हनूमतः प्रश्रितं धर्मसंहितं स्वामिसत्कारसंयुक्तं वाक्यं श्रुत्वा अङ्गदः प्रत्यवदत् — ‘स्थैर्यम्, आत्मनः मनसः च शौचम्, आनृशंस्यम्, आर्जवम्, विक्रमः, धैर्यं च — एतानि सुग्रीवे न उपपद्यन्ते। यः ज्येष्ठस्य भ्रातुः जीवतः एव प्रियां महिषीं भार्याम्, धर्मतः मातृस्थानीयाम्, जुगुप्सितः सन् स्वीकरोति, सः धर्मं जानाति इति कथं वक्तुं शक्यते? येन दुरात्मना युद्धाय अभिनियुक्तेन भ्रात्रा बिलस्य मुखं पिहितम्, सः कथं धर्मज्ञः? सत्येन साक्षिणा पाणिगृहीतः, कृतकर्मा, महायशाः राघवः येन विस्मृतः, सः कस्य सुकृतं स्मरेत्? अधर्मभयात् न, अपितु लक्ष्मणस्य भयेन एव येन सीता मार्गितुम् आदिष्टा, तस्मिन् धर्मः कथं भवेत्? तस्मिन् पापे, कृतघ्ने, स्मृतिभिन्ने, चलात्मनि कः आर्यः जातु विश्वसेत् — विशेषतः तत्कुलीनः?’ अत्र अङ्गदः क्रमेण त्रीणि अपराधस्थानानि गणयति — ताराग्रहणम्, बिलमुखपिधानम्, रामोपकारविस्मरणम् च। हनूमतः वचनं धर्मसंहितम् आसीत्; किन्तु अङ्गदः धर्मशब्दम् एव गृहीत्वा प्रत्युत्तरं ददाति — धर्मं वक्ता सुग्रीवः स्वयम् अधार्मिकः इति। ‘तत्कुलीनः’ इति पदेन सः आत्मानम् एव निर्दिशति — यः तस्य एव कुलजः, सः एव अधिकं शङ्कनीयः, यतः राज्यस्पर्धा तत्रैव सम्भवति। रुमाहरणं वालिना कृतम् आसीत्, तस्य च प्रतिशोधरूपेण सुग्रीवेण तारा गृहीता — एतत् पूर्ववृत्तम् अत्र स्मारितम्। ‘कस्य सुकृतं स्मरेत्’ इति प्रश्नेन अङ्गदः लोकनीतिम् एव उद्घाटयति — यः महत्तमम् उपकारं विस्मरति, तस्मात् अल्पोपकारिणा का आशा? षड्भिः श्लोकैः षट् दोषाः गणिताः, सप्तमे च तेषां निष्कर्षः उक्तः। एवं तस्य वचनं न केवलम् आवेगजम्, अपितु क्रमबद्धम् अभियोगपत्रम् इव।

‘राज्ये स्वकीयः पुत्रः एव प्रतिष्ठाप्यः — सगुणः निर्गुणः वा; एवं मन्यमानः सुग्रीवः शत्रुकुलीनं मां कथं जीवयिष्यति? भिन्नमन्त्रः, अपराद्धः, भिन्नशक्तिः च अहं किष्किन्धां प्राप्य अनाथः इव दुर्बलः कथं जीवेयम्? राज्यकारणात् सः शठः, क्रूरः, नृशंसः च मां गुप्तेन दण्डेन बन्धनेन वा उपपादयेत्। बन्धनात् अवसादात् च मे प्रायोपवेशनम् एव श्रेयः। सर्वे मां अनुजानन्तु, वानराः च गृहं गच्छन्तु। अहं वः प्रतिजानामि — पुरीं न गमिष्यामि; इह एव प्रायम् आसिष्ये; मरणम् एव मे श्रेयः।’ ‘भिन्नमन्त्रः’ इति पदेन सः स्वीकरोति — तारस्य गुप्तः विचारः प्रकटितः, अतः राजद्रोहस्य आरोपः अपि तस्मिन् स्थास्यति। एवं हनूमतः भेदवचनं प्रत्यक्षतया न प्रतिक्षिप्तम्, अपितु तेन एव अङ्गदस्य भयं दृढतरं जातम्। राज्यकामना पितृव्यभावम् अपि अतिक्रामति इति अङ्गदस्य दृढा धारणा। ‘अनाथ इव’ इति उपमया सः पितुः मरणं पुनः स्मारयति — वाली जीवति सति तस्य कापि चिन्ता न आसीत्। बन्धनं मरणात् अपि दुःसहम् इति क्षत्रियमनोवृत्तिः; अतः सः स्वेच्छया मरणं वृणीते। ‘अनुजानन्तु मां सर्वे’ इति वचनेन सः अन्येषां सहमरणम् अपि न इच्छति, केवलं स्वस्य एव निर्णयं प्रकटयति।

‘अभिवादनपूर्वकं राजानं कुशलं च पृच्छत; बलशालिनौ राघवौ अपि अभिवादनपूर्वकम् एव। मम यवीयान् तातः वानरेश्वरः सुग्रीवः, माता रुमा च — तयोः आरोग्यपूर्वकं कुशलं वाच्यम्। मम मातरं तारां च आश्वासयितुम् अर्हथ; सा प्रकृत्या प्रियपुत्रा, सानुक्रोशा, तपस्विनी च। इह मां विनष्टं श्रुत्वा सा व्यक्तं जीवितं हास्यति।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा, वृद्धान् तान् अभिवाद्य च, अङ्गदः रुदन् दुर्मनाः च भूमौ दर्भेषु विवेश। पितृव्ये कोपः, मातरि च करुणा — एतयोः द्वयोः मध्ये स्थितः बालकः इव सः अन्ते मातुः एव चिन्तां करोति। संदेशे सुग्रीवः ‘तातः’ इति सम्बोधितः, रुमा च ‘माता’ इति — निन्दायाः अनन्तरम् अपि कुलमर्यादा न त्यक्ता इति अत्र द्रष्टव्यम्। मरणकाले अपि सः क्रमेण सर्वान् स्मरति — राजानम्, रामलक्ष्मणौ, सुग्रीवम्, रुमाम्, तारां च। एषः क्रमः एव तस्य कुलीनतां सूचयति। तारायाः विषये ‘तपस्विनी’ इति पदं करुणारसस्य चरमम् — पुत्रशोकेन सा प्राणान् त्यक्ष्यति इति सः स्वयम् एव जानाति, तथापि निश्चयात् न चलति।

तस्मिन् तत्र संविशति सति वानरर्षभाः रुदन्तः दुःखिताः नयनेभ्यः उष्णं वारि प्रमुमुचुः। सुग्रीवं निन्दन्तः, वालिनं च प्रशंसन्तः, ते सर्वे अङ्गदं परिवार्य प्रायम् आसितुं व्यवसन्। वालिपुत्रस्य तत् वाक्यं विज्ञाय प्लवगर्षभाः उदकम् उपस्पृश्य, प्राङ्मुखाः सन्तः, दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरम् आश्रित्य समुपाविशन्। मृतस्य वालिनः प्रशंसा, जीवतः सुग्रीवस्य च निन्दा — इत्थं वानरसमाजस्य विभक्तं हृदयम् अत्र प्रकटितम्। उदकस्पर्शः, प्राङ्मुखत्वम्, दक्षिणाग्राः दर्भाः, उत्तरतीरम् — एतानि सर्वाणि शास्त्रोक्तानि मरणव्रतस्य अङ्गानि; अतः तेषां निश्चयः आवेगमात्रजः न, अपितु विधिपूर्वकः। अङ्गदस्य एकाकिनः निश्चयः सर्वेषां निश्चयः जातः; हनूमतः भेदोपायः अत्र विपरीतफलं जनयति इति द्रष्टव्यम् — यस्मात् ते विभक्ताः कर्तुम् इष्टाः, ते एव अधिकम् एकत्रिताः। ‘परिवार्य’ इति पदेन ते युवराजं परितः वेष्टयित्वा स्थिताः इति सूच्यते; रक्षणस्य भावः मरणकाले अपि न त्यक्तः।

