕ್ಕಿನ, ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯ ಆ ಗೃಧ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆಯನ್ನು, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಯಾರು? ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೂ ಗೃಧ್ರನಿಗೂ ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತು? ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ ಇಂದು ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು.’ ‘ಕಂಪಯನ್ನಿವ’ (ನಡುಗಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇಹ ನಡುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸೇ ನಡುಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಹೆಚ್ಚು ಗಾಢವಾದ ದುಃಖ. ತಿನ್ನುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಪಕ್ಷಿ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬೇರೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ‘ಭೃಶಚಕಿತಮತಿಃ’ (ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮಹಾಮತಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಿಯಲ್ಲ, ವಿವೇಕಿ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನದು ದೀನವಾದ ಶೋಕ, ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ. ವಾನರರ ಮಾತು ‘ಅನುಕೀರ್ತಿತ’ವಾಗಿತ್ತು, ಅಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಕಿವಿಗೆ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರು ಬಿತ್ತು. ‘ಗಿರಾ ಘೋಷಯತಿ’ (ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ನಂಬಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಕೇಳಿದುದು ಸತ್ಯವೋ ಭ್ರಮೆಯೋ ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಂಶಯ.

‘ಗುಣಜ್ಞನೂ ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಶ್ಲಾಘನೀಯನೂ ಆದ ನನ್ನ ತಮ್ಮನ ಹೆಸರು ಕೇಳಿ, ಅತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ನಂತರ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಈ ಗಿರಿದುರ್ಗದಿಂದ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನ ವಿನಾಶದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಜಟಾಯುವಿಗೆ, ಗುರುಜನಪ್ರಿಯನಾದ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ದಶರಥನು ಸಖನಾದುದು ಹೇಗೆ? ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ತೆವಳಲೂ ಆರೆನು; ಶತ್ರುದಮನರೇ, ಈ ಪರ್ವತದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ತಿನ್ನುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಗೃಧ್ರನು ತಮ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಶೋಕಾಕುಲನಾದನು; ವಾನರರ ಭಯ ಇಲ್ಲಿ ಆಸೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ಯವೀಯಸಃ’ (ಕಿರಿಯವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಪಾತಿಯೇ ಹಿರಿಯವನು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಮ್ಮನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ನೇಹ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ರೆಕ್ಕೆ ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಕಥೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಅವನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅವತಾರಿತುಮ್’ (ಕೆಳಗಿಳಿಸಲು) ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯೇ ಕಥೆಯ ತಿರುವು — ಭಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದವನು ಯಾಚಕನಾದನು; ವಾನರರ ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಉದಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

ആ വാനരന്മാരെല്ലാം പ്രായോപവേശം ചെയ്തിരുന്ന പർവതപ്രദേശത്തേക്ക് ഗൃധ്രരാജൻ വന്നു. സമ്പാതി എന്നു പേരുള്ള ചിരഞ്ജീവിയായ പക്ഷി, ജടായുവിന്റെ സഹോദരൻ, ശ്രീമാൻ, ബലത്തിനും പൗരുഷത്തിനും പ്രസിദ്ധൻ — അവൻ മഹാപർവതമായ വിന്ധ്യന്റെ ഗുഹയിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, ഇരിക്കുന്ന വാനരന്മാരെ കണ്ട്, ഹർഷത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘ലോകത്തിൽ വിധി മനുഷ്യനെ അതിന്റെ വിധാനപ്രകാരംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു എന്നു പറയുന്നതു ശരിതന്നെ; ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം ഈ ഭക്ഷണം തനിയെ എന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു. മരിക്കുന്ന ഓരോ വാനരനെയും ഞാൻ ക്രമമായി ഭക്ഷിക്കും.’ ആ പ്ലവംഗമന്മാരെ നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് ആ പക്ഷി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്. കർമഫലം തനിയെ വന്നുചേരുന്നു എന്ന സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ ഗൃധ്രൻ സ്വന്തം സുഖത്തിനായി പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതേ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വിപരീതമായ ആവർത്തനമാണ് വാനരന്മാർ അനുഭവിക്കുന്നത് — ഒരാൾക്കു ഭക്ഷണം കിട്ടുന്നത് മറ്റുള്ളവരുടെ മരണമാണ്. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി ഒരു വൈരുധ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — മരിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചവരുടെ അടുത്തുതന്നെ ഭക്ഷകൻ വന്നിരിക്കുന്നു. സമ്പാതിയുടെ പരിചയം മൂന്നു പദങ്ങളാൽ നൽകപ്പെടുന്നു — ചിരഞ്ജീവി, ജടായുവിന്റെ സഹോദരൻ, ബലത്തിനും പൗരുഷത്തിനും പ്രസിദ്ധൻ; ഈ മൂന്നിലുംതന്നെ തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ മുഴുവൻ ബീജം നിക്ഷിപ്തമാണ്, കാരണം ജടായുവുമായുള്ള ബന്ധമാണ് അവനെ വാനരന്മാരുടെ സഹായിയാക്കുക. ‘ഹൃഷ്ടാത്മാ’ (ഹർഷിതൻ) എന്ന പദം കരുണമാണ് — അവന്റെ ഹർഷത്തിനു കാരണമായതുതന്നെ മറ്റുള്ളവരുടെ മരണത്തിനു കാരണം. ‘മരിക്കുന്ന ഓരോന്നിനെയും ക്രമമായി’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ദീർഘകാലം നീളുന്ന ഭക്ഷണക്രമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പക്ഷി പെട്ടെന്ന് ആക്രമിക്കുന്നില്ല, മരണത്തെത്തന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു.

