ताराधिपतिवर्चसि तारे तथा ब्रुवति सति हनूमान् अमन्यत — अङ्गदेन तत् राज्यं हृतम् इति। वानरेषु भेदे जाते बहवः अङ्गदस्य पक्षं ग्रहीष्यन्ति, बलवान् च सः सुग्रीवं राज्यात् वञ्चयिष्यति इति तस्य आशङ्का। हनूमान् जानाति — अयं वालिसुतः अष्टाङ्गया बुद्ध्या युक्तः, चतुर्भिः बलैः समन्वितः, चतुर्दशगुणसम्पन्नः च। तेजोबलपराक्रमैः सः शश्वत् आपूर्यमाणः, शुक्लपक्षादौ श्रिया वर्धमानः चन्द्रः इव। बुद्ध्या बृहस्पतिसमः, विक्रमे पितुः सदृशः, तारस्य वचांसि शुश्रूषमाणः — यथा पुरन्दरः बृहस्पतेः। एवं गुणवन्तम् अपि तं भर्तुः अर्थे परिश्रान्तं दृष्ट्वा, सर्वशास्त्रविशारदः हनूमान् तम् अभिसंधातुम् आरेभे। अत्र कविः प्रथमं प्रशंसाम्, अनन्तरं च उपायम् उपन्यस्यति — पात्रस्य बलं ज्ञात्वा एव नीतिः प्रयोक्तव्या इति। गुणगणनम् एतत् हनूमतः मनसि एव प्रवृत्तम्, न तु वचसि; अतः तत् आदरः अपि, आशङ्का अपि। तारस्य वचनेन बिलप्रवेशे सर्वेषां सम्मतिः जाता; तेन एव सुग्रीवस्य राज्यं हस्तात् निर्गच्छति इति हनूमान् अबुध्यत। अष्टौ बुद्धेः गुणाः, चत्वारि बलानि, चतुर्दश च नृपगुणाः — एते हिन्दीव्याख्यायां पादटिप्पणीषु विस्तरेण गणिताः; मूले तु सङ्ख्यामात्रेण निर्दिष्टाः। एतेन अङ्गदः केवलं बलवान् न, अपितु राज्यधारणयोग्यः अपि इति सूच्यते — अतः एव तस्य विरोधः सुग्रीवाय महाभयावहः।

सः चतुर्णाम् उपायानां तृतीयम् उपवर्णयन् वाक्यसम्पदा तान् सर्वान् वानरान् भेदयामास। तेषु सर्वेषु भिन्नेषु सत्सु ततः कोपोपायसमन्वितैः भीषणैः विविधैः वाक्यैः सः अङ्गदम् अभीषयत् — ‘तारेय, युद्धे त्वं पित्रा अपि समर्थतरः ध्रुवम्; पिता यथा कपिराज्यम् अधारयत्, तथा दृढं धारयितुं त्वम् अपि शक्तः। किन्तु, हरिपुंगव, कपयः नित्यम् अस्थिरचित्ताः; पुत्रदारं विना त्वया सह स्थित्वा ते आज्ञाप्यं न विषहिष्यन्ते। प्रत्यक्षम् एव ते प्रवदामि — एते त्वाम् अनुरञ्जेयुः इति न। यथा जाम्बवान्, नीलः, महाकपिः सुहोत्रः, तथा अहम् अपि। एते सर्वे ते मया सह सामदानादिभिः गुणैः दण्डेन वा त्वया सुग्रीवात् अपकर्षितुं न शक्याः।’ अत्र हनूमतः कौशलं दृश्यते — प्रथमं सः अङ्गदस्य सामर्थ्यं स्वीकरोति, पश्चात् तस्य एकाकित्वम् एव दर्शयति। बलं विद्यमानम् अपि अनुयायिभिः विना निष्फलम् इति नीतिसारः। साम, दानम्, भेदः, दण्डः — एते चत्वारः उपायाः; तेषु तृतीयः भेदः एव अत्र प्रथमं प्रयुक्तः, चतुर्थः दण्डः च अनन्तरम्। अनुयायिनः प्रथमं विच्छिद्य, पश्चात् नायकं भीषयितुम् — इति क्रमः शास्त्रसम्मतः। ‘प्रत्यक्षं प्रवदामि ते’ इति पदेन हनूमान् कपटं न आचरति, अपितु स्पष्टवादित्वेन एव विश्वासं जनयति।

‘बलीयसा सह दुर्बलेन विग्रहं कृत्वा आसनम् अपि नीतिज्ञाः आहुः — तस्मात् आत्मरक्षाकरः दुर्बलः विग्रहं न कुर्यात्। यां च इमां धात्रीम् इव त्वं मन्यसे, एतत् बिलम् अभेद्यम् इति यत् श्रुतम्, तत् व्यर्थम्; लक्ष्मणबाणानाम् एतत् विदारणं तु ईषत्कार्यम् एव। पूर्वं यत् इन्द्रेण अशनिं क्षिपता कृतम्, तत् अत्र स्वल्पम् एव; लक्ष्मणः तु निशितैः बाणैः एतत् पत्रपुटम् इव भिन्द्यात्। लक्ष्मणस्य तादृशाः बहवः नाराचाः सन्ति — वज्राशनिसमस्पर्शाः, गिरीणाम् अपि दारकाः।’ इत्थं हनूमान् तारेण प्रदर्शितम् आश्रयम् एव निराश्रयं करोति। गुहायाः आश्रयः माता इव रक्षिष्यति इति या आशा तारेण जनिता, ताम् एव सः बाणैः विदारयति; आश्रयस्य नाशे कृते शरणागतिः एव एकः मार्गः शिष्यते इति तस्य उपायक्रमः। नीतिशास्त्रस्य सामान्यसूत्रम् अत्र उद्धृतम् — दुर्बलः बलवता सह विग्रहं कृत्वा तूष्णीम् आसीनः अपि न स्वस्थः, यतः वैरं स्वयं न शाम्यति। बिलस्य अभेद्यता तारेण पूर्वसर्गे एव प्रस्तुता आसीत्; ताम् एव हनूमान् इन्द्रस्य वज्रप्रहारस्य दृष्टान्तेन खण्डयति — यत् वज्रेण अल्पं कृतम्, तत् लक्ष्मणबाणैः सुकरम् इति।

‘परंतप, यदा एव त्वम् इह अवस्थानम् आसिष्यसि, तदा एव कृतनिश्चयाः सर्वे हरयः त्वां त्यक्ष्यन्ति। पुत्रदाराणां स्मरन्तः, नित्यम् उद्विग्नाः, बुभुक्षिताः, दुःखशय्याभिः खेदिताः सन्तः ते त्वां पृष्ठतः करिष्यन्ति। सुहृद्भिः हितकामैः बन्धुभिः च हीनः सः त्वं स्पन्दमानात् तृणात् अपि भृशोद्विग्नः भविष्यसि। अपवृत्तं जिघांसन्तः घोराः महावेगाः दुरासदाः लक्ष्मणसायकाः त्वां न हिंस्युः इति तु कदापि न सम्भवति।’ एतैः वचनैः हनूमान् अङ्गदस्य पुरतः एकाकिनः जीवनस्य चित्रम् उपस्थापयति — क्षुधा, भयम्, अनिद्रा, बान्धवविरहः च। यः अद्य मरणम् एव वरम् इति मन्यते, तस्य पुरतः मरणात् अपि क्लिष्टं जीवनं दर्शयितुं सः प्रयतते; तेन एव तस्य निश्चयः शिथिलः भवति। क्षुधा, स्त्रीपुत्रस्मरणम्, कठिनशय्या — एतैः त्रिभिः कारणैः अनुयायिनः क्रमेण त्यजन्ति इति लोकानुभवसिद्धम्। ‘पृष्ठतः करिष्यन्ति’ इति प्रयोगः मार्मिकः — त्यागः न सहसा, अपितु शनैः शनैः पृष्ठतः करणेन भवति। ‘अपवृत्तम्’ इति पदेन स्वधर्मात् विमुखं सूचयति; रामकार्यात् विमुखस्य वधः अवश्यम्भावी इति भयस्य मूलम्।