‘एतत् एव क्षमम्’ इति मुमूर्षवः हरिश्रेष्ठाः अवदन्। रामस्य वनवासम्, दशरथस्य क्षयम्, जनस्थानवधम्, जटायुषः वधम्, वैदेह्याः हरणम्, वालिनः वधम्, रामकोपं च वदतां तेषां हरीणां भयम् आगतम्। महाद्रिकूटप्रतिमैः बहुभिः प्लवङ्गमैः संविशद्भिः सः महीधरः संनादितनिर्दरान्तरः सन् भृशं नदद्भिः जलदैः युक्तम् अम्बरम् इव बभूव। मरणसभायां पूर्ववृत्तानां स्मरणम् एव नूतनस्य भयस्य हेतुः जातम्। एतानि सप्त दुःखस्थानानि क्रमेण अयोध्यायाः, दण्डकारण्यस्य, किष्किन्धायाः च कथाः स्मारयन्ति; एकस्मिन् एव श्लोकद्वये समग्रं पूर्ववृत्तं संगृहीतम्। अन्ते पर्वतस्य प्रतिध्वनिः तेषां शोकस्य बाह्यं प्रतिबिम्बम् इव वर्णितः — मेघगर्जितम् इव तत् शब्दजालम् आकाशम् एव पूरयति। ‘भयमागतम्’ इति पदम् अन्ते स्थितम्; अग्रिमे सर्गे तत् भयं सम्पातिरूपेण साक्षात् उपस्थास्यति इति सूचनम्।

వినయంతో కూడిన, ధర్మయుక్తమైన, ప్రభువు పట్ల గౌరవంతో నిండిన హనుమంతుని మాట విని అంగదుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘స్థిరత్వం, ఆత్మశుద్ధి, మనఃశుద్ధి, క్రూరత్వం లేకపోవడం, సరళత్వం, పరాక్రమం, ధైర్యం — ఇవేవీ సుగ్రీవునిలో లేవు. అన్న బ్రతికి ఉండగానే, ధర్మం ప్రకారం తల్లితో సమానమైన అతని ప్రియమైన పట్టపురాణిని, నీచుడై స్వీకరించినవాడు ధర్మం తెలిసినవాడని ఎలా చెప్పగలం? యుద్ధానికి నియమించబడిన అన్న (బిలంలో ఉండగా) బిలపు ముఖాన్ని మూసివేసిన ఆ దురాత్ముడు ధర్మజ్ఞుడు ఎలా అవుతాడు? సత్యాన్ని సాక్షిగా పెట్టుకొని చేయి పట్టుకొని (మైత్రి చేసుకొని), తనకు ఉపకారం చేసిన మహాయశస్వి రాఘవుని మరచిపోయినవాడు ఇంకెవరి ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకుంటాడు? అధర్మభయంతో కాక లక్ష్మణుని భయంతోనే సీతను వెదకమని ఆజ్ఞాపించినవానిలో ధర్మం ఎలా ఉంటుంది? పాపి, కృతఘ్నుడు, మాట తప్పినవాడు, చంచలస్వభావుడు అయిన అతనిని ఏ ఆర్యుడు ఎన్నడైనా నమ్ముతాడు — ముఖ్యంగా అతని వంశంలోనే పుట్టినవాడు?’ ఇక్కడ అంగదుడు క్రమంగా మూడు అపరాధాలను లెక్కిస్తాడు — తారను స్వీకరించడం, బిలపు ముఖాన్ని మూయడం, రాముని ఉపకారాన్ని మరచిపోవడం. హనుమంతుని మాట ధర్మయుక్తమైనది; కానీ అంగదుడు ‘ధర్మం’ అనే మాటనే పట్టుకొని బదులిస్తాడు — ధర్మం చెప్పే సుగ్రీవుడే అధార్మికుడు అని. ‘తత్కులీనః’ (అతని వంశంలో పుట్టినవాడు) అనే పదంతో అతడు తననే సూచించుకుంటున్నాడు — అతని వంశంలోనే పుట్టినవాడే ఎక్కువ శంకించదగినవాడు, ఎందుకంటే రాజ్యం కోసం పోటీ అక్కడే సంభవిస్తుంది. రుమాహరణం వాలి చేసినది, దానికి ప్రతీకారంగా సుగ్రీవుడు తారను గ్రహించాడు — ఈ పూర్వవృత్తాంతం ఇక్కడ గుర్తుచేయబడింది. ‘కస్య సుకృతం స్మరేత్’ (ఇంకెవరి ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకుంటాడు?) అనే ప్రశ్నతో అంగదుడు లోకనీతినే బయటపెడతాడు — అత్యంత గొప్ప ఉపకారాన్ని మరచినవాని నుండి చిన్న ఉపకారం చేసినవానికి ఏ ఆశ? ఆరు శ్లోకాలలో ఆరు దోషాలు లెక్కించబడ్డాయి, ఏడవదానిలో వాటి నిష్కర్షం చెప్పబడింది. ఇలా అతని మాట కేవలం ఆవేశం నుండి పుట్టినది కాదు, క్రమబద్ధమైన అభియోగపత్రం వంటిది.

‘రాజ్యంలో తన సొంత కొడుకునే నిలపాలి — గుణవంతుడైనా గుణహీనుడైనా; ఇలా భావించే సుగ్రీవుడు శత్రువంశంలో పుట్టిన నన్ను ఎలా బతకనిస్తాడు? రహస్యం బయటపడినవాడినై, అపరాధం చేసినవాడినై, శక్తి సడలినవాడినై నేను కిష్కింధ చేరి, అనాథ వలె దుర్బలుడనై ఎలా బతకగలను? రాజ్యం కారణంగా ఆ శఠుడు, క్రూరుడు, నిర్దయుడు నన్ను రహస్యదండనకు గానీ బంధనానికి గానీ గురిచేస్తాడు. బంధనం కంటె, కుంగిపోవడం కంటె నాకు ప్రాయోపవేశమే మేలు. అందరూ నాకు అనుమతి ఇవ్వండి, వానరులు ఇళ్ళకు వెళ్ళండి. మీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — నేను నగరానికి వెళ్ళను; ఇక్కడే ప్రాయోపవేశం చేస్తాను; మరణమే నాకు మేలు.’ ‘భిన్నమంత్రః’ (రహస్యం బయటపడినవాడు) అనే పదంతో అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు — తారుని రహస్యాలోచన బయటపడింది, కాబట్టి రాజద్రోహపు ఆరోపణ కూడా తనమీద నిలుస్తుంది. ఇలా హనుమంతుని భేదవాక్యం ప్రత్యక్షంగా తిరస్కరించబడలేదు, దానివల్లనే అంగదుని భయం మరింత దృఢమైంది. రాజ్యకాంక్ష పినతండ్రి అనే సంబంధాన్ని కూడా దాటిపోతుందని అంగదుని దృఢమైన నమ్మకం. ‘అనాథ ఇవ’ (అనాథ వలె) అనే ఉపమానంతో అతడు తండ్రి మరణాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — వాలి బ్రతికి ఉండగా అతనికి ఏ చింతా లేదు. బంధనం మరణం కంటె కూడా భరించరానిది అనేది క్షత్రియ మనస్తత్వం; కాబట్టి అతడు స్వేచ్ఛగా మరణాన్ని ఎంచుకుంటున్నాడు. ‘అనుజానంతు మాం సర్వే’ (అందరూ నాకు అనుమతి ఇవ్వండి) అనే మాటతో అతడు ఇతరులు తనతో కలిసి మరణించాలని కోరడం లేదు, కేవలం తన నిర్ణయాన్నే ప్రకటిస్తున్నాడు.