ഭക്ഷണത്തിൽ ആർത്തിപൂണ്ട ആ പക്ഷിയുടെ വാക്കു കേട്ട് അത്യന്തം വ്യാകുലനായ അംഗദൻ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു — ‘നോക്കൂ, സീതയുടെ പേരിൽ സാക്ഷാൽ വൈവസ്വതനായ യമൻതന്നെ വാനരന്മാരുടെ നാശത്തിനായി ഈ ദേശത്ത് എത്തിയിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ കാര്യം ചെയ്തില്ല, രാജശാസനവും നിറവേറ്റിയില്ല; വാനരന്മാർക്ക് ഈ അപ്രതീക്ഷിതമായ ആപത്തു പെട്ടെന്നു വന്നുചേർന്നു. വൈദേഹിയുടെ പ്രീതി ആഗ്രഹിച്ച് ഗൃധ്രരാജനായ ജടായു അവിടെ ചെയ്ത കർമം നിങ്ങളെല്ലാം മുഴുവനായും കേട്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ. അങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളും — തിര്യഗ്യോനിയിൽ പിറന്നവപോലും — നമ്മെപ്പോലെ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞ് രാമനു പ്രിയം ചെയ്യുന്നു. സ്നേഹവും കാരുണ്യവുംകൊണ്ടു ബന്ധിതരായി അവർ പരസ്പരം ഉപകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപകാരത്തിനായി സ്വയം ആത്മത്യാഗം ചെയ്യുവിൻ.’ ഇവിടെ അംഗദൻ മരണത്തിന്റെ കാരണംതന്നെ മാറ്റുന്നു — സുഗ്രീവഭയംകൊണ്ടല്ല, രാമനോടുള്ള ഉപകാരത്തിനായുള്ള പ്രാണത്യാഗമാണ് ശ്രേയസ്കരം എന്ന്. ‘സാക്ഷാൽ വൈവസ്വതനായ യമൻ’ എന്ന ഉൽപ്രേക്ഷയാൽ അംഗദൻ ഗൃധ്രനെ മൃത്യുദേവതയായി കരുതുന്നു. അവന് രണ്ടു ശോകങ്ങൾ — കാര്യം സാധിക്കാത്തതും അകാലമരണവും; എന്നാൽ വേഗംതന്നെ അവയ്ക്കുമേൽ അവൻ മൂന്നാമതൊരു ഭാവം ആരോപിക്കുന്നു — രാമനുവേണ്ടിയുള്ള മരണം വ്യർഥമല്ല എന്ന്. ജടായുവിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തമാണ് ഇവിടെ അടിസ്ഥാനം; ഒരു പക്ഷിപോലും ചെയ്തത് വാനരന്മാരും ചെയ്യേണ്ടതാണ് എന്ന്. ‘സ്നേഹകാരുണ്യങ്ങളാൽ ബന്ധിതർ’ എന്ന പദത്താൽ ജീവികളുടെ പരസ്പരോപകാരം സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്, വിധിയാൽ നിയതം മാത്രമല്ല എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ അംഗദന്റെ വാക്ക് ഇവിടെ ശോകത്തിൽനിന്നു ധർമോപദേശമായി പരിണമിക്കുന്നു.