‘अस्माभिः सार्धं गतं विनीतवत् उपस्थितं त्वां सुग्रीवः आनुपूर्व्यात् राज्ये स्थापयिष्यति। ते पितृव्यः धर्मराजः, प्रीतिकामः, दृढव्रतः, शुचिः, सत्यप्रतिज्ञः च; सः त्वां जातु न नाशयेत्। ते मातुः प्रियकामः सः, तदर्थम् एव च तस्य जीवितम्; तस्य अन्यत् अपत्यं नास्ति — तस्मात्, अङ्गद, गम्यताम्।’ भेदेन आरब्धं वाक्यं साम्ना एव समाप्यते; तारायाः पुत्रस्नेहः, सुग्रीवस्य अपुत्रता, राज्यस्य उत्तराधिकारः च — त्रयम् एकत्र योजयित्वा हनूमान् तस्य प्रत्यागमनं युक्तियुक्तं करोति। ‘गम्यताम्’ इति भावे प्रयोगेण आज्ञा न, अपितु विनयपूर्वकं निवेदनम् एव सूचितम्। एवं भेदेन आरब्धः उपायः साम्ना समाप्तः; हनूमतः वाक्यं दण्डभेदसामानाम् एकत्र सन्निवेशः इति वक्तुं शक्यते।

నక్షత్రాధిపతి అయిన చంద్రుని వంటి కాంతి గల తారుడు అలా మాట్లాడుతుండగా, అంగదుడు ఆ రాజ్యాన్ని హరించినట్లే అని హనుమంతుడు భావించాడు. వానరులలో చీలిక వస్తే చాలామంది అంగదుని పక్షం వహిస్తారు, బలవంతుడైన అతడు సుగ్రీవుని రాజ్యం నుండి వంచిస్తాడు అని అతని ఆశంక. హనుమంతునికి తెలుసు — ఈ వాలికుమారుడు ఎనిమిది అంగాలు గల బుద్ధితో కూడినవాడు, నాలుగు బలాలతో సమన్వితుడు, పద్నాలుగు గుణాలతో సంపన్నుడు. తేజస్సు, బలం, పరాక్రమాలతో అతడు నిరంతరం నిండుతూ ఉంటాడు, శుక్లపక్షారంభంలో కాంతితో పెరిగే చంద్రుని వలె. బుద్ధిలో బృహస్పతితో సమానుడు, పరాక్రమంలో తండ్రి వంటివాడు, పురందరుడు బృహస్పతి మాటలను వినినట్లు తారుని మాటలను వినేవాడు. ఇలాంటి గుణవంతుడైనా ప్రభువు కార్యంలో అలసిపోయిన అతనిని చూసి, సర్వశాస్త్రవిశారదుడైన హనుమంతుడు అతనిని తన వైపు తిప్పుకోవడానికి ప్రయత్నం మొదలుపెట్టాడు. ఇక్కడ కవి మొదట ప్రశంసను, తరువాత ఉపాయాన్ని ఉంచుతాడు — పాత్ర యొక్క బలం తెలుసుకున్న తరువాతనే నీతిని ప్రయోగించాలి అని. ఈ గుణగణనం హనుమంతుని మనసులోనే జరిగింది, మాటలో కాదు; కాబట్టి అది ఆదరమూ, ఆశంకా రెండూ. తారుని మాటతో బిలంలోకి ప్రవేశించడానికి అందరికీ సమ్మతి కలిగింది; దానితోనే సుగ్రీవుని రాజ్యం చేజారిపోతోందని హనుమంతుడు గ్రహించాడు. బుద్ధి యొక్క ఎనిమిది గుణాలు, నాలుగు బలాలు, పద్నాలుగు రాజగుణాలు — ఇవి హిందీ వ్యాఖ్యానంలోని పాదటిప్పణులలో విస్తారంగా లెక్కించబడ్డాయి; మూలంలో మాత్రం సంఖ్యతో మాత్రమే సూచించబడ్డాయి. దీనివల్ల అంగదుడు కేవలం బలవంతుడే కాదు, రాజ్యం ధరించడానికి యోగ్యుడు కూడా అని సూచించబడుతుంది — అందుకే అతని విరోధం సుగ్రీవునికి మహాభయంకరమైనది.

అతడు నాలుగు ఉపాయాలలో మూడవదాన్ని ప్రయోగిస్తూ, మాటల నైపుణ్యంతో ఆ వానరులందరిలో చీలిక తెచ్చాడు. వారందరూ చీలిపోయిన తరువాత, కోపం అనే ఉపాయంతో కూడిన రకరకాల భయంకరమైన మాటలతో అతడు అంగదుని భయపెట్టాడు — ‘తారాకుమారా, యుద్ధంలో నీవు తండ్రికంటె కూడా తప్పకుండా సమర్థుడవు; తండ్రి కపిరాజ్యాన్ని ఎలా ధరించాడో, అలాగే దృఢంగా ధరించడానికి నీవూ శక్తుడవే. కానీ, వానరశ్రేష్ఠా, వానరులు ఎప్పుడూ చంచలచిత్తులు; కొడుకులూ భార్యలూ లేకుండా నీతో ఉండి వారు నీ ఆజ్ఞలను సహించరు. నీ ఎదుటనే చెబుతున్నాను — వీరు నిన్ను అనుసరించి ఉంటారని అనుకోవద్దు. జాంబవంతుడు, నీలుడు, మహాకపి సుహోత్రుడు ఎలాగో నేనూ అలాగే. వీరందరినీ, నాతో సహా, సామదానాది గుణాలతో గానీ దండంతో గానీ నీవు సుగ్రీవుని నుండి వేరుచేయలేవు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని కౌశలం కనిపిస్తుంది — మొదట అతడు అంగదుని సామర్థ్యాన్ని అంగీకరిస్తాడు, తరువాత అతని ఒంటరితనాన్నే చూపుతాడు. బలం ఉన్నా అనుచరులు లేకపోతే నిష్ఫలం అనేది నీతిసారం. సామం, దానం, భేదం, దండం — ఇవి నాలుగు ఉపాయాలు; వాటిలో మూడవదైన భేదమే ఇక్కడ మొదట ప్రయోగించబడింది, నాలుగవదైన దండం తరువాత. మొదట అనుచరులను వేరుచేసి, తరువాత నాయకుని భయపెట్టడం — ఈ క్రమం శాస్త్రసమ్మతం. ‘ప్రత్యక్షం ప్రవదామి తే’ (నీ ఎదుటనే చెబుతున్నాను) అనే పదంతో హనుమంతుడు కపటం ఆచరించడం లేదు, స్పష్టవాదిత్వంతోనే విశ్వాసం కలిగిస్తున్నాడు.