‘రాజుకు నమస్కరించి క్షేమం అడగండి; బలశాలులైన రాఘవులిద్దరికీ కూడా నమస్కరించి అడగండి. నా పినతండ్రి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవునికీ, తల్లి రుమకూ — ఇద్దరికీ ఆరోగ్యపూర్వకంగా క్షేమం చెప్పండి. నా తల్లి తారను ఓదార్చవలసింది; ఆమె స్వభావంగానే కొడుకుపై ప్రేమ గలది, దయ గలది, దీనురాలు. నేను ఇక్కడ నశించానని విని ఆమె నిశ్చయంగా ప్రాణం విడుస్తుంది.’ ఇంతమాత్రం మాట చెప్పి, ఆ వృద్ధులకు నమస్కరించి, అంగదుడు ఏడుస్తూ, దుఃఖిత మనస్సుతో నేలమీద దర్భలపై కూర్చున్నాడు. పినతండ్రిపై కోపం, తల్లిపై కరుణ — ఈ రెండింటి మధ్య నిలిచిన బాలుని వలె అతడు చివరికి తల్లిని గురించే చింతిస్తున్నాడు. సందేశంలో సుగ్రీవుడు ‘తాతః’ (తండ్రీ) అని, రుమ ‘మాతా’ (తల్లి) అని సంబోధించబడ్డారు — నిందించిన తరువాత కూడా కులమర్యాద విడువబడలేదని ఇక్కడ గమనించాలి. మరణసమయంలో కూడా అతడు క్రమంగా అందరినీ తలచుకుంటాడు — రాజును, రామలక్ష్మణులను, సుగ్రీవుని, రుమను, తారను. ఈ క్రమమే అతని కులీనత్వాన్ని సూచిస్తుంది. తార విషయంలో ‘తపస్వినీ’ (దీనురాలు) అనే పదం కరుణరసానికి పరాకాష్ఠ — పుత్రశోకంతో ఆమె ప్రాణం విడుస్తుందని అతనికి స్వయంగా తెలుసు, అయినా అతడు నిశ్చయం నుండి చలించడు.

అతడు అక్కడ కూర్చోగానే వానరశ్రేష్ఠులు ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో కళ్ళనుండి వేడి కన్నీరు కార్చారు. సుగ్రీవుని నిందిస్తూ, వాలిని ప్రశంసిస్తూ, వారందరూ అంగదుని చుట్టుముట్టి ప్రాయోపవేశం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నారు. వాలికుమారుని ఆ మాటను గ్రహించి వానరశ్రేష్ఠులు నీటిని స్పృశించి (ఆచమించి), తూర్పుముఖంగా, దక్షిణం వైపు కొనలు గల దర్భలపై, ఉత్తరతీరాన్ని ఆశ్రయించి కూర్చున్నారు. మరణించిన వాలికి ప్రశంస, బ్రతికి ఉన్న సుగ్రీవునికి నింద — ఇలా వానరసమాజపు చీలిన హృదయం ఇక్కడ ప్రకటమైంది. నీటిని స్పృశించడం, తూర్పుముఖంగా ఉండటం, దక్షిణాగ్రాలైన దర్భలు, ఉత్తరతీరం — ఇవన్నీ శాస్త్రోక్తమైన మరణవ్రతపు అంగాలు; కాబట్టి వారి నిశ్చయం కేవలం ఆవేశం నుండి పుట్టినది కాదు, విధిపూర్వకమైనది. అంగదుని ఒంటరి నిశ్చయం అందరి నిశ్చయమైంది; హనుమంతుని భేదోపాయం ఇక్కడ విపరీతఫలాన్ని ఇచ్చిందని గమనించాలి — ఎవరిని విడదీయాలనుకున్నాడో వారే మరింత ఏకమయ్యారు. ‘పరివార్య’ (చుట్టుముట్టి) అనే పదంతో వారు యువరాజును చుట్టూ ఆవరించి నిలిచారని సూచించబడుతుంది; మరణసమయంలో కూడా రక్షణభావం విడువబడలేదు.

‘ఇదే తగినది’ అని మరణించగోరిన వానరశ్రేష్ఠులు అన్నారు. రాముని వనవాసం, దశరథుని మరణం, జనస్థానంలోని వధ, జటాయువు వధ, వైదేహి అపహరణ, వాలి వధ, రాముని కోపం — వీటి గురించి మాట్లాడుకుంటున్న ఆ వానరులకు భయం వచ్చింది. మహాపర్వతశిఖరాల వంటి అనేకమంది వానరులు కూర్చోవడంతో ఆ పర్వతం, దాని గుహాంతరాలు ప్రతిధ్వనించగా, బిగ్గరగా గర్జిస్తున్న మేఘాలతో కూడిన ఆకాశం వలె అయింది. మరణసభలో పూర్వవృత్తాంతాలను స్మరించడమే కొత్త భయానికి కారణమైంది. ఈ దుఃఖస్థానాలు క్రమంగా అయోధ్య, దండకారణ్యం, కిష్కింధల కథలను గుర్తుచేస్తాయి; ఒక్క శ్లోకద్వయంలోనే పూర్వవృత్తాంతమంతా సంగ్రహించబడింది. చివరికి పర్వతపు ప్రతిధ్వని వారి శోకానికి బాహ్యమైన ప్రతిబింబం వలె వర్ణించబడింది — మేఘగర్జన వలె ఆ ధ్వనిసమూహం ఆకాశాన్నే నింపుతుంది. ‘భయమాగతమ్’ (భయం వచ్చింది) అనే పదం చివర ఉంది; తరువాతి సర్గలో ఆ భయం సంపాతి రూపంలో సాక్షాత్తుగా ప్రత్యక్షమవుతుందని సూచన.