‘ധർമജ്ഞനായ ജടായുതന്നെയാണ് രാമനു പ്രിയം ചെയ്തത്. നാമാകട്ടെ രാഘവനുവേണ്ടി തളർന്നവരും ജീവിതം ഉപേക്ഷിച്ചവരും ദുർഗമവനങ്ങളിൽ എത്തിയവരുമാണ്; എങ്കിലും മൈഥിലിയെ കാണുന്നില്ല. ആ ഗൃധ്രരാജൻതന്നെയാണ് സുഖി — യുദ്ധത്തിൽ രാവണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ, സുഗ്രീവഭയത്തിൽനിന്നു മുക്തൻ, പരമഗതി പ്രാപിച്ചവൻ. ജടായുവിന്റെ നാശം, ദശരഥരാജാവിന്റെ മരണം, വൈദേഹിയുടെ അപഹരണം — ഇവയാൽ വാനരന്മാർ ജീവസംശയത്തിലായി. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സീതയോടൊപ്പം വനത്തിൽ വസിച്ചത്, രാഘവന്റെ ബാണത്താൽ ബാലി വധിക്കപ്പെട്ടത്, രാമകോപത്താൽ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം വധിക്കപ്പെട്ടത് — ഈ വിപരീതമെല്ലാം കൈകേയിയുടെ വരദാനംകൊണ്ടുതന്നെ ഉണ്ടായതാണ്.’ ഒരൊറ്റ വരദാനത്തിന്റെ ഫലം അയോധ്യയിലും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലും കിഷ്കിന്ധയിലും ലങ്കയിലും വ്യാപിക്കുന്നു എന്ന് കവി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഗ്രീവഭയത്തിൽനിന്നു മുക്തൻ’ എന്ന പദത്തിൽ തീവ്രമായ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — മരിച്ചെങ്കിലും ജടായു വാനരന്മാരെക്കാൾ സുഖിയാണ്, കാരണം അവന്റെമേൽ സുഗ്രീവന്റെ ദണ്ഡനമില്ല. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അംഗദൻ ദുഃഖപരമ്പരയുടെ മൂലം ഒരിടത്തു ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — കൈകേയിയുടെ വരദാനം; അതുകൊണ്ടു വനവാസം, അതുകൊണ്ടു സീതാഹരണം, അതുകൊണ്ടു ബാലിവധം, അതുകൊണ്ടു വാനരന്മാരുടെ ഈ മരണവ്രതവും. ഈ കാരണമാല രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയെയും ഒരൊറ്റ ചരടിൽ കോർക്കുന്നു. ‘സംശയത്തിലായി’ എന്ന പദത്താൽ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെയുള്ള സംശയമാണ് പറയുന്നത്, മനസ്സിന്റേതല്ല; വാനരന്മാരുടെ സ്ഥിതി ഇവിടെ കഥയിലെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ബിന്ദുവിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു.