‘బలవంతునితో విరోధం పెట్టుకొని దుర్బలుడు మౌనంగా కూర్చోవడం కూడా (క్షేమం కాదని) నీతిజ్ఞులు చెబుతారు — కాబట్టి తనను తాను కాపాడుకోవాలనుకునే దుర్బలుడు విరోధం పెట్టుకోకూడదు. నీవు దాది (తల్లి) వలె భావిస్తున్న ఈ బిలం భేదించలేనిదని విన్నది వ్యర్థం; లక్ష్మణుని బాణాలకు దీన్ని చీల్చడం చాలా చిన్నపని. పూర్వం ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని విసిరి చేసినది ఇక్కడ చాలా స్వల్పమే; లక్ష్మణుడు మాత్రం వాడి బాణాలతో దీన్ని ఆకుల దొన్నెలా చీల్చగలడు. లక్ష్మణుని దగ్గర అలాంటి నారాచాలు ఎన్నో ఉన్నాయి — వజ్రాయుధంతో పిడుగుతో సమానమైన స్పర్శ గలవి, పర్వతాలను కూడా బద్దలుకొట్టేవి.’ ఇలా తారుడు చూపిన ఆశ్రయాన్నే హనుమంతుడు నిరాశ్రయం చేస్తున్నాడు. గుహ అనే ఆశ్రయం తల్లివలె కాపాడుతుందని తారుడు కలిగించిన ఆశను అతడు బాణాలతో చీలుస్తున్నాడు; ఆశ్రయం నశించాక శరణాగతి ఒక్కటే మార్గంగా మిగులుతుంది అనేది అతని ఉపాయక్రమం. నీతిశాస్త్రపు సామాన్యసూత్రం ఇక్కడ ఉదహరించబడింది — బలవంతునితో విరోధం పెట్టుకున్న దుర్బలుడు మౌనంగా కూర్చున్నా స్వస్థుడు కాడు, ఎందుకంటే వైరం దానంతట అది శాంతించదు. బిలం భేదించలేనిదని తారుడు గత సర్గలోనే ప్రతిపాదించాడు; దాన్నే హనుమంతుడు ఇంద్రుని వజ్రప్రహారపు దృష్టాంతంతో ఖండిస్తున్నాడు — వజ్రంతో కొద్దిగా చేయబడినది లక్ష్మణుని బాణాలకు సులభం అని.

‘శత్రుతాపనా, నీవు ఇక్కడ ఉండటం మొదలుపెట్టిన వెంటనే, నిశ్చయించుకున్న వానరులందరూ నిన్ను విడిచిపెడతారు. కొడుకులనూ భార్యలనూ తలచుకుంటూ, ఎప్పుడూ కలవరపడుతూ, ఆకలితో, దుఃఖశయ్యలతో బాధపడుతూ వారు నిన్ను వెనుకకు నెట్టేస్తారు. హితం కోరే మిత్రులూ బంధువులూ లేనివాడవై నీవు కదిలే గడ్డిపోచకు కూడా తీవ్రంగా కలవరపడతావు. దారితప్పినవానిని చంపాలని వచ్చే, భయంకరమైన, మహావేగం గల, ఎదిరించలేని లక్ష్మణుని బాణాలు నిన్ను చంపకుండా ఉండటం ఎప్పటికీ సంభవించదు.’ ఈ మాటలతో హనుమంతుడు అంగదుని ఎదుట ఒంటరి జీవితపు చిత్రాన్ని నిలుపుతున్నాడు — ఆకలి, భయం, నిద్రలేమి, బంధువుల ఎడబాటు. ఈనాడు మరణమే మేలు అనుకునేవాని ఎదుట మరణం కంటె కూడా కష్టమైన జీవితాన్ని చూపడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తున్నాడు; దానితోనే అతని నిశ్చయం సడలుతుంది. ఆకలి, భార్యాపుత్రుల జ్ఞాపకం, కఠినమైన పడక — ఈ మూడు కారణాలతో అనుచరులు క్రమంగా విడిచిపోతారనేది లోకానుభవసిద్ధం. ‘పృష్ఠతః కరిష్యంతి’ (వెనుకకు నెట్టేస్తారు) అనే ప్రయోగం మర్మస్పర్శి — విడిచిపెట్టడం హఠాత్తుగా కాదు, మెల్లమెల్లగా వెనుకకు నెట్టడంతో జరుగుతుంది. ‘అపవృత్తమ్’ (దారితప్పినవాడు) అనే పదం స్వధర్మం నుండి విముఖుడైనవానిని సూచిస్తుంది; రామకార్యం నుండి విముఖుడైనవానికి వధ తప్పదు అనేది భయానికి మూలం.

‘మాతో కలిసి వెళ్ళి వినయంగా సమీపించిన నిన్ను సుగ్రీవుడు వరుసక్రమంలో రాజ్యంలో నిలుపుతాడు. నీ పినతండ్రి ధర్మరాజు, ప్రీతిని కోరేవాడు, దృఢవ్రతుడు, శుచి, సత్యప్రతిజ్ఞుడు; అతడు నిన్ను ఎన్నడూ నాశనం చేయడు. అతడు నీ తల్లికి ప్రియం చేయాలనుకునేవాడు, ఆమె కోసమే అతని జీవితం; అతనికి వేరే సంతానం లేదు — కాబట్టి, అంగదా, వెళదాం.’ భేదంతో మొదలైన మాట సామంతోనే ముగుస్తుంది; తారకు ఉన్న పుత్రస్నేహం, సుగ్రీవునికి సంతానం లేకపోవడం, రాజ్యానికి వారసత్వం — ఈ మూడింటినీ ఒకచోట కూర్చి హనుమంతుడు అతడు తిరిగిరావడాన్ని యుక్తియుక్తం చేస్తున్నాడు. ‘గమ్యతామ్’ (వెళదాం) అనే భావప్రయోగంతో ఆజ్ఞ కాదు, వినయపూర్వకమైన నివేదనే సూచించబడింది. ఇలా భేదంతో మొదలైన ఉపాయం సామంతో ముగిసింది; హనుమంతుని మాట దండ, భేద, సామాల ఏకత్ర సన్నివేశం అని చెప్పవచ్చు.