அனுமனின் பணிவான, தர்மம் நிறைந்த, தலைவனுக்கு மரியாதை செலுத்தும் சொற்களைக் கேட்டு அங்கதன் பதில் சொன்னான்: ‘உறுதி, மனத்தூய்மை, கொடுமையின்மை, நேர்மை, வீரம், மனவுறுதி — இவை சுக்ரீவனிடம் இல்லை. மூத்த சகோதரன் உயிரோடு இருக்கும்போதே அவனுடைய அன்புக்குரிய பட்டத்தரசியை, தர்மப்படி தாய்க்கு நிகரானவளை, இழிவானவனாய் ஏற்றுக்கொண்டவன் தர்மம் அறிந்தவன் என்று எப்படிச் சொல்ல முடியும்? போருக்கு நியமிக்கப்பட்ட சகோதரன் உள்ளே இருக்கும்போது குகையின் வாயிலை மூடிய அந்தத் தீயவன் எப்படித் தர்மம் அறிந்தவனாவான்? சத்தியத்தைச் சாட்சியாக வைத்துக் கைகொடுத்தவனும், தனக்குக் காரியம் செய்து முடித்தவனும், பெரும்புகழ் உடையவனுமான ராகவனையே மறந்தவன் வேறு யாருடைய நன்மையைத்தான் நினைவில் கொள்வான்? அதர்ம அச்சத்தால் அல்ல, லக்ஷ்மணனிடம் கொண்ட அச்சத்தாலேயே சீதையைத் தேடும்படி ஆணையிட்டவனிடம் தர்மம் எப்படி இருக்கும்? பாவியும், நன்றி கெட்டவனும், நினைவு தவறியவனும், நிலையற்ற மனம் உடையவனுமான அவனை எந்தப் பெரியோன்தான் ஒருபோதும் நம்புவான் — அதிலும் அவனுடைய குலத்தில் பிறந்தவன்?’ இங்கே அங்கதன் மூன்று குற்றங்களை வரிசையாக எண்ணுகிறான் — தாரையை ஏற்றுக்கொண்டது, குகை வாயிலை மூடியது, ராமனின் உதவியை மறந்தது. அனுமனின் சொல் தர்மம் நிறைந்ததாக இருந்தது; ஆனால் அங்கதன் ‘தர்மம்’ என்ற சொல்லையே பிடித்துக்கொண்டு பதில் தருகிறான் — தர்மம் பேசப்படும் சுக்ரீவனே அதர்மவான் என்று. ‘அவனுடைய குலத்தில் பிறந்தவன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன்னையே சுட்டுகிறான் — அவனுடைய குலத்தில் பிறந்தவனே அதிகம் ஐயப்பட வேண்டியவன், ஏனெனில் அரசுப் போட்டி அங்கேதான் நிகழக்கூடும். ருமையைக் கவர்ந்தது வாலி செய்தது; அதற்குப் பழிவாங்கும் விதமாகச் சுக்ரீவன் தாரையை ஏற்றுக்கொண்டான் — இந்தப் பழைய நிகழ்ச்சி இங்கே நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘வேறு யாருடைய நன்மையைத்தான் நினைவில் கொள்வான்?’ என்ற கேள்வியால் அங்கதன் உலக நீதியையே வெளிப்படுத்துகிறான் — மிகப் பெரிய உதவியையே மறப்பவனிடமிருந்து சிறிய உதவி செய்தவனுக்கு என்ன நம்பிக்கை? ஆறு சுலோகங்களில் ஆறு குற்றங்கள் எண்ணப்பட்டுள்ளன; ஏழாவதில் அவற்றின் முடிவு சொல்லப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு அவனுடைய சொல் வெறும் உணர்ச்சிப் பெருக்கால் எழுந்தது அல்ல; ஒழுங்கமைந்த ஒரு குற்றப்பத்திரிகை போன்றது.

‘அரசில் தன் சொந்த மகனையே அமர்த்த வேண்டும் — அவன் குணமுள்ளவனாயினும் குணமற்றவனாயினும்; இவ்வாறு கருதும் சுக்ரீவன், பகைவனின் குலத்தில் பிறந்த என்னை எப்படி உயிரோடு விடுவான்? என் ரகசிய ஆலோசனை வெளிப்பட்டுவிட்டது, நான் குற்றம் செய்தவன், என் வலிமை சிதைந்துவிட்டது; கிஷ்கிந்தையை அடைந்து அநாதை போல வலிமையற்ற நான் எப்படி வாழ்வேன்? அரசுக்காக, வஞ்சகனும் கொடியவனும் இரக்கமற்றவனுமான அவன் மறைமுகமான தண்டனையாலோ சிறையாலோ என்னை ஒழித்துவிடுவான். சிறைப்படுவதையும் நலிவதையும்விட எனக்கு உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடுவதே மேல். அனைவரும் எனக்கு விடை தாருங்கள்; வானரர்கள் வீடு திரும்பட்டும். நான் உங்களுக்கு உறுதியளிக்கிறேன் — நகருக்குச் செல்லமாட்டேன்; இங்கேயே உண்ணாநோன்பிருப்பேன்; சாவே எனக்கு மேல்.’ ‘பின்னமந்த்ரஃ’ (ரகசிய ஆலோசனை வெளிப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான் — தாரனின் ரகசிய யோசனை வெளிப்பட்டுவிட்டது; ஆகவே அரசத் துரோகக் குற்றச்சாட்டும் தன்மேல் நிலைக்கும். இவ்வாறு அனுமனின் பேதச் சொல் நேரடியாக மறுக்கப்படவில்லை; அதனாலேயே அங்கதனின் அச்சம் இன்னும் உறுதிப்பட்டது. அரசு ஆசை சிற்றப்பன் என்ற உறவையும் மீறிவிடும் என்பது அங்கதனின் உறுதியான நம்பிக்கை. ‘அநாதை போல’ என்ற உவமையால் அவன் தந்தையின் மரணத்தை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான் — வாலி உயிரோடு இருந்தபோது அவனுக்கு எந்தக் கவலையும் இருக்கவில்லை. சிறைப்படுதல் சாவைவிடவும் பொறுக்க முடியாதது என்பது க்ஷத்திரிய மனப்பான்மை; ஆகவே அவன் தானே விரும்பிச் சாவைத் தேர்ந்தெடுக்கிறான். ‘அனைவரும் எனக்கு விடை தாருங்கள்’ என்ற சொல்லால் மற்றவர்களும் தன்னோடு சேர்ந்து சாவதை அவன் விரும்பவில்லை; தன் சொந்த முடிவை மட்டுமே வெளிப்படுத்துகிறான்.

‘அரசனை வணங்கி நலம் விசாரியுங்கள்; வலிமை மிக்க ராகவர்கள் இருவரையும் அவ்வாறே வணங்கி விசாரியுங்கள். என் சிற்றப்பன் வானர அரசன் சுக்ரீவனுக்கும், என் தாய் ருமைக்கும் உடல்நலத்தோடு நலம் விசாரித்ததாகச் சொல்லுங்கள். என் தாய் தாரையை நீங்கள் தேற்ற வேண்டும்; அவள் இயல்பிலேயே மகன்மேல் பாசமுள்ளவள், இரக்கமுள்ளவள், பரிதாபத்துக்குரியவள். நான் இங்கே அழிந்தேன் என்று கேட்டால் அவள் நிச்சயமாக உயிரை விட்டுவிடுவாள்.’ இவ்வளவு சொல்லி, அந்த முதியோரை வணங்கி, அங்கதன் அழுதுகொண்டே மனம் வருந்தித் தரையில் தர்ப்பைப் புல்லில் அமர்ந்தான். சிற்றப்பனிடம் கோபம், தாயிடம் இரக்கம் — இவ்விரண்டுக்கும் இடையே நிற்கும் சிறுவனைப் போல அவன் இறுதியில் தாயைப் பற்றியே கவலைப்படுகிறான். செய்தியில் சுக்ரீவன் ‘தாதன்’ (தந்தைக்கு நிகரானவன்) என்றும், ருமை ‘தாய்’ என்றும் அழைக்கப்படுகிறார்கள் — பழித்த பின்னும் குல மரியாதை கைவிடப்படவில்லை என்பது இங்கே கவனிக்கத்தக்கது. சாகும் வேளையிலும் அவன் வரிசையாக அனைவரையும் நினைக்கிறான் — அரசன், ராம லக்ஷ்மணர், சுக்ரீவன், ருமை, தாரை. இந்த வரிசையே அவனுடைய உயர்குடிப் பண்பைச் சுட்டுகிறது. தாரையைப் பற்றி ‘தபஸ்வினீ’ (பரிதாபத்துக்குரியவள்) என்ற சொல் கருணைச் சுவையின் உச்சம் — மகனை இழந்த சோகத்தால் அவள் உயிர்விடுவாள் என்று அவனே அறிகிறான்; ஆயினும் தன் உறுதியிலிருந்து அசையவில்லை.