ആവർത്തിച്ചു പറയപ്പെട്ട ആ ദുഃഖകരമായ വാക്കു കേട്ട്, നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന വാനരന്മാരെ നോക്കി, അത്യന്തം അമ്പരന്ന മനസ്സോടെ മഹാമതിയായ ആ ഗൃധ്രരാജൻ ദീനമായി സംസാരിച്ചു. അംഗദന്റെ വായിൽനിന്നു വന്ന ആ വാക്കു കേട്ട് മൂർച്ചയുള്ള കൊക്കും വലിയ ശബ്ദവുമുള്ള ആ ഗൃധ്രൻ പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയനായ സഹോദരൻ ജടായുവിന്റെ വധം, എന്റെ മനസ്സിനെ നടുക്കുന്നതുപോലെ, വാക്കുകൊണ്ടു വിളിച്ചുപറയുന്ന ഇവൻ ആരാണ്? ജനസ്ഥാനത്തിൽ രാക്ഷസനും ഗൃധ്രനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം എങ്ങനെയായിരുന്നു? ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമാണ് ഇന്നു സഹോദരന്റെ ഈ പേരു ഞാൻ കേൾക്കുന്നത്.’ ‘നടുക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി കാണിക്കുന്നു — ശരീരമല്ല, മനസ്സാണ് നടുങ്ങുന്നത്; അതാണ് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ദുഃഖം. ഭക്ഷണം തേടി വന്ന പക്ഷി സഹോദരന്റെ പേരു കേട്ട് പെട്ടെന്നു മാറുന്നു; ‘അത്യന്തം അമ്പരന്ന മനസ്സോടെ’ എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ ചിത്തത്തിലെ ആകസ്മികമായ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മഹാമതി’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ വെറുമൊരു പക്ഷിയല്ല, വിവേകിയാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ ഭാവം ദീനമായ ശോകമാണ്, ക്രോധമല്ല. വാനരന്മാരുടെ വാക്ക് ആവർത്തിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് സഹോദരന്റെ പേര് അവന്റെ ചെവിയിൽ വീണത്. ‘വാക്കുകൊണ്ടു വിളിച്ചുപറയുന്നു’ എന്ന പ്രയോഗത്താൽ അവനുതന്നെ വിശ്വസിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കേട്ടതു സത്യമോ അതോ ഭ്രമമോ എന്നാണ് അവന്റെ സംശയം.

‘ഗുണജ്ഞനും പരാക്രമങ്ങളാൽ പ്രശംസനീയനുമായ എന്റെ അനുജന്റെ പേര് ഏറെ നീണ്ട കാലത്തിനുശേഷം കേട്ടതിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. അതിനാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഈ പർവതദുർഗത്തിൽനിന്നു നിങ്ങൾ എന്നെ താഴെയിറക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവന്റെ വിനാശത്തെക്കുറിച്ചു കേൾക്കാനും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ജനസ്ഥാനത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന എന്റെ സഹോദരൻ ജടായുവിന്റെ സഖാവായിരുന്ന ദശരഥൻ എങ്ങനെയായിരുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനും ഗുരുജനങ്ങൾക്കു പ്രിയനുമായ രാമൻ ആരുടെ പ്രിയപുത്രനാണോ ആ ദശരഥൻ? സൂര്യരശ്മികളാൽ ചിറകുകൾ കരിഞ്ഞുപോയതിനാൽ എനിക്കു ചലിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; ശത്രുനാശകന്മാരേ, ഈ പർവതത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഭക്ഷണം തേടി വന്ന ഗൃധ്രൻ സഹോദരന്റെ പേരു കേട്ടതോടെ പെട്ടെന്നു ശോകാകുലനായി; വാനരന്മാരുടെ ഭയം ഇവിടെ ആശയായി മാറി. ‘യവീയസഃ’ (അനുജന്റെ) എന്ന പദത്താൽ സമ്പാതിയാണ് ജ്യേഷ്ഠൻ എന്നറിയാം; ജ്യേഷ്ഠന് അനുജനോടുള്ള സ്നേഹം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. ചിറകു കരിഞ്ഞ കഥ വരും സർഗങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടും; ഇവിടെ അവന്റെ അസാമർഥ്യത്തിന്റെ കാരണമായി മാത്രം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘താഴെയിറക്കാൻ’ എന്ന അപേക്ഷതന്നെയാണ് കഥയിലെ വഴിത്തിരിവ് — ഭക്ഷകനായിരുന്നവൻ യാചകനായി; വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ആശ ഉദിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർഗം ഒരു ചോദ്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ നൽകപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

To the spot on the mountain where the monkeys sat fasting to death came the king of the vultures. His name was Sampāti, a long-lived bird, Jaṭāyu's brother, glorious and famous for his strength and prowess. Three details introduce him — long-lived, Jaṭāyu's brother, famed for his strength — and in them lies the seed of all that follows, for it is his bond with Jaṭāyu that will make him the monkeys' helper. Coming out of a cavern in the great Vindhya mountain and seeing the monkeys sitting there, he said with glee: "Surely in this world fate follows a creature by its own decree — here is food meant for me, come to me of its own accord after so long. I shall eat these monkeys one by one as each of them dies." So said the bird, looking down on the monkeys. The principle that one's lot comes to one unbidden is turned by the vulture to his own advantage, and the monkeys feel its reverse: one creature's meal is another's death. The poet sets up the irony at the very start of the sarga: to those who have resolved to die, a devourer has come. "With glee" is pitiful, for what gladdens him means death for them, and "one by one as each dies" shows he would not attack but simply wait for them to die.