தாரைகளின் தலைவனான சந்திரனைப் போன்ற ஒளியுடைய தாரன் அவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கையில், அங்கதன் அந்த அரசைக் கைப்பற்றிவிட்டான் என்றே அனுமன் கருதினான். வானரர்களிடையே பிளவு ஏற்பட்டால் பலர் அங்கதனின் பக்கம் சேர்வார்கள்; வலிமை மிக்க அவன் சுக்ரீவனை அரசிலிருந்து நீக்கிவிடுவான் என்பது அவனுடைய ஐயம். அனுமன் அறிவான் — இந்த வாலியின் மைந்தன் எட்டு அங்கங்கள் கொண்ட அறிவுடையவன், நான்கு வலிமைகள் பொருந்தியவன், பதினான்கு குணங்கள் நிறைந்தவன். ஒளியாலும் வலிமையாலும் வீரத்தாலும் அவன் எப்போதும் நிறைந்து வருகிறான் — வளர்பிறையின் தொடக்கத்தில் அழகால் வளரும் சந்திரனைப் போல. அறிவில் பிருகஸ்பதிக்கு நிகரானவன், வீரத்தில் தந்தையை ஒத்தவன்; புரந்தரன் பிருகஸ்பதியின் சொற்களைக் கேட்பதுபோல அவன் தாரனின் சொற்களைக் கேட்டு நடக்கிறான். இத்தகைய குணவானாக இருந்தும் தலைவனின் காரியத்துக்காக அவன் களைத்துப்போனதைக் கண்டு, எல்லா சாஸ்திரங்களிலும் வல்லவனான அனுமன் அவனைத் தன் வழிக்குக் கொண்டுவர முயலத் தொடங்கினான். இங்கே கவி முதலில் புகழ்ச்சியையும் பிறகு உபாயத்தையும் முன்வைக்கிறார் — எதிர்கொள்ளும் ஆளின் வலிமையை அறிந்த பின்னரே நீதியைப் பயன்படுத்த வேண்டும் என்பதற்காக. இந்தக் குணக் கணக்கு அனுமனின் மனத்துக்குள்ளேயே நிகழ்ந்தது, சொல்லில் அல்ல; ஆகவே அது மரியாதையும் ஆகும், ஐயமும் ஆகும். தாரனின் சொல்லால் குகைக்குள் புகுவதில் அனைவரின் இசைவும் ஏற்பட்டது; அதனாலேயே சுக்ரீவனின் அரசு கைநழுவிப் போகிறது என்று அனுமன் உணர்ந்தான். அறிவின் எட்டு குணங்கள், நான்கு வலிமைகள், அரசனுக்குரிய பதினான்கு குணங்கள் — இவை இந்தி உரையின் அடிக்குறிப்புகளில் விரிவாக எண்ணப்பட்டுள்ளன; மூலத்திலோ எண்ணிக்கையால் மட்டுமே குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன. இதனால் அங்கதன் வெறும் வலிமையாளன் மட்டுமல்ல, அரசைத் தாங்கத் தகுதியானவனும் கூட என்று சுட்டப்படுகிறது — ஆகவேதான் அவனுடைய எதிர்ப்பு சுக்ரீவனுக்குப் பேரச்சம் தருவதாகிறது.

நான்கு உபாயங்களில் மூன்றாவதைக் கையாண்டு, சொல்வன்மையால் அவன் அந்த வானரர்கள் அனைவரையும் பிரித்தான். அவர்கள் அனைவரும் பிரிந்த பின், கோப உபாயம் (தண்டம்) கலந்த அச்சுறுத்தும் பலவகைச் சொற்களால் அவன் அங்கதனை அச்சுறுத்தினான்: ‘தாரையின் மைந்தனே, போரில் நீ உன் தந்தையைவிடவும் திறமையானவன் என்பது உறுதி; உன் தந்தை வானர அரசை எப்படித் தாங்கினானோ அப்படியே உறுதியாகத் தாங்க நீயும் வல்லவன். ஆனால் வானரர்களில் சிறந்தவனே, வானரர்கள் எப்போதும் நிலையற்ற மனம் உடையவர்கள்; பிள்ளைகளும் மனைவியரும் இல்லாமல் உன்னோடு தங்கியிருந்து உன் ஆணைகளை அவர்கள் பொறுத்துக்கொள்ளமாட்டார்கள். உன் முன்னிலையிலேயே உனக்குச் சொல்கிறேன் — இவர்கள் உன்னிடம் அன்பு காட்டுவார்கள் என்பது நடவாது. ஜாம்பவானும், நீலனும், பெரும் வானரனான சுஹோத்திரனும் எப்படியோ, நானும் அப்படியே. என்னோடு சேர்ந்த இவர்கள் அனைவரையும் சாமம், தானம் முதலிய உபாயங்களாலோ தண்டத்தாலோ நீ சுக்ரீவனிடமிருந்து பிரித்து இழுக்க இயலாது.’ இங்கே அனுமனின் திறமை தெரிகிறது — முதலில் அவன் அங்கதனின் ஆற்றலை ஒப்புக்கொள்கிறான், பிறகு அவன் தனித்து நிற்பதையே காட்டுகிறான். வலிமை இருந்தாலும் பின்பற்றுவோர் இல்லாவிடில் அது பயனற்றது என்பது நீதியின் சாரம். சாமம், தானம், பேதம், தண்டம் — இவை நான்கு உபாயங்கள்; இவற்றில் மூன்றாவதான பேதமே இங்கே முதலில் கையாளப்பட்டது, நான்காவதான தண்டம் அதன்பின். முதலில் பின்பற்றுவோரைப் பிரித்து, பிறகு தலைவனை அச்சுறுத்துவது — இந்த வரிசை சாஸ்திரம் ஏற்றது. ‘உன் முன்னிலையிலேயே உனக்குச் சொல்கிறேன்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் வஞ்சகம் செய்யவில்லை; வெளிப்படையாகப் பேசுவதாலேயே நம்பிக்கையை உண்டாக்குகிறான்.

‘வலியவனோடு பகை கொண்ட பின் எளியவன் வெறுமனே அமர்ந்திருப்பதையும் நீதியறிந்தோர் (ஆபத்தானதாகவே) சொல்கிறார்கள் — ஆகவே தன்னைக் காத்துக்கொள்ள விரும்பும் எளியவன் பகை கொள்ளக்கூடாது. தாயைப் போலக் காக்கும் என்று நீ கருதும் இந்தக் குகை பிளக்க முடியாதது என்று நீ கேட்டிருப்பது வீண்; லக்ஷ்மணனின் அம்புகளுக்கு இதைப் பிளப்பது ஒரு சிறிய வேலையே. முன்பு இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தை வீசிச் செய்தது இங்கே சிறிதளவே; லக்ஷ்மணனோ கூரிய அம்புகளால் இதை இலைக்கூடையைப் போலப் பிளந்துவிடுவான். லக்ஷ்மணனிடம் அத்தகைய நாராசங்கள் (இரும்பு அம்புகள்) பல உள்ளன — வஜ்ராயுதத்தையும் இடியையும் போன்ற தாக்குதல் உடையவை, மலைகளையும் பிளப்பவை.’ இவ்வாறு தாரன் காட்டிய புகலிடத்தையே அனுமன் புகலற்றதாக்குகிறான். குகை என்ற புகலிடம் தாயைப் போலக் காக்கும் என்று தாரன் உண்டாக்கிய நம்பிக்கையையே அவன் அம்புகளால் கிழித்தெறிகிறான்; புகலிடம் அழிக்கப்பட்ட பின் சரணடைவதே ஒரே வழியாக எஞ்சும் என்பது அவனுடைய உபாய வரிசை. நீதிசாஸ்திரத்தின் ஒரு பொது விதி இங்கே எடுத்துக்காட்டப்படுகிறது — எளியவன் வலியவனோடு பகை கொண்ட பின் அமைதியாக அமர்ந்திருந்தாலும் நிம்மதியாக இருக்க முடியாது; ஏனெனில் பகை தானாகத் தணிவதில்லை. குகையைப் பிளக்க முடியாது என்பதைத் தாரன் முந்தைய சர்க்கத்திலேயே முன்வைத்திருந்தான்; அதையே அனுமன் இந்திரனின் வஜ்ராயுதத் தாக்குதல் என்ற உதாரணத்தால் மறுக்கிறான் — வஜ்ராயுதம் சிறிதே செய்ததை லக்ஷ்மணனின் அம்புகள் எளிதாகச் செய்யும் என்று.

‘பகைவரை வாட்டுபவனே, நீ இங்கே தங்கியிருக்கத் தொடங்கும் அப்போதே, உறுதியான முடிவெடுத்து வானரர்கள் அனைவரும் உன்னைக் கைவிட்டுவிடுவார்கள். பிள்ளைகளையும் மனைவியரையும் நினைத்துக்கொண்டு, எப்போதும் கலக்கமுற்று, பசியுற்று, துன்பமான படுக்கைகளால் வருந்தி, அவர்கள் உன்னைப் பின்னுக்குத் தள்ளிவிடுவார்கள். நலம் விரும்பும் நண்பர்களும் உறவினர்களும் இல்லாத நீ, அசையும் ஒரு புல்லைக் கண்டும் மிகவும் கலங்குவாய். நெறி தவறியவனைக் கொல்ல விரும்பும், பயங்கரமான, பெருவேகமுடைய, எதிர்க்க அரிதான லக்ஷ்மணனின் அம்புகள் உன்னைத் தாக்காமல் இருக்கும் என்பது ஒருபோதும் நடவாது.’ இந்தச் சொற்களால் அனுமன் அங்கதன் முன் தனிமையான வாழ்க்கையின் சித்திரத்தை வைக்கிறான் — பசி, அச்சம், உறக்கமின்மை, உறவினர் பிரிவு. இன்று சாவதே மேல் என்று கருதுபவனின் முன், சாவைவிடக் கொடிய வாழ்க்கையைக் காட்ட அவன் முயல்கிறான்; அதனாலேயே அவனுடைய உறுதி தளர்கிறது. பசி, மனைவி மக்களின் நினைவு, கடினமான படுக்கை — இந்த மூன்று காரணங்களால் பின்பற்றுவோர் படிப்படியாக விலகிவிடுவார்கள் என்பது உலக அனுபவத்தால் நிறுவப்பட்டது. ‘பின்னுக்குத் தள்ளிவிடுவார்கள்’ என்ற வழக்கு உள்ளத்தைத் தொடுவது — கைவிடுதல் திடீரென அல்ல, மெல்ல மெல்லப் பின்னுக்குத் தள்ளுவதாலேயே நிகழ்கிறது. ‘அபவ்ருத்தம்’ (நெறி தவறியவன்) என்ற சொல் தன் கடமையிலிருந்து விலகியவனைச் சுட்டுகிறது; ராம காரியத்திலிருந்து விலகியவனின் வதை தவிர்க்க முடியாதது என்பதே அச்சத்தின் வேர்.

‘எங்களோடு வந்து பணிவுடன் முன்னிற்கும் உன்னை, சுக்ரீவன் வழிமுறைப்படி அரசில் அமர்த்துவான். உன் சிற்றப்பன் தர்மராஜன், அன்பை விரும்புபவன், உறுதியான விரதம் உடையவன், தூயவன், வாக்குத் தவறாதவன்; அவன் உன்னை ஒருபோதும் அழிக்கமாட்டான். அவன் உன் தாய்க்கு இனியதைச் செய்ய விரும்புகிறான்; அதற்காகவே அவன் வாழ்கிறான்; அவனுக்கு வேறு பிள்ளை இல்லை — ஆகவே அங்கதா, புறப்படுவோம்.’ பேதத்தால் தொடங்கிய பேச்சு சாமத்தால் முடிகிறது; தாரையின் பிள்ளைப்பாசம், சுக்ரீவனுக்குப் பிள்ளை இல்லாமை, அரசின் வாரிசுரிமை — இந்த மூன்றையும் ஒன்றாக இணைத்து அனுமன் அவன் திரும்பிச் செல்வதை நியாயமானதாக்குகிறான். ‘கம்யதாம்’ (செல்லப்படட்டும்) என்ற செயப்பாட்டு வழக்கால் ஆணை அல்ல, பணிவான வேண்டுகோளே சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு பேதத்தால் தொடங்கிய உபாயம் சாமத்தால் நிறைவுற்றது; அனுமனின் பேச்சு தண்டம், பேதம், சாமம் மூன்றும் ஒன்றுசேர்ந்த அமைப்பு என்று சொல்லலாம்.

ತಾರಾಧಿಪತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಾರನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ಅಂಗದನು ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡೇಬಿಟ್ಟನು ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಭಾವಿಸಿದನು. ವಾನರರಲ್ಲಿ ಒಡಕು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅನೇಕರು ಅಂಗದನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವರು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿಸುವನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಂಕೆ. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಈ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಬಲಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತನು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನು. ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ವರ್ಧಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಸರಿಸಮಾನನು, ಪುರಂದರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ತಾರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು. ಇಂತಹ ಗುಣವಂತನಾದರೂ ಒಡೆಯನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಳಲಿಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಅನಂತರ ಉಪಾಯವನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಪಾತ್ರದ ಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ನೀತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ಈ ಗುಣಗಣನೆ ಹನುಮಂತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಆದರವೂ ಹೌದು, ಆಶಂಕೆಯೂ ಹೌದು. ತಾರನ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಿಲಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮತಿ ದೊರೆಯಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ರಾಜ್ಯವು ಕೈತಪ್ಪುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಅರಿತನು. ಬುದ್ಧಿಯ ಎಂಟು ಗುಣಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಬಲಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಜಗುಣಗಳು — ಇವು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಮೂಲದಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಅಂಗದನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನೂ ಹೌದು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ವಿರೋಧ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಮಹಾಭಯವನ್ನು ತರುವಂಥದು.

ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಒಡೆದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆಯಾದ ಮೇಲೆ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಉಪಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೀಷಣವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಅಂಗದನನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದನು — ‘ತಾರೆಯ ಮಗನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಥನೆಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ; ತಂದೆಯು ಕಪಿರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಧರಿಸಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೃಢವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಲು ನೀನೂ ಶಕ್ತನು. ಆದರೆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕಪಿಗಳು ಸದಾ ಚಂಚಲಚಿತ್ತರು; ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಅವರು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಹಿಸರು. ನಿನಗೆ ನೇರವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಇವರು ನಿನಗೆ ನಿಷ್ಠರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಾಂಬವಂತ, ನೀಲ, ಮಹಾಕಪಿ ಸುಹೋತ್ರ ಹೇಗೋ ನಾನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ನನ್ನನ್ನೂ ಸೇರಿ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಾಮ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ದಂಡದಿಂದಾಗಲಿ ನೀನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಕೌಶಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಅಂಗದನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲವಿದ್ದರೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅದು ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ನೀತಿಸಾರ. ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದಾದ ಭೇದವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯದಾದ ದಂಡವನ್ನು ಅನಂತರ. ಮೊದಲು ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ನಾಯಕನನ್ನು ಹೆದರಿಸುವುದು — ಈ ಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರವದಾಮಿ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಕಪಟವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಿತ್ವದಿಂದಲೇ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಬಲಶಾಲಿಯೊಡನೆ ದುರ್ಬಲನು ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನೂ ನೀತಿಜ್ಞರು (ಅಪಾಯಕರವೆಂದು) ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಯಸುವ ದುರ್ಬಲನು ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಯಾವುದನ್ನು ನೀನು ತಾಯಿಯಂತೆ (ರಕ್ಷಿಸುವುದೆಂದು) ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಈ ಬಿಲವು ಭೇದಿಸಲಾಗದ್ದು ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಆ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಸೀಳುವುದು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕೆಲಸ. ಹಿಂದೆ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಎಸೆದು ಇಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದು ಅತ್ಯಲ್ಪವೇ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇದನ್ನು ಎಲೆಯ ದೊನ್ನೆಯಂತೆ ಒಡೆದುಹಾಕಬಲ್ಲನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಅನೇಕ ನಾರಾಚಗಳಿವೆ — ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳಂತೆ ಕಠೋರ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳವು, ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಸೀಳುವಂಥವು.’ ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ತಾರನು ತೋರಿಸಿದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ನಿರಾಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಹೆಯ ಆಶ್ರಯವು ತಾಯಿಯಂತೆ ಕಾಪಾಡುವುದೆಂದು ತಾರನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳುತ್ತಾನೆ; ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಶರಣಾಗತಿಯೊಂದೇ ಮಾರ್ಗ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಉಪಾಯಕ್ರಮ. ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೂತ್ರವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ದುರ್ಬಲನು ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದರೂ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿರಲಾರನು, ಏಕೆಂದರೆ ವೈರವು ತಾನಾಗಿ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಲದ ಅಭೇದ್ಯತೆಯನ್ನು ತಾರನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಅದನ್ನೇ ಹನುಮಂತನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಜ್ರದಿಂದ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾದುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಎಂದು.

‘ಶತ್ರುತಾಪನನೇ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವರು. ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ಸದಾ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ, ಹಸಿದು, ದುಃಖದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವರು. ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸ್ನೇಹಿತರೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಇಲ್ಲದ ನೀನು ಅಲ್ಲಾಡುವ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಗೂ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳುವೆ. ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವ, ಘೋರವಾದ, ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಅಂಗದನ ಮುಂದೆ ಏಕಾಕಿ ಜೀವನದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಸಿವು, ಭಯ, ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ, ಬಂಧುವಿರಹ. ಇಂದು ಮರಣವೇ ಮೇಲು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವನ ಮುಂದೆ ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಜೀವನವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸಿವು, ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳ ನೆನಪು, ಕಠಿಣವಾದ ಹಾಸಿಗೆ — ಈ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಕೈಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾನುಭವಸಿದ್ಧ. ‘ಪೃಷ್ಠತಃ ಕರಿಷ್ಯಂತಿ’ (ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವರು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾರ್ಮಿಕ — ತ್ಯಾಗವು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಪವೃತ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನಾದವನ ವಧೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂಬುದೇ ಭಯದ ಮೂಲ.

‘ನಮ್ಮೊಡನೆ ಹೋಗಿ ವಿನೀತನಾಗಿ ಬಳಿ ನಿಂತ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ನಿನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನು ಧರ್ಮರಾಜನು, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ದೃಢವ್ರತನು, ಶುಚಿಯು, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನು; ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡನು. ಅವನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವವನು; ಅವನ ಜೀವನವೇ ಅವಳಿಗಾಗಿ; ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಗದನೇ, ಹೋಗೋಣ.’ ಭೇದದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಮಾತು ಸಾಮದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ತಾರೆಯ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪುತ್ರತೆ, ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಜೋಡಿಸಿ ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಹೋಗೋಣ) ಎಂಬ ಭಾವೇಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾದ ನಿವೇದನೆಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಭೇದದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಉಪಾಯ ಸಾಮದಿಂದ ಮುಗಿಯಿತು; ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ದಂಡ, ಭೇದ, ಸಾಮಗಳ ಒಂದು ಸಮ್ಮಿಲನ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

താരാധിപനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള താരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അംഗദൻ ആ രാജ്യം കൈക്കലാക്കിക്കഴിഞ്ഞു എന്നു ഹനുമാൻ കരുതി. വാനരന്മാരിൽ ഭിന്നത ഉണ്ടായാൽ പലരും അംഗദന്റെ പക്ഷം ചേരും, ബലവാനായ അവൻ സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽനിന്ന് അകറ്റും എന്നായിരുന്നു അവന്റെ ആശങ്ക. ഹനുമാന് അറിയാം — ഈ ബാലിപുത്രൻ എട്ട് അംഗങ്ങളുള്ള ബുദ്ധിയോടുകൂടിയവനും നാലുവിധ ബലങ്ങളുള്ളവനും പതിനാലു ഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനുമാണ്. ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിൽ ശോഭയാൽ വളരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവൻ തേജസ്സും ബലവും പരാക്രമവുംകൊണ്ട് എപ്പോഴും നിറഞ്ഞുവരുന്നു. ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, പരാക്രമത്തിൽ പിതാവിനു സദൃശൻ; പുരന്ദരൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നതുപോലെ അവൻ താരന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗുണവാനെങ്കിലും സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, സർവശാസ്ത്രവിശാരദനായ ഹനുമാൻ അവനെ അനുനയിപ്പിച്ചു തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി ആദ്യം പ്രശംസയും പിന്നീട് ഉപായവും അവതരിപ്പിക്കുന്നു — കഥാപാത്രത്തിന്റെ ബലം അറിഞ്ഞിട്ടുവേണം നീതി പ്രയോഗിക്കാൻ എന്ന്. ഈ ഗുണഗണനം ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ മാത്രമാണ് നടന്നത്, വാക്കിലല്ല; അതിനാൽ അത് ആദരവുമാണ്, ആശങ്കയുമാണ്. താരന്റെ വാക്കുകൊണ്ട് ഗുഹാപ്രവേശത്തിന് എല്ലാവരുടെയും സമ്മതമുണ്ടായി; അതുവഴി സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യം കൈവിട്ടുപോകുന്നു എന്നു ഹനുമാൻ മനസ്സിലാക്കി. ബുദ്ധിയുടെ എട്ടു ഗുണങ്ങൾ, നാലു ബലങ്ങൾ, പതിനാലു രാജഗുണങ്ങൾ — ഇവ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പുകളിൽ വിസ്തരിച്ച് എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; മൂലത്തിലാകട്ടെ എണ്ണംകൊണ്ടു മാത്രം നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിനാൽ അംഗദൻ വെറും ബലവാൻ മാത്രമല്ല, രാജ്യം ഭരിക്കാൻ യോഗ്യനുമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവന്റെ എതിർപ്പ് സുഗ്രീവനു മഹാഭയം ഉണ്ടാക്കുന്നത്.