அவன் அங்கே அமர்ந்ததும் வானரச் சிறந்தோர் அழுது, துயருற்று, கண்களிலிருந்து சூடான கண்ணீரைப் பெருக்கினர். சுக்ரீவனைப் பழித்து, வாலியைப் புகழ்ந்து, அவர்கள் அனைவரும் அங்கதனைச் சூழ்ந்துகொண்டு உண்ணாநோன்பிருக்கத் தீர்மானித்தனர். வாலியின் மகனுடைய அந்தச் சொல்லை அறிந்து, வானரச் சிறந்தோர் நீரைத் தொட்டு (ஆசமனம் செய்து), கிழக்கு நோக்கியவர்களாய், நுனி தெற்கு நோக்கிய தர்ப்பைகளின் மேல், கடலின் வடகரையைச் சார்ந்து அமர்ந்தனர். இறந்த வாலியைப் புகழ்தல், உயிரோடிருக்கும் சுக்ரீவனைப் பழித்தல் — இவ்வாறு வானர சமூகத்தின் பிளவுபட்ட உள்ளம் இங்கே வெளிப்படுகிறது. நீரைத் தொடுதல், கிழக்கு நோக்கி அமர்தல், நுனி தெற்கு நோக்கிய தர்ப்பைகள், வடகரை — இவை அனைத்தும் சாஸ்திரம் சொல்லும் உயிர்விடும் விரதத்தின் அங்கங்கள்; ஆகவே அவர்களுடைய உறுதி வெறும் உணர்ச்சிப் பெருக்கால் எழுந்தது அல்ல, முறைப்படியானது. அங்கதன் ஒருவனின் உறுதி அனைவரின் உறுதியும் ஆயிற்று; அனுமனின் பேத உபாயம் இங்கே எதிர்மாறான பலனைத் தருவது கவனிக்கத்தக்கது — யாரைப் பிரிக்க விரும்பினானோ அவர்களே இன்னும் அதிகமாக ஒன்றுபட்டனர். ‘பரிவார்ய’ (சூழ்ந்துகொண்டு) என்ற சொல்லால் அவர்கள் இளவரசனைச் சுற்றி வளைத்து நின்றனர் என்று சுட்டப்படுகிறது; காக்கும் உணர்வு சாகும் வேளையிலும் கைவிடப்படவில்லை.

‘இதுவே தகுந்தது’ என்று சாக விரும்பிய வானரச் சிறந்தோர் சொன்னார்கள். ராமனின் வனவாசம், தசரதனின் மறைவு, ஜனஸ்தானத்தில் நிகழ்ந்த அழிவு, ஜடாயுவின் வதை, வைதேகி கவரப்பட்டது, வாலியின் வதை, ராமனின் கோபம் ஆகியவற்றைப் பேசிக்கொண்டிருந்த அந்த வானரர்களுக்கு அச்சம் வந்தது. பெரிய மலைச்சிகரங்களைப் போன்ற ஏராளமான வானரர்கள் அமர்ந்ததால், அந்த மலை தன் குகைகளுக்குள்ளும் எதிரொலித்து, பெருமுழக்கமிடும் மேகங்கள் நிறைந்த வானத்தைப் போல ஆயிற்று. மரணச் சபையில் பழைய நிகழ்ச்சிகளை நினைவுகூர்ந்ததே புதிய அச்சத்துக்குக் காரணமாயிற்று. இந்த ஏழு துயர நிகழ்ச்சிகளும் வரிசையாக அயோத்தி, தண்டகாரண்யம், கிஷ்கிந்தை ஆகியவற்றின் கதைகளை நினைவூட்டுகின்றன; இரண்டே சுலோகங்களில் முந்தைய கதை முழுவதும் தொகுக்கப்பட்டுள்ளது. இறுதியில் மலையின் எதிரொலி அவர்களுடைய சோகத்தின் வெளிப் பிரதிபலிப்பாக விவரிக்கப்படுகிறது — மேக முழக்கம் போல அந்த ஒலித்திரள் வானத்தையே நிறைக்கிறது. ‘பயமாகதம்’ (அச்சம் வந்தது) என்ற சொல் இறுதியில் நிற்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்த அச்சம் சம்பாதியின் வடிவில் நேரில் வந்து நிற்கும் என்பதற்கான குறிப்பு இது.

ವಿನಯಪೂರ್ಣವೂ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಒಡೆಯನ ಬಗೆಗಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಕೂಡಿದುದೂ ಆದ ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಂಗದನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸ್ಥೈರ್ಯ, ದೇಹ-ಮನಸ್ಸುಗಳ ಶುಚಿತ್ವ, ಕ್ರೂರತೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ನೇರತನ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಧೈರ್ಯ — ಇವು ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನು ಜೀವಂತನಾಗಿರುವಾಗಲೇ, ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ ತಾಯಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಅವನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟದರಸಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಿಂದ್ಯನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ? ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಲದೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಅಣ್ಣನಿರುವಾಗ ಬಿಲದ ಬಾಯಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ಆ ದುರಾತ್ಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞನು ಹೇಗಾದಾನು? ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಟ್ಟು ಕೈಹಿಡಿದು ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡ, ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಘವನನ್ನೇ ಮರೆತವನು ಬೇರೆ ಯಾರ ಸುಕೃತವನ್ನು ನೆನೆದಾನು? ಅಧರ್ಮದ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಆದೇಶಿಸಿದವನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಹೇಗಿದ್ದೀತು? ಆ ಪಾಪಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃತಘ್ನನಲ್ಲಿ, ಮರೆವಿನವನಲ್ಲಿ, ಚಂಚಲಚಿತ್ತನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆರ್ಯನು ತಾನೇ ಎಂದಾದರೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟಾನು — ಅದರಲ್ಲೂ ಅವನದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾರೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು, ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿದುದು, ರಾಮನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆತುದು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅಂಗದನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ಮಾತನಾಡುವ ಸುಗ್ರೀವನೇ ಅಧಾರ್ಮಿಕನು ಎಂದು. ‘ತತ್ಕುಲೀನಃ’ (ಅವನದೇ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನದೇ ಕುಲದವನೇ ಹೆಚ್ಚು ಶಂಕಿಸಬೇಕಾದವನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಧ್ಯ. ರುಮೆಯ ಅಪಹರಣವನ್ನು ವಾಲಿ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನು ತಾರೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಈ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕಸ್ಯ ಸುಕೃತಂ ಸ್ಮರೇತ್’ (ಬೇರೆ ಯಾರ ಸುಕೃತವನ್ನು ನೆನೆದಾನು) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅಂಗದನು ಲೋಕನೀತಿಯನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವವನಿಂದ ಸಣ್ಣ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಯಾವ ಆಸೆ? ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ದೋಷಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ಆರೋಪಪತ್ರದಂತಿದೆ.