Hearing the words of that bird greedy for his food, Aṅgada, in deep distress, said to Hanumān: "Look — Yama, son of Vivasvān, has come here in person to destroy the monkeys, with Sītā as his pretext." In his imagination the vulture is the god of death himself. "Rāma's work is not done, nor the king's command; and now this unforeseen disaster has suddenly fallen on the monkeys." His two sorrows are failure in the task and untimely death, but he quickly raises a third thought above them: a death for Rāma's sake is not in vain. "You have all heard in full what Jaṭāyu, king of the vultures, did there out of his wish to serve Vaidehī. In the same way all creatures, even those born as beasts, are laying down their lives as we are to do what pleases Rāma. Bound by love and compassion they help one another; so, for his sake, give up your lives of your own accord." Aṅgada here changes the very reason for their death: it is better to give up life not out of fear of Sugrīva but to serve Rāma. Jaṭāyu's example is the foundation: what even a bird has done, monkeys must do too. And "bound by love and compassion" says that creatures help one another by nature, not merely because a rule requires it. So Aṅgada's words turn from grief to teaching about dharma.

"It was Jaṭāyu, who knew dharma, who truly did Rāma a service. We have worn ourselves out for Rāghava's sake and given up our lives; we have made our way into trackless wilds, and still we cannot find Maithilī. That king of the vultures is the lucky one: killed by Rāvaṇa in battle, freed from fear of Sugrīva, and gone to the highest state." There is sharp irony in "freed from fear of Sugrīva": even dead, Jaṭāyu is better off than the monkeys, for Sugrīva's punishment cannot touch him. "Because of Jaṭāyu's death, and King Daśaratha's, and the carrying off of Vaidehī, the monkeys' very lives are in danger. Rāma and Lakṣmaṇa living in the forest with Sītā, Vālī killed by Rāghava's arrow, and the destruction of all the rākṣasas that Rāma's anger will bring — this whole disaster was brought about by Kaikeyī's boon." Here Aṅgada traces the chain of suffering to one root, Kaikeyī's boon: from it came the exile, from it the abduction, from it Vālī's death, and from it this vow of the monkeys to die. The fruit of a single boon spreads through Ayodhyā, the Daṇḍaka forest, Kiṣkindhā and Laṅkā, and this chain of causes binds the whole plot of the Rāmāyaṇa on one thread. With their very lives at stake, the monkeys have reached the lowest point of the story.

Hearing these painful words repeated over and over, and seeing the monkeys lying on the ground, that wise king of the vultures was shaken to the core and spoke piteously. The bird that had come to feed was suddenly changed on hearing his brother's name; "shaken to the core" marks the sudden turn in his mind, and "wise" shows that he was no mere bird but a thoughtful being, so his response was pitiful grief, not anger. Having heard what came from Aṅgada's mouth, the sharp-beaked vulture with the mighty voice said: "Who is this who proclaims the killing of my brother Jaṭāyu, dearer to me than life, making my heart tremble?" It is his heart, not his body, that trembles, and that is the deeper grief. "How did a rākṣasa and a vulture come to fight at Janasthāna? Today, after so long, I hear my brother's name again." His words suggest he can hardly believe it himself, uncertain whether what he heard was true or a mistake.

"I am glad to hear the name of my younger brother, a judge of worth and praiseworthy for his valour, after so very long a time." "Younger" tells us that Sampāti was the elder, and an elder brother's love for the younger shows here. "So, bulls among monkeys, I wish to be brought down by you from this mountain fastness, and to hear how he died. How did Daśaratha, whose dear eldest son is Rāma, loved by his elders, come to be the friend of my brother Jaṭāyu, who lived in Janasthāna? My wings were burnt by the sun's rays, so I cannot move; I would come down from this mountain, subduers of your enemies." The story of his burnt wings will be told at length in later sargas; here it is mentioned only to explain his helplessness. The vulture who came wanting to eat them was suddenly overcome by grief at his brother's name, and the monkeys' fear begins to turn into hope. His request to be carried down is the turning point of the story: the devourer has become a suppliant. So the sarga ends with a question, whose answer comes in the next.