നാല് ഉപായങ്ങളിൽ മൂന്നാമത്തേതു പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ വാക്ചാതുര്യത്താൽ ആ വാനരന്മാരെയെല്ലാം ഭിന്നിപ്പിച്ചു. അവരെല്ലാം ഭിന്നിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, പിന്നെ കോപത്തിന്റെ ഉപായം ചേർന്ന ഭയപ്പെടുത്തുന്ന പലവിധ വാക്കുകളാൽ അവൻ അംഗദനെ ഭയപ്പെടുത്തി — ‘താരേയാ, യുദ്ധത്തിൽ നീ പിതാവിനെക്കാൾപോലും സമർഥനാണ് എന്നതു നിശ്ചയം; പിതാവ് കപിരാജ്യം ഭരിച്ചതുപോലെ ദൃഢമായി ഭരിക്കാൻ നിനക്കും കഴിയും. എന്നാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠാ, കപികൾ എന്നും ചഞ്ചലചിത്തരാണ്; മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും വിട്ട് നിന്നോടൊപ്പം നിന്ന് അവർ നിന്റെ ആജ്ഞ സഹിക്കില്ല. ഞാൻ നിന്നോടു നേരിട്ടുതന്നെ പറയുന്നു — ഇവർ നിന്നോടു കൂറുകാണിക്കും എന്നു കരുതേണ്ട. ജാംബവാൻ, നീലൻ, മഹാകപിയായ സുഹോത്രൻ എന്നിവർ എങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെ ഞാനും. സാമം, ദാനം മുതലായ ഉപായങ്ങൾകൊണ്ടോ ദണ്ഡംകൊണ്ടോ ഞാനുൾപ്പെടെ ഇവരെയെല്ലാം സുഗ്രീവനിൽനിന്ന് അകറ്റിയെടുക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ കൗശലം കാണാം — ആദ്യം അവൻ അംഗദന്റെ സാമർഥ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു, പിന്നീട് അവന്റെ ഒറ്റപ്പെടൽ കാണിക്കുന്നു. ബലമുണ്ടെങ്കിലും അനുയായികളില്ലെങ്കിൽ അതു നിഷ്ഫലം എന്നതാണ് നീതിസാരം. സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം — ഇവയാണ് നാല് ഉപായങ്ങൾ; അവയിൽ മൂന്നാമത്തേതായ ഭേദമാണ് ഇവിടെ ആദ്യം പ്രയോഗിച്ചത്, നാലാമത്തേതായ ദണ്ഡം പിന്നീടും. ആദ്യം അനുയായികളെ വേർപെടുത്തുക, പിന്നെ നായകനെ ഭയപ്പെടുത്തുക — ഈ ക്രമം ശാസ്ത്രസമ്മതമാണ്. ‘നേരിട്ടുതന്നെ പറയുന്നു’ എന്ന വാക്കിനാൽ ഹനുമാൻ കപടം കാണിക്കുന്നില്ല, സ്പഷ്ടവാദിത്വത്താൽത്തന്നെ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നു.

‘ബലവാനോടു വിഗ്രഹം (യുദ്ധം) ചെയ്തശേഷം ദുർബലൻ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലും (ആപത്കരമെന്നു) നീതിജ്ഞർ പറയുന്നു — അതിനാൽ ആത്മരക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദുർബലൻ വിഗ്രഹത്തിനു മുതിരരുത്. അമ്മയെപ്പോലെ (രക്ഷിക്കുമെന്ന്) നീ കരുതുന്ന, ഭേദിക്കാനാവാത്തതെന്നു കേട്ടിട്ടുള്ള ഈ ഗുഹ — ആ ധാരണ വ്യർഥമാണ്; ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണങ്ങൾക്ക് ഇതു പിളർക്കുക നിസ്സാരകാര്യം മാത്രം. പണ്ട് വജ്രം എറിഞ്ഞ് ഇന്ദ്രൻ ഇവിടെ ചെയ്തത് അല്പം മാത്രമാണ്; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ ഇതിനെ ഇലക്കുമ്പിൾപോലെ പിളർക്കും. ലക്ഷ്മണന് അത്തരം നാരാചങ്ങൾ ധാരാളമുണ്ട് — വജ്രത്തിനും ഇടിമിന്നലിനും തുല്യമായ സ്പർശമുള്ളവ, പർവതങ്ങളെപ്പോലും പിളർക്കുന്നവ.’ ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ താരൻ കാണിച്ച ആശ്രയത്തെത്തന്നെ നിരാശ്രയമാക്കുന്നു. ഗുഹ എന്ന ആശ്രയം അമ്മയെപ്പോലെ രക്ഷിക്കും എന്നു താരൻ ജനിപ്പിച്ച ആശയെത്തന്നെ അവൻ ബാണങ്ങളാൽ പിളർക്കുന്നു; ആശ്രയം നശിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ശരണാഗതി മാത്രമാണ് ഏകമാർഗമായി ശേഷിക്കുക എന്നതാണ് അവന്റെ ഉപായക്രമം. നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു സാമാന്യസൂത്രം ഇവിടെ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു — ബലവാനോടു വിഗ്രഹം ചെയ്തശേഷം മിണ്ടാതെ അടങ്ങിയിരുന്നാലും ദുർബലൻ സുരക്ഷിതനല്ല, കാരണം വൈരം തനിയെ ശമിക്കുന്നില്ല. ഗുഹ ഭേദിക്കാനാവാത്തതാണെന്നു താരൻ മുൻസർഗത്തിൽത്തന്നെ അവതരിപ്പിച്ചിരുന്നു; ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രപ്രഹാരത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ ഹനുമാൻ അതിനെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു — വജ്രംകൊണ്ട് അല്പമായി ചെയ്തത് ലക്ഷ്മണബാണങ്ങൾക്ക് എളുപ്പമാണ് എന്ന്.

‘ശത്രുതാപനാ, നീ ഇവിടെ താമസമുറപ്പിക്കുന്ന ആ നിമിഷംതന്നെ, തീരുമാനമെടുത്ത് എല്ലാ വാനരന്മാരും നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കും. മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും ഓർത്ത്, എപ്പോഴും ഉദ്വേഗപ്പെട്ട്, വിശന്ന്, ദുഃഖകരമായ ശയനംകൊണ്ടു തളർന്ന് അവർ നിന്നെ പിന്നിലാക്കും. ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും ഇല്ലാതാകുന്ന നീ ഇളകുന്ന ഒരു പുൽക്കൊടിയെപ്പോലും ഭയന്ന് ഏറെ ഉദ്വേഗപ്പെടും. വഴിതെറ്റിയവനെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്ന, ഭയങ്കരവും മഹാവേഗമുള്ളതും എതിർക്കാനാവാത്തതുമായ ലക്ഷ്മണസായകങ്ങൾ നിന്നെ കൊല്ലാതിരിക്കും എന്നത് ഒരിക്കലും സംഭവിക്കില്ല.’ ഈ വാക്കുകളാൽ ഹനുമാൻ അംഗദന്റെ മുന്നിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട ജീവിതത്തിന്റെ ചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — വിശപ്പ്, ഭയം, ഉറക്കമില്ലായ്മ, ബന്ധുവിരഹം. ഇന്നു മരണമാണ് ഭേദം എന്നു കരുതുന്നവന്റെ മുന്നിൽ മരണത്തെക്കാൾ ക്ലേശകരമായ ജീവിതം കാണിക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നു; അതുവഴിതന്നെ അവന്റെ നിശ്ചയം അയയുന്നു. വിശപ്പ്, ഭാര്യാപുത്രന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ, കഠിനമായ ശയ്യ — ഈ മൂന്നു കാരണങ്ങളാൽ അനുയായികൾ ക്രമേണ വിട്ടുപോകും എന്നതു ലോകാനുഭവസിദ്ധമാണ്. ‘പിന്നിലാക്കും’ എന്ന പ്രയോഗം മർമസ്പർശിയാണ് — ഉപേക്ഷണം പെട്ടെന്നല്ല, പതുക്കെപ്പതുക്കെ പിന്നിലാക്കുന്നതിലൂടെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. ‘അപവൃത്തം’ (വഴിതെറ്റിയവൻ) എന്ന പദം സ്വധർമത്തിൽനിന്നു വിമുഖനായവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമകാര്യത്തിൽനിന്നു വിമുഖനായവന്റെ വധം അനിവാര്യമാണ് എന്നതാണ് ഭയത്തിന്റെ മൂലം.