‘ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ ಗುಣಹೀನನಾಗಿರಲಿ; ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸುವ ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುಕುಲದವನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲು ಬಿಟ್ಟಾನು? ನನ್ನ ಗುಟ್ಟು ಬಯಲಾಗಿದೆ, ನಾನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಒಡೆದುಹೋಗಿದೆ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅನಾಥನಂತೆ ದುರ್ಬಲನಾಗಿ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ? ರಾಜ್ಯದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಶಠನೂ ಕ್ರೂರನೂ ನಿರ್ದಯನೂ ಆದವನು ರಹಸ್ಯ ದಂಡನೆಯಿಂದಲೋ ಬಂಧನದಿಂದಲೋ ನನ್ನನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡಬಹುದು. ಬಂಧನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೊರಗಿ ಸಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ನನಗೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಎಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಿರಿ; ವಾನರರು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲಿ. ನಾನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಮರಣವೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ‘ಭಿನ್ನಮಂತ್ರಃ’ (ಗುಟ್ಟು ಬಯಲಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ತಾರನ ಗುಪ್ತ ವಿಚಾರ ಬಯಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜದ್ರೋಹದ ಆರೋಪವೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಭೇದವಚನವು ನೇರವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅಂಗದನ ಭಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಮತೆಯನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ. ‘ಅನಾಥ ಇವ’ (ಅನಾಥನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಲಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬಂಧನವು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಸಹನೀಯ ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮನೋವೃತ್ತಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುಜಾನಂತು ಮಾಂ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡಿರಿ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಇತರರ ಸಹಮರಣವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಜನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿರಿ; ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರಿ. ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ರುಮೆಗೂ ಆರೋಗ್ಯ-ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ನನ್ನ ತಾಯಿ ತಾರೆಯನ್ನು ನೀವು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕು; ಅವಳು ಸ್ವಭಾವತಃ ಮಗನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವವಳು, ಕರುಣಾಮಯಿ, ಪಾಪ, ದುಃಖಿತೆ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದೆನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಬಿಡುವಳು.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅಂಗದನು ಅಳುತ್ತಾ ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತನು. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ, ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ — ಈ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಬಾಲಕನಂತೆ ಅವನು ಕೊನೆಗೆ ತಾಯಿಯ ಚಿಂತೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ‘ತಾತ’ (ಪಿತೃಸಮಾನ) ಎಂದೂ ರುಮೆಯನ್ನು ‘ಮಾತೆ’ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿಂದೆಯ ಬಳಿಕವೂ ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು, ಸುಗ್ರೀವ, ರುಮೆ, ತಾರೆ. ಈ ಕ್ರಮವೇ ಅವನ ಕುಲೀನತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವಿನೀ’ (ಪಾಪ, ದುಃಖಿತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣರಸದ ಪರಮಾವಧಿ — ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವಳೆಂದು ಅವನಿಗೆ ತಾನೇ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿಸಿ ಕಂಬನಿ ಸುರಿಸಿದರು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ, ವಾಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅಂಗದನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ನೀರನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ (ಆಚಮನ ಮಾಡಿ), ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖರಾಗಿ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಗಳಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತರು. ಸತ್ತ ವಾಲಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಬದುಕಿರುವ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿಂದೆ — ಹೀಗೆ ವಾನರಸಮಾಜದ ವಿಭಜಿತ ಹೃದಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಸ್ಪರ್ಶ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖತೆ, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುದಿಯಿರುವ ದರ್ಭೆಗಳು, ಉತ್ತರ ತೀರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಮರಣವ್ರತದ ಅಂಗಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ನಿಶ್ಚಯ ಕೇವಲ ಆವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾದುದು. ಅಂಗದನೊಬ್ಬನ ನಿಶ್ಚಯ ಎಲ್ಲರ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು; ಹನುಮಂತನ ಭೇದೋಪಾಯ ಇಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾರನ್ನು ಒಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದನೋ ಅವರೇ ಇನ್ನಷ್ಟು ಒಗ್ಗಟ್ಟಾದರು. ‘ಪರಿವಾರ್ಯ’ (ಸುತ್ತುವರಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಯುವರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಆವರಿಸಿ ನಿಂತರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಣೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಅವರು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.

‘ಇದೇ ಉಚಿತ’ ಎಂದು ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು. ರಾಮನ ವನವಾಸ, ದಶರಥನ ಮರಣ, ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರ, ಜಟಾಯುವಿನ ವಧೆ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ವಾಲಿಯ ವಧೆ, ರಾಮನ ಕೋಪ — ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರಿಗೆ ಒಂದು ಭಯ ಎದುರಾಯಿತು. ಮಹಾಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಿದ್ದ ಅನೇಕ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲು, ಆ ಪರ್ವತವು ತನ್ನ ಕಣಿವೆಗಳೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ, ಜೋರಾಗಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಕಾಶದಂತಾಯಿತು. ಮರಣಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಹೊಸ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ದುಃಖಸ್ಥಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ; ಒಂದೇ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯು ಅವರ ಶೋಕದ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಆ ಶಬ್ದಜಾಲವು ಆಕಾಶವನ್ನೇ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ‘ಭಯಮಾಗತಮ್’ (ಭಯ ಎದುರಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಭಯವು ಸಂಪಾತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಬರಲಿದೆ ಎಂಬುದರ ಸೂಚನೆ ಇದು.

ഹനുമാന്റെ വിനയപൂർണവും ധർമയുക്തവും സ്വാമിയോടുള്ള ആദരം നിറഞ്ഞതുമായ വാക്കു കേട്ട് അംഗദൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘സ്ഥൈര്യം, ആത്മാവിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും ശുദ്ധി, ക്രൂരതയില്ലായ്മ, ആർജവം, പരാക്രമം, ധൈര്യം — ഇവയൊന്നും സുഗ്രീവനിൽ കാണുന്നില്ല. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ ജീവിച്ചിരിക്കെത്തന്നെ, ധർമപ്രകാരം അമ്മയുടെ സ്ഥാനത്തുള്ള അവന്റെ പ്രിയപത്നിയായ മഹിഷിയെ നിന്ദ്യനായി സ്വീകരിക്കുന്നവൻ ധർമം അറിയുന്നവനാണെന്ന് എങ്ങനെ പറയാനാകും? യുദ്ധത്തിനു നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കെ ഗുഹാമുഖം അടച്ച ആ ദുരാത്മാവായ സഹോദരൻ എങ്ങനെ ധർമജ്ഞനാകും? സത്യത്തെ സാക്ഷിയാക്കി കൈപിടിച്ചവനും ഉപകാരം ചെയ്തവനും മഹായശസ്വിയുമായ രാഘവനെ മറന്നവൻ മറ്റാരുടെ സുകൃതമാണ് ഓർക്കുക? അധർമഭയംകൊണ്ടല്ല, ലക്ഷ്മണനെ ഭയന്നു മാത്രമാണ് അവൻ സീതയെ തിരയാൻ ആജ്ഞാപിച്ചത്; അവനിൽ ധർമം എങ്ങനെയുണ്ടാകും? പാപിയും കൃതഘ്നനും ഓർമ നശിച്ചവനും ചഞ്ചലചിത്തനുമായ അവനെ ഏത് ആര്യനാണ് എപ്പോഴെങ്കിലും വിശ്വസിക്കുക — വിശേഷിച്ച് അവന്റെ കുലത്തിൽത്തന്നെ പിറന്നവൻ?’ ഇവിടെ അംഗദൻ ക്രമമായി മൂന്ന് അപരാധസ്ഥാനങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — താരയെ സ്വീകരിക്കൽ, ഗുഹാമുഖം അടയ്ക്കൽ, രാമന്റെ ഉപകാരം മറക്കൽ. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ധർമയുക്തമായിരുന്നു; എന്നാൽ അംഗദൻ ‘ധർമം’ എന്ന വാക്കുതന്നെ പിടിച്ചെടുത്ത് മറുപടി നൽകുന്നു — ധർമം പറയുന്ന സുഗ്രീവൻതന്നെ അധാർമികനാണ് എന്ന്. ‘തത്കുലീനൻ’ (അവന്റെ കുലത്തിൽ പിറന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ കുലത്തിൽത്തന്നെ പിറന്നവനാണ് കൂടുതൽ ശങ്കിക്കേണ്ടത്, കാരണം രാജ്യമത്സരം അവിടെയാണ് സംഭവിക്കുക. രുമാഹരണം ബാലിയാണ് ചെയ്തത്; അതിന്റെ പ്രതികാരമെന്നോണം സുഗ്രീവൻ താരയെ സ്വീകരിച്ചു — ഈ പൂർവവൃത്തമാണ് ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘മറ്റാരുടെ സുകൃതമാണ് ഓർക്കുക’ എന്ന ചോദ്യത്താൽ അംഗദൻ ലോകനീതിതന്നെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു — ഏറ്റവും വലിയ ഉപകാരം മറക്കുന്നവനിൽനിന്ന് ചെറിയ ഉപകാരം ചെയ്തവന് എന്തു പ്രതീക്ഷ? ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആറു ദോഷങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഏഴാമത്തേതിൽ അവയുടെ നിഷ്കർഷവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ വാക്ക് വെറും ആവേശത്തിൽനിന്നു പിറന്നതല്ല, ക്രമബദ്ധമായ ഒരു കുറ്റപത്രംപോലെയാണ്.

‘ഗുണവാനായാലും ഗുണഹീനനായാലും സ്വന്തം പുത്രനെയാണ് രാജ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കേണ്ടത്; ഇങ്ങനെ കരുതുന്ന സുഗ്രീവൻ ശത്രുകുലത്തിൽ പിറന്ന എന്നെ എങ്ങനെ ജീവിക്കാൻ വിടും? രഹസ്യാലോചന പുറത്തായവനും അപരാധം ചെയ്തവനും ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടവനുമായ ഞാൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി അനാഥനെപ്പോലെ ദുർബലനായി എങ്ങനെ ജീവിക്കും? രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി ശഠനും ക്രൂരനും നൃശംസനുമായ അവൻ രഹസ്യമായ ദണ്ഡനത്താലോ ബന്ധനത്താലോ എന്നെ ഒതുക്കും. ബന്ധനത്തെക്കാളും അവസാദത്തെക്കാളും എനിക്കു പ്രായോപവേശമാണ് ശ്രേയസ്കരം. എല്ലാവരും എനിക്ക് അനുവാദം തരട്ടെ; വാനരന്മാർ വീടുകളിലേക്കു പോകട്ടെ. ഞാൻ നിങ്ങളോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — നഗരത്തിലേക്കു ഞാൻ പോകില്ല; ഇവിടെത്തന്നെ പ്രായോപവേശം ചെയ്യും; മരണമാണ് എനിക്കു ശ്രേയസ്കരം.’ ‘ഭിന്നമന്ത്രൻ’ (രഹസ്യാലോചന പുറത്തായവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു — താരന്റെ രഹസ്യമായ ആലോചന പുറത്തായി, അതിനാൽ രാജദ്രോഹത്തിന്റെ ആരോപണവും തന്റെമേൽ നിലനിൽക്കും. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ഭേദവാക്യം നേരിട്ടു തള്ളപ്പെട്ടില്ല; മറിച്ച് അതുകൊണ്ടുതന്നെ അംഗദന്റെ ഭയം കൂടുതൽ ദൃഢമായി. രാജ്യകാമന പിതൃവ്യഭാവത്തെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു എന്നതാണ് അംഗദന്റെ ഉറച്ച ധാരണ. ‘അനാഥനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവൻ പിതാവിന്റെ മരണം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാലി ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോൾ അവന് ഒരു ചിന്തയുമില്ലായിരുന്നു. ബന്ധനം മരണത്തെക്കാൾ ദുസ്സഹമാണ് എന്നതു ക്ഷത്രിയമനോഭാവമാണ്; അതിനാൽ അവൻ സ്വേച്ഛയാ മരണം വരിക്കുന്നു. ‘എല്ലാവരും എനിക്ക് അനുവാദം തരട്ടെ’ എന്ന വാക്കിനാൽ മറ്റുള്ളവർ തന്നോടൊപ്പം മരിക്കണമെന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; തന്റെ മാത്രം നിർണയമാണ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്.

‘രാജാവിനെ വന്ദിച്ചശേഷം കുശലം ചോദിക്കുവിൻ; ബലശാലികളായ രാഘവന്മാരെയും വന്ദനപൂർവംതന്നെ. എന്റെ ചെറിയച്ഛനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവനോടും അമ്മ രുമയോടും ആരോഗ്യവും കുശലവും പറയണം. എന്റെ അമ്മ താരയെ നിങ്ങൾ ആശ്വസിപ്പിക്കണം; അവൾ സ്വഭാവത്താൽ പുത്രനെ സ്നേഹിക്കുന്നവളും കരുണയുള്ളവളും പാവവുമാണ്. ഞാൻ ഇവിടെ നശിച്ചുവെന്നു കേട്ടാൽ അവൾ നിശ്ചയമായും ജീവൻ വെടിയും.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞ്, ആ വൃദ്ധരെ വന്ദിച്ച്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് മനസ്സു തളർന്ന അംഗദൻ നിലത്ത് ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഇരുന്നു. പിതൃവ്യനോടു കോപം, അമ്മയോടു കരുണ — ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു കുട്ടിയെപ്പോലെ ഒടുവിൽ അവൻ അമ്മയെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു. സന്ദേശത്തിൽ സുഗ്രീവനെ ‘താതൻ’ (അച്ഛൻ) എന്നും രുമയെ ‘അമ്മ’ എന്നുമാണ് സംബോധന ചെയ്യുന്നത് — നിന്ദിച്ചശേഷവും കുലമര്യാദ കൈവിട്ടില്ല എന്ന് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം. മരണവേളയിലും അവൻ ക്രമമായി എല്ലാവരെയും ഓർക്കുന്നു — രാജാവിനെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ, സുഗ്രീവനെ, രുമയെ, താരയെ. ഈ ക്രമംതന്നെ അവന്റെ കുലീനത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയെക്കുറിച്ചുള്ള ‘തപസ്വിനി’ (പാവം) എന്ന പദം കരുണരസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — പുത്രശോകത്താൽ അവൾ പ്രാണൻ വെടിയും എന്ന് അവനുതന്നെ അറിയാം; എങ്കിലും അവൻ നിശ്ചയത്തിൽനിന്ന് ഇളകുന്നില്ല.

അവൻ അവിടെ കിടന്നപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ദുഃഖിതരായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കണ്ണുകളിൽനിന്നു ചൂടുള്ള കണ്ണീർ ഒഴുക്കി. സുഗ്രീവനെ നിന്ദിച്ചും ബാലിയെ പ്രശംസിച്ചും അവരെല്ലാം അംഗദനെ ചുറ്റിനിന്ന് പ്രായോപവേശം ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചു. ബാലിപുത്രന്റെ ആ വാക്കു മനസ്സിലാക്കി വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ജലം സ്പർശിച്ച്, കിഴക്കോട്ടു മുഖമായി, തെക്കോട്ടു തുമ്പുള്ള ദർഭകളിൽ, വടക്കേ തീരത്ത് ഇരുന്നു. മരിച്ച ബാലിയുടെ പ്രശംസയും ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സുഗ്രീവന്റെ നിന്ദയും — ഇങ്ങനെ വാനരസമൂഹത്തിന്റെ വിഭജിതമായ ഹൃദയം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. ജലസ്പർശം, കിഴക്കോട്ടുള്ള മുഖം, തെക്കോട്ടു തുമ്പുള്ള ദർഭകൾ, വടക്കേ തീരം — ഇവയെല്ലാം ശാസ്ത്രം പറയുന്ന മരണവ്രതത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്; അതിനാൽ അവരുടെ നിശ്ചയം വെറും ആവേശത്തിൽനിന്നുള്ളതല്ല, വിധിപൂർവമാണ്. അംഗദന്റെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള നിശ്ചയം എല്ലാവരുടെയും നിശ്ചയമായി; ഹനുമാന്റെ ഭേദോപായം ഇവിടെ വിപരീതഫലം ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം — ഭിന്നിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചവർതന്നെ കൂടുതൽ ഒന്നിച്ചു. ‘പരിവാര്യ’ (ചുറ്റിനിന്ന്) എന്ന പദത്താൽ അവർ യുവരാജാവിനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞു നിന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മരണവേളയിലും രക്ഷിക്കുക എന്ന ഭാവം അവർ കൈവിട്ടില്ല.

‘ഇതുതന്നെയാണ് ഉചിതം’ എന്നു മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പറഞ്ഞു. രാമന്റെ വനവാസം, ദശരഥന്റെ മരണം, ജനസ്ഥാനത്തിലെ സംഹാരം, ജടായുവിന്റെ വധം, വൈദേഹിയുടെ അപഹരണം, ബാലിയുടെ വധം, രാമന്റെ കോപം — ഇവയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ വാനരന്മാർക്കു ഭയം വന്നുചേർന്നു. വലിയ പർവതശിഖരങ്ങൾപോലെയുള്ള അനേകം പ്ലവംഗമന്മാർ കിടന്നപ്പോൾ ആ പർവതം, ഗുഹാന്തരങ്ങൾ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ട്, ശക്തിയായി ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെയായി. മരണസഭയിൽ പൂർവവൃത്തങ്ങളുടെ സ്മരണംതന്നെ പുതിയ ഭയത്തിനു കാരണമായി. ഈ ഏഴു ദുഃഖസ്ഥാനങ്ങൾ ക്രമമായി അയോധ്യയുടെയും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെയും കിഷ്കിന്ധയുടെയും കഥകൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ മുഴുവൻ പൂർവവൃത്തവും സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പർവതത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി അവരുടെ ശോകത്തിന്റെ ബാഹ്യപ്രതിബിംബംപോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മേഘഗർജനംപോലെ ആ ശബ്ദസമൂഹം ആകാശത്തെത്തന്നെ നിറയ്ക്കുന്നു. ‘ഭയം വന്നുചേർന്നു’ എന്ന പദം അവസാനമാണ് നിൽക്കുന്നത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ ഭയം സമ്പാതിയുടെ രൂപത്തിൽ നേരിട്ടു പ്രത്യക്ഷപ്പെടും എന്ന സൂചനയാണിത്.

Hearing Hanumān's courteous speech, grounded in dharma and full of respect for their master, Aṅgada replied: "Steadfastness, purity of heart and mind, compassion, honesty, valour and firmness — Sugrīva has none of these. He took his elder brother's beloved wife and queen while that brother still lived, a woman who by dharma stood to him as a mother; it was a loathsome thing to do. How can such a man be said to know dharma? And that wicked one blocked the mouth of the cave when his brother had posted him there and gone in to fight. Great Rāghava, whose hand he took with truth as his witness, who did everything for him — he has forgotten him. Whose kindness will he ever remember? It was fear of Lakṣmaṇa, not fear of doing wrong, that made him order the search for Sītā. What dharma can there be in him? Who that is honourable would ever trust a man so sinful, so ungrateful, so forgetful and so unsteady — least of all one of his own kin?" Aṅgada lists three offences in turn: taking Tārā, blocking the cave, and forgetting Rāma's help. Hanumān had spoken of dharma, and Aṅgada seizes on that very word: the man who preaches dharma is himself without it. By "one of his own kin" he means himself, since a kinsman is the one most to be suspected, being the one who might contend for the throne. The past is recalled here: Vālī had taken Rumā, and in return Sugrīva took Tārā. With "whose kindness will he remember?" Aṅgada lays bare a truth of the world: what hope is there from a man who forgets the greatest kindness of all? Six verses list six faults and the seventh draws the conclusion, so his speech is not mere passion but something like an ordered charge sheet.

"A man puts his own son on the throne, whether he is worthy or not. Thinking that way, how will Sugrīva let me live, born as I am of his enemy's line? My plan has been exposed, I have done wrong and my strength is broken. How could I go to Kiṣkindhā and live there, weak and helpless as an orphan?" He admits that Tāra's secret plan has come out, so the charge of treason will stick to him; Hanumān's divisive words have not been openly rejected, but they have made Aṅgada's fear even firmer. "As an orphan" recalls his father's death again: while Vālī lived he had nothing to worry about. "For the sake of the kingdom, that crafty, cruel and pitiless man will have me done away with by some secret punishment, or thrown into prison." Aṅgada is sure that lust for the throne will override even an uncle's feelings. "Better for me to fast to death than to suffer prison and humiliation." To a warrior, captivity is harder to bear than death, so he chooses to die by his own will. "Give me leave, all of you, and let the monkeys go home. I promise you: I will not go to the city. I will lie down here and die; death is better for me." With "give me leave" he does not ask the others to die with him, but only makes his own decision known.

"Salute the king for me and ask after his health, and salute the two mighty sons of Raghu too. Tell Sugrīva, lord of the monkeys, my father's younger brother, and my mother Rumā that I am well and send my greetings. And you must comfort my mother Tārā; she loves her son dearly by nature, she is tender-hearted and pitiable. When she hears that I have died here, she will surely give up her life." Angry with his uncle and full of pity for his mother, he ends, like a child, thinking of his mother. Even after all his accusations, he calls Sugrīva his father's brother and Rumā his mother in his message; family decorum is not abandoned. At the point of death he remembers everyone in order — the king, Rāma and Lakṣmaṇa, Sugrīva, Rumā and Tārā — and that order itself shows his good breeding. "Pitiable" is the height of pathos: he knows his mother will die of grief for her son, and still he does not waver from his resolve. When he had said this much, he saluted the elders.

Weeping and heartsick, Aṅgada lay down on the ground on blades of darbha grass. As he lay there, the monkeys wept too and in their grief shed hot tears, reviling Sugrīva and praising Vālī. Praise for the dead Vālī and blame for the living Sugrīva lay bare the monkey band's divided heart. Gathering round Aṅgada, they all resolved to sit and fast to death with him; they surrounded the crown prince, still guarding him even in the hour of death. Understanding the resolve of Vālī's son, those great monkeys sipped water, faced east, and sat down on darbha grass with the tips pointing south, on the northern shore. Sipping water, facing east, the grass-tips to the south, the northern bank — these are all the prescribed parts of a vow unto death, so their resolve was no mere impulse but carried out by rule. Aṅgada's solitary decision had become everyone's, and Hanumān's attempt at division had the opposite effect: the very monkeys he meant to split away were now more united than ever.

"This is the right thing to do," said those fine monkeys, resolved to die. Then they talked of Rāma's exile to the forest, of Daśaratha's death, of the slaughter at Janasthāna and the killing of Jaṭāyu, of the carrying off of Vaidehī, of Vālī's death and of Rāma's anger, and as they spoke, fear came over them. At this deathbed gathering, remembering what had gone before became the cause of a new fear. These sorrows call up the stories of Ayodhyā, the Daṇḍaka forest and Kiṣkindhā in turn; in two verses the whole story so far is gathered up. With so many monkeys settling on it, each huge as a mountain peak, the mountain's caverns echoed until it was like a sky full of loudly thundering clouds; the echo is an outward image of their grief, filling the sky like thunder. The words "fear came upon them" stand at the end, a hint that in the next sarga that fear will appear in person, in the form of Sampāti.