स्वयंप्रभायाः बिलात् निर्गताः वानराः पुरतः घोरं वरुणालयं सागरं ददृशुः — अपारम्, अभिगर्जन्तं, घोरैः ऊर्मिभिः आकुलम्। अन्धकारमयात् बिलात् निःसृत्य ते समुद्रस्य अनन्ततां पश्यन्ति; पारम् अदृष्ट्वा अग्रे गन्तुं न शक्यते इति तेषां निराशा अनेन एव सूच्यते। मयासुरेण मायया विहितं तत् गिरिदुर्गं विचिन्वतां तेषां सः मासः व्यतिक्रान्तः, यः राज्ञा सुग्रीवेण अवधिरूपेण कृतः आसीत्। विन्ध्यस्य गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे उपविश्य ते महात्मानः चिन्ताम् आपेदिरे। पुष्पाणाम् अतिभारेण नम्राग्रान्, लताशतैः समावृतान्, वासन्तिकान् द्रुमान् दृष्ट्वा ते भयशङ्किताः अभवन्। शरत्काले ते निर्गताः आसन्; अधुना वसन्तः प्राप्तः इति वृक्षाः एव तेभ्यः कालम् अकथयन्। ऋतुपरिवर्तनम् एव अत्र कालगणनायाः साक्षि, न तु कश्चित् दूतः। प्रकृतेः शोभा अन्येषां हर्षाय भवति, एतेषां तु भयाय — इति विपरीतः रसः अत्र कविना योजितः। परस्परं वसन्तस्य आगमनं प्रतिवेद्य, नष्टसंदेशकालार्थाः सन्तः, ते निःशक्तिकाः इव धरणीतले निपेतुः। ‘निपेतुः’ इति पदेन कविः तेषां शरीरस्य पतनं मनसः भङ्गं च युगपत् दर्शयति। वर्षावासात् आरभ्य यावत् वसन्तः, तावान् कालः व्यर्थः गतः इति तेषां शोकस्य कारणम्। सागरदर्शनम् एकतः दिशायाः अन्तं सूचयति, ऋतुपरिवर्तनं च कालस्य अन्तम्; उभाभ्यां रुद्धाः ते निरुपायाः जाताः।

ततः अङ्गदः कपिवृद्धान्, शिष्टान्, अन्यान् वनौकसः च मधुरया वाचा आभाष्य, यथावत् अनुमान्य च, वक्तुम् आरभत। विषादकालेऽपि शिष्टाचारः न विस्मृतः इति अत्र द्रष्टव्यम्। सिंहवृषभयोः इव स्कन्धः यस्य, पीनौ आयतौ च भुजौ, सः महाप्राज्ञः युवराजः अङ्गदः अब्रवीत् — ‘कपिराजस्य शासनात् वयं सर्वे विनिर्गताः। बिलस्थानां नः मासः पूर्णः; हरयः किं न बुध्यन्ते? आश्विने मासि कालसंख्यां व्यवस्थाप्य वयं प्रस्थिताः; सः अपि मासः अतीतः; अतः उत्तरं किं कार्यम्? भवन्तः राज्ञः प्रत्ययं प्राप्ताः, नीतिमार्गविशारदाः, भर्तुः हितेषु अभिरताः, सर्वकर्मसु निसृष्टाः। कर्मसु अप्रतिमाः, दिक्षु विश्रुतपौरुषाः, पिङ्गाक्षेण सुग्रीवेण प्रतिचोदिताः, मां पुरस्कृत्य निर्याताः। इदानीम् अकृतार्थानां नः मर्तव्यम्; अत्र संशयः नास्ति। हरिराजस्य संदेशम् अकृत्वा कः सुखी भवेत्?’ अत्र अङ्गदः प्रथमं सभायाः गौरवं वर्णयति, पश्चात् एव आत्मनः निर्णयं प्रकटयति — इति नीतिज्ञस्य वक्तुः क्रमः। ‘मां पुरस्कृत्य’ इति पदेन सः दोषम् आत्मनि एव आरोपयति, न अनुचरेषु। ‘किं न बुध्यन्ते’ इति प्रश्नः तु भर्त्सना न, अपितु प्रबोधनम् — सर्वे स्थितिं स्वयं विचारयन्तु इति तस्य आशयः। अङ्गदः न केवलं कालातिक्रमं कथयति, अपितु सभ्यानां योग्यतां गुणांश्च गणयित्वा तेषां निर्णयम् एव प्रार्थयते। ‘उत्तरं किं कार्यम्’ इति प्रश्नः मन्त्रणायाः आह्वानम्। किन्तु उत्तरस्य अपेक्षां न कृत्वा एव सः स्वयम् उत्तरं वक्ष्यति — इति अग्रे द्रष्टव्यम्, यतः निराशा मन्त्रणाम् अपि अतिक्रामति। ‘बिलस्थानां नः’ इति पदेन बिलनिवासः एव कालहरणस्य हेतुः इति स्पष्टीकृतम्।

‘सुग्रीवेण स्वयं कृते काले अतीते सर्वेषां वनौकसां प्रायोपवेशनम् एव युक्तम्। सुग्रीवः प्रकृत्या तीक्ष्णः, स्वामिभावे च व्यवस्थितः; अपराधकृतः प्रतिगतान् नः सर्वान् सः न क्षमिष्यति। सीतायाः अप्रवृत्तौ सः पापम् एव करिष्यति; तस्मात् अद्य एव प्रायोपवेशनं गन्तुं क्षमम्। पुत्रान् दारान् धनानि गृहाणि च त्यक्त्वा इतः प्रतिगतान् नः राजा ध्रुवं हिंसते। अप्रतिरूपेण वधेन मरणात् तु इह एव मृत्युः श्रेयान्।’ वधः अनिवार्यः चेत् स्वेच्छया मरणम् एव गौरवयुक्तम् इति क्षत्रियनीतिः अत्र अनुसृता। ततः अङ्गदः आत्मनः विशिष्टं भयं कथयति — ‘सुग्रीवेण अहं यौवराज्येन न अभिषेचितः; अक्लिष्टकर्मणा रामेण नरेन्द्रेण एव अभिषिक्तः अस्मि। सः पूर्वं बद्धवैरः राजा मम व्यतिक्रमं दृष्ट्वा कृतनिश्चयः तीक्ष्णेन दण्डेन मां घातयिष्यति। जीवितान्तरे मम व्यसनं पश्यद्भिः सुहृद्भिः किं प्रयोजनम्? पुण्ये सागररोधसि इह एव अहं प्रायम् आसिष्ये।’ पितृवधजनितं पूर्ववैरम् अद्यापि जीवति इति अङ्गदस्य मनसि स्थिरा शङ्का; तेन एव सः निवर्तनं मरणात् अपि भयङ्करं मन्यते। अभिषेकस्य कर्ता रामः, न सुग्रीवः — इति स्मरणं तस्य आशङ्कायाः मूलम्, यतः राज्ञा अकृतः अभिषेकः राज्ञे शल्यम् एव। ‘गन्तुं प्रायोपवेशनम्’ इति पाठः अत्र मुद्रितः; समीक्षितसंस्करणे तु अन्यथा। अङ्गदस्य वचनेषु त्रीणि कारणानि क्रमेण दृश्यन्ते — कालातिक्रमः, सुग्रीवस्य स्वभावः, आत्मनः पूर्ववैरं च। एतैः त्रिभिः मिलितैः तस्य मनसि मरणम् एव एकः मार्गः इति स्थिरं भवति। ‘पुण्ये सागररोधसि’ इति स्थाननिर्देशः अपि सार्थकः — तीर्थे मरणं शुभम् इति शास्त्रसम्मतम्, अतः सः मरणम् अपि विधिपूर्वकं कर्तुम् इच्छति।