‘ഞങ്ങളോടൊപ്പം മടങ്ങിച്ചെന്ന് വിനയത്തോടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന നിന്നെ സുഗ്രീവൻ മുറപ്രകാരം രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കും. നിന്റെ പിതൃവ്യൻ ധർമരാജനും പ്രീതി ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും ദൃഢവ്രതനും ശുചിയും സത്യപ്രതിജ്ഞനുമാണ്; അവൻ ഒരിക്കലും നിന്നെ നശിപ്പിക്കില്ല. അവൻ നിന്റെ അമ്മയുടെ പ്രീതി ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്; അവന്റെ ജീവിതംതന്നെ അതിനുവേണ്ടിയാണ്; അവന് മറ്റൊരു സന്താനവുമില്ല — അതിനാൽ അംഗദാ, നമുക്കു പോകാം.’ ഭേദംകൊണ്ട് ആരംഭിച്ച വാക്ക് സാമംകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു; താരയുടെ പുത്രസ്നേഹം, സുഗ്രീവന്റെ അപുത്രത, രാജ്യത്തിന്റെ പിന്തുടർച്ചാവകാശം — ഈ മൂന്നും ഒന്നിച്ചുചേർത്ത് ഹനുമാൻ അവന്റെ മടക്കം യുക്തിയുക്തമാക്കുന്നു. ‘ഗമ്യതാം’ (പോകാം) എന്ന ഭാവേപ്രയോഗത്താൽ ആജ്ഞയല്ല, വിനയപൂർവമായ അപേക്ഷയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഭേദംകൊണ്ട് ആരംഭിച്ച ഉപായം സാമംകൊണ്ടു സമാപിച്ചു; ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ദണ്ഡം, ഭേദം, സാമം എന്നിവയുടെ ഒരുമിച്ചുള്ള സന്നിവേശമാണെന്നു പറയാം.

As Tāra, splendid as the moon, lord of the stars, was speaking, Hanumān concluded that Aṅgada had as good as taken the kingdom. He feared that if the monkeys split, many would side with Aṅgada, and that Aṅgada, being strong, would rob Sugrīva of his throne. Tāra's words had won everyone's consent to go into the cave, and Hanumān saw that through them Sugrīva's kingdom was slipping from his hands. He knew that Vālī's son possessed the eightfold understanding, the four kinds of strength and the fourteen qualities of a king — that he was not merely strong but fit to rule, which is exactly why his opposition would be so dangerous to Sugrīva. Aṅgada was ever growing in splendour, might and prowess, like the moon waxing in beauty at the start of the bright fortnight; he was Bṛhaspati's equal in wisdom and his father's in valour, and he listened to Tāra as Indra listens to Bṛhaspati. This roll of virtues runs through Hanumān's mind, not his speech, and so it is both respect and apprehension. Yet seeing him worn out in his master's service, Hanumān, versed in every branch of learning, set about winning him over. The poet puts praise first and the stratagem after: policy must be applied only once one knows the strength of the one it is applied to.

Of the four means of policy — conciliation, gifts, division and force — Hanumān used the third, division, first, and with the wealth of his words he split all the monkeys away from Aṅgada. When they had all been won apart from him, he frightened Aṅgada with many fearsome words that carried the fourth means, the threat of force. First to cut off the followers and then to frighten the leader is the order the science of policy lays down. "Son of Tārā," he said, "you are surely a greater warrior than your father, and able to hold the monkey kingdom firmly as he did. But monkeys are always fickle, bull among monkeys. Parted from their wives and children, they will not put up with your orders for long. I tell you plainly to your face: they will not be won over to you — not Jāmbavān here, not Nīla, not the great monkey Suhotra, and not I. You cannot draw any of us away from Sugrīva, neither by conciliation, gifts and the rest, nor by force." Hanumān's skill shows here: first he grants Aṅgada's ability, then he shows him how alone he is, for strength without followers is useless — the essence of policy. By speaking "plainly to his face" he wins trust through frankness rather than guile.

"The wise say that even to sit still after quarrelling with someone stronger is dangerous, so a weak man who wants to protect himself should not pick a quarrel." He quotes a general maxim: a weak man who quarrels with a strong one is never safe even if he sits quietly, because enmity does not die away by itself. "As for this cave, which you think of as a mother's lap, and the talk of its being impregnable — splitting it open would be a small matter for Lakṣmaṇa's arrows. Indra did little enough to it long ago when he hurled his thunderbolt; but Lakṣmaṇa would pierce it with his sharp arrows like a cup made of leaves. And Lakṣmaṇa has many such iron shafts, as fierce to the touch as the thunderbolt and lightning, able to split even mountains." Tāra had argued in the last sarga that the cave could not be broken into; Hanumān demolishes this with the example of Indra's thunderbolt: what the thunderbolt barely scratched, Lakṣmaṇa's arrows would split with ease. So he takes away the very refuge Tāra had offered, the hope that the cave would protect them like a mother, and once the refuge is gone, the only way left is to throw themselves on Sugrīva's mercy; that is the plan behind his words.

"The moment you settle down here, scourge of your enemies, all the monkeys will make up their minds and desert you. Thinking of their sons and wives, forever anxious, hungry and worn out by hard beds, they will leave you behind. Stripped of friends and of kinsmen who wish you well, you will start in terror at a blade of grass trembling in the wind. And once you turn from your duty, there is no chance that Lakṣmaṇa's dreadful arrows, swift and irresistible, will fail to kill you." Hanumān paints for Aṅgada a picture of a life alone — hunger, fear, sleeplessness and separation from kin — and to someone who thinks death the better choice he shows a life worse than death, and so his resolve begins to weaken. Hunger, longing for wife and child and hard beds are, as experience shows, the reasons followers fall away one by one, and "leave you behind" is pointed, for desertion comes not all at once but little by little. "Turn from your duty" means turning away from Rāma's cause, and the death of such a one is certain; that is the root of the fear.

"But if you come with us and present yourself humbly, Sugrīva will in due course set you on the throne. Your uncle is a righteous king who wants your good; he is firm in his vows, pure and true to his word, and he would never destroy you. He wants to please your mother; he lives for her sake, and he has no other child. So, Aṅgada, let us go." Hanumān ties together Tārā's love for her son, Sugrīva's childlessness and the succession to the throne, and makes returning the reasonable course. His final "let us go" is not an order but a courteous request. So the approach that began with division ends with conciliation, and Hanumān's speech can be said to bring together force, division and conciliation all at once.