युवराजेन कुमारेण भाषितम् एतत् श्रुत्वा ते सर्वे वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यम् अब्रुवन् — ‘सुग्रीवः प्रकृत्या तीक्ष्णः, राघवः च प्रियायां रक्तः। अकृतकार्यान् नः समीक्ष्य, तस्मिन् अवधिकाले गते, वैदेह्याम् अदृष्टायाम् एव समागतान् अस्मान् दृष्ट्वा, राघवस्य प्रियकामनया सः असंशयं घातयिष्यति। अपराद्धानां स्वामिपार्श्वतः गमनं न क्षमम्; वयं तु सुग्रीवस्य प्रधानभूताः सन्तः तेन एव प्रेषिताः समागताः। इह एव सीताम् अन्वीक्ष्य, प्रवृत्तिं वा उपलभ्य, तं वीरं गच्छामः; नो चेत् यमक्षयम् एव गमिष्यामः।’ राज्ञः कोपः रामस्य प्रियकामनया एव तीव्रतरः भविष्यति इति वानराणां गणना। अतः ते स्वामिनं प्रति न भक्तिहीनाः, अपितु फलहीनस्य प्रत्यागमनस्य लज्जाभयेन एव पराङ्मुखाः। ‘प्रधानभूताः’ इति पदेन ते आत्मनः गौरवं स्मारयन्ति — मुख्याः सचिवाः अपि दण्ड्याः चेत्, अन्येषां का गतिः इति व्यङ्ग्यम्। मरणस्य द्वौ मार्गौ तेषां पुरतः — सीतादर्शनम् अन्यथा यमसदनम्; तृतीयः मार्गः नास्ति इति तेषां निश्चयः। एवं युवराजस्य निर्णयः सभायाः निर्णयः अपि जातः; एकस्य शोकः सर्वेषां शोकः इति वानरसमाजस्य ऐक्यम् अत्र प्रकटितम्। ‘करुणं वाक्यम्’ इति विशेषणेन कविः तेषां स्वरस्य आर्द्रताम् एव सूचयति, न तु विरोधम्; ते युवराजं न निवारयन्ति, अपितु तस्य दुःखे सहभागिनः भवन्ति।

भयार्दितानां प्लवङ्गमानां तत् वचः श्रुत्वा तारः इदम् अब्रवीत् — ‘विषादेन अलम्। यदि वः रोचते, तत् बिलं प्रविश्य सर्वे वसाम। इदं हि मायया विहितं सुदुर्गमम्, प्रभूतपुष्पोदकभोज्यपेयं च; अत्र नः पुरंदरात्, राघवात्, वानरराजतः वा न किंचित् भयम् अस्ति।’ मरणनिश्चयस्य स्थाने जीवनोपायः अनेन प्रस्तूयते; मन्त्रिणः कार्यम् एतद् एव — निराशायाम् अपि गतिम् अन्वेष्टुम्। अङ्गदस्य अपि अनुकूलं तत् वचः श्रुत्वा प्रतीताः सर्वे हरयः ऊचुः — ‘यथा वयं न हन्येम, तथा विधानम् अद्य एव अविलम्बितं विधीयताम्।’ एवं मरणनिश्चयः क्षणेन जीवनसंकल्पेन प्रतिस्थापितः, सर्गः च आशायाः एकेन किरणेन समाप्यते। तारः वृद्धः अनुभवी मन्त्री च; अतः तस्य वचनं सर्वेषां स्वीकार्यम् अभवत्।

స్వయంప్రభ బిలం నుండి బయటికి వచ్చిన వానరులు ఎదుట వరుణునికి నిలయమైన భయంకరమైన సముద్రాన్ని చూశారు — అంతులేనిది, గర్జిస్తున్నది, భయంకరమైన అలలతో అల్లకల్లోలంగా ఉన్నది. చీకటిమయమైన బిలం నుండి బయటపడి వారు సముద్రపు అనంతత్వాన్ని చూస్తున్నారు; ఆవలి తీరం కనబడక ముందుకు వెళ్ళలేమనే వారి నిరాశ దీనితోనే సూచించబడుతుంది. మయాసురుడు మాయతో నిర్మించిన ఆ పర్వతదుర్గంలో వెదకుతూ ఉండగానే, రాజు సుగ్రీవుడు గడువుగా నిర్ణయించిన ఆ నెల గడిచిపోయింది. బాగా పూచిన చెట్లు గల వింధ్యపర్వతపు పాదంలో కూర్చొని ఆ మహాత్ములు చింతలో పడ్డారు. పూలబరువుతో కొనలు వంగిన, వందలాది లతలతో చుట్టబడిన వసంతకాలపు చెట్లను చూసి వారు భయంతో శంకించారు. వారు శరత్కాలంలో బయలుదేరారు; ఇప్పుడు వసంతం వచ్చిందని చెట్లే వారికి కాలాన్ని చెప్పాయి. ఇక్కడ కాలగణనకు ఋతుపరివర్తనమే సాక్షి, ఏ దూతా కాదు. ప్రకృతి శోభ ఇతరులకు ఆనందం కలిగిస్తుంది, వీరికి మాత్రం భయం — ఇలా విపరీతమైన రసాన్ని కవి ఇక్కడ కూర్చాడు. వసంతం వచ్చిందని ఒకరికొకరు తెలియజేసుకొని, సందేశపు గడువూ ప్రయోజనమూ రెండూ పోయినవారై, శక్తి నశించినట్లు వారు నేలమీద పడిపోయారు. ‘నిపేతుః’ (పడిపోయారు) అనే పదంతో కవి వారి శరీరం పడిపోవడాన్నీ మనసు విరిగిపోవడాన్నీ ఒకేసారి చూపుతాడు. వర్షావాసం మొదలుకొని వసంతం వరకూ అంతకాలం వ్యర్థమైపోయిందనేది వారి శోకానికి కారణం. సముద్రదర్శనం ఒకవైపు దిక్కుకు అంతాన్ని సూచిస్తుంది, ఋతుపరివర్తనం మరోవైపు కాలానికి అంతాన్ని; రెండింటితోనూ అడ్డగించబడి వారు నిస్సహాయులయ్యారు.

అప్పుడు అంగదుడు వృద్ధవానరులనూ శిష్టులనూ ఇతర వనవాసులనూ మధురమైన మాటతో పలకరించి, యథోచితంగా గౌరవించి మాట్లాడటం మొదలుపెట్టాడు. విషాదసమయంలో కూడా శిష్టాచారం మరచిపోలేదని ఇక్కడ గమనించాలి. సింహం వృషభం వంటి భుజస్కంధాలు, బలిసిన పొడవాటి బాహువులు గల మహాప్రాజ్ఞుడైన యువరాజు అంగదుడు ఇలా అన్నాడు — ‘కపిరాజు ఆజ్ఞతో మనమందరం బయలుదేరాం. బిలంలో ఉండగానే మనకు నెల పూర్తయిపోయింది; వానరులు ఇది గ్రహించడం లేదా? ఆశ్వయుజమాసంలో కాలగణనను నిర్ణయించుకొని మనం బయలుదేరాం; ఆ నెల కూడా గడిచిపోయింది; కాబట్టి ఇకపై చేయవలసినదేమిటి? మీరు రాజు నమ్మకాన్ని పొందినవారు, నీతిమార్గంలో నిపుణులు, ప్రభువు హితంలో నిమగ్నులు, అన్ని కార్యాలలో నియమించబడినవారు. పనులలో సాటిలేనివారు, దిక్కులలో ప్రఖ్యాతమైన పౌరుషం గలవారు; పింగళాక్షుడైన సుగ్రీవుని ప్రేరణతో నన్ను ముందుంచుకొని బయలుదేరారు. ఇప్పుడు కార్యం సాధించని మనం చనిపోవలసిందే; ఇందులో సందేహం లేదు. వానరరాజు సందేశాన్ని నెరవేర్చకుండా ఎవడు సుఖంగా ఉండగలడు?’ ఇక్కడ అంగదుడు మొదట సభ యొక్క గౌరవాన్ని వర్ణిస్తాడు, ఆ తరువాతనే తన నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ఇది నీతిజ్ఞుడైన వక్త యొక్క క్రమం. ‘మాం పురస్కృత్య’ (నన్ను ముందుంచుకొని) అనే పదంతో అతడు దోషాన్ని తనమీదే వేసుకుంటాడు, అనుచరులమీద కాదు. ‘కిం న బుధ్యంతే’ (గ్రహించడం లేదా?) అనే ప్రశ్న నిందించడం కాదు, మేల్కొలపడం — అందరూ పరిస్థితిని స్వయంగా ఆలోచించాలని అతని ఉద్దేశం. అంగదుడు కేవలం గడువు దాటిపోయిందని చెప్పడమే కాదు, సభ్యుల యోగ్యతనూ గుణాలనూ లెక్కించి వారి నిర్ణయాన్నే కోరుతున్నాడు. ‘ఇకపై చేయవలసినదేమిటి’ అనే ప్రశ్న మంత్రాలోచనకు ఆహ్వానం. కానీ సమాధానం కోసం ఎదురుచూడకుండానే అతడు తానే సమాధానం చెప్పబోతాడు — ఇది ముందు చూడవచ్చు, ఎందుకంటే నిరాశ మంత్రాలోచనను కూడా దాటిపోతుంది. ‘బిలస్థానాం నః’ (బిలంలో ఉన్న మనకు) అనే పదంతో బిలంలో నివసించడమే కాలం వ్యర్థం కావడానికి కారణమని స్పష్టం చేయబడింది.

‘సుగ్రీవుడు స్వయంగా నిర్ణయించిన గడువు దాటిపోయింది కాబట్టి వనవాసులందరికీ ప్రాయోపవేశమే (నిరాహారంగా కూర్చొని ప్రాణత్యాగం చేయడమే) తగినది. సుగ్రీవుడు స్వభావంగానే తీక్ష్ణుడు, ప్రభువుగా స్థిరపడినవాడు; అపరాధం చేసి తిరిగివెళ్ళిన మనలో ఎవరినీ అతడు క్షమించడు. సీత జాడ దొరకకపోతే అతడు కీడే చేస్తాడు; కాబట్టి ఈనాడే ప్రాయోపవేశం చేయడం తగినది. కొడుకులనూ భార్యలనూ ధనాన్నీ ఇళ్ళనూ విడిచి ఇక్కడినుండి తిరిగివెళ్ళిన మనలను రాజు తప్పకుండా చంపుతాడు. అనుచితమైన వధతో చావడం కంటె ఇక్కడే మరణించడం మేలు.’ వధ తప్పనిసరి అయితే స్వేచ్ఛగా మరణించడమే గౌరవప్రదమని క్షత్రియనీతి ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ఆ తరువాత అంగదుడు తన ప్రత్యేకమైన భయాన్ని చెబుతాడు — ‘సుగ్రీవుడు నన్ను యువరాజుగా అభిషేకించలేదు; అక్లిష్టకర్ముడైన (ఏ పనీ కష్టం కాని) నరేంద్రుడు రాముడే నన్ను అభిషేకించాడు. ఇంతకుముందే నాతో వైరం కట్టుకున్న ఆ రాజు నా అపరాధాన్ని చూసి, నిశ్చయించుకొని, తీక్ష్ణమైన దండనతో నన్ను చంపిస్తాడు. ప్రాణం పోయే సమయంలో నా ఆపదను చూసే మిత్రులతో ప్రయోజనం ఏమిటి? పవిత్రమైన ఈ సముద్రతీరంలోనే నేను ప్రాయోపవేశం చేస్తాను.’ తండ్రి వధ వల్ల పుట్టిన పాతవైరం ఇంకా బతికే ఉందని అంగదుని మనసులో స్థిరమైన శంక; అందుకే అతడు తిరిగివెళ్ళడాన్ని మరణం కంటె కూడా భయంకరమైనదిగా భావిస్తాడు. అభిషేకం చేసినది రాముడు, సుగ్రీవుడు కాదు — ఈ జ్ఞాపకమే అతని ఆశంకకు మూలం, ఎందుకంటే రాజు చేయని అభిషేకం రాజుకు ముల్లు వంటిదే. ‘గంతుం ప్రాయోపవేశనమ్’ అనే పాఠం ఇక్కడ ముద్రించబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం వేరుగా ఉంది. అంగదుని మాటలలో మూడు కారణాలు క్రమంగా కనిపిస్తాయి — గడువు దాటిపోవడం, సుగ్రీవుని స్వభావం, తనతో అతనికి ఉన్న పాతవైరం. ఈ మూడూ కలిసి అతని మనసులో మరణమే ఏకైక మార్గం అని స్థిరపరుస్తాయి. ‘పుణ్యే సాగరరోధసి’ (పవిత్రమైన సముద్రతీరంలో) అనే స్థలనిర్దేశం కూడా అర్థవంతమైనదే — తీర్థంలో మరణం శుభమని శాస్త్రసమ్మతం, కాబట్టి అతడు మరణాన్ని కూడా విధిపూర్వకంగా చేయాలనుకుంటున్నాడు.

యువరాజైన కుమారుడు అంగదుడు పలికిన ఈ మాట విని ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ కరుణాపూరితమైన మాట అన్నారు — ‘సుగ్రీవుడు స్వభావంగానే తీక్ష్ణుడు, రాఘవుడు ప్రియురాలిపై అనురక్తుడు. పని సాధించని మనలను చూసి, ఆ గడువు దాటిపోయాక, వైదేహిని చూడకుండానే తిరిగివచ్చిన మనలను చూసి, రాఘవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో అతడు నిస్సందేహంగా మనలను చంపిస్తాడు. అపరాధం చేసినవారు ప్రభువు దగ్గరికి వెళ్ళడం తగదు; మనం సుగ్రీవునికి ప్రధానులమై ఉండి, అతనిచేతనే పంపబడి ఇక్కడికి వచ్చాం. ఇక్కడే సీతను వెదకి, లేదా ఆమె జాడను తెలుసుకొని, ఆ వీరుని దగ్గరికి వెళదాం; లేకపోతే యమలోకానికే వెళదాం.’ రాముని ప్రియాన్ని కోరడం వల్లనే రాజు కోపం మరింత తీవ్రమవుతుందని వానరుల లెక్క. కాబట్టి వారు ప్రభువు పట్ల భక్తిలేనివారు కాదు, ఫలం లేకుండా తిరిగివెళ్ళడంలోని సిగ్గుకూ భయానికీ వెనుదీస్తున్నారు. ‘ప్రధానభూతాః’ (ప్రధానులం) అనే పదంతో వారు తమ గౌరవాన్ని గుర్తుచేసుకుంటున్నారు — ముఖ్యమైన సచివులే దండనకు గురైతే ఇతరుల గతి ఏమిటి అని వ్యంగ్యం. మరణం ఎదుట వారికి రెండే దారులు — సీతాదర్శనం, లేకపోతే యమసదనం; మూడవ దారి లేదని వారి నిశ్చయం. ఇలా యువరాజు నిర్ణయం సభ నిర్ణయమైంది; ఒకని శోకం అందరి శోకం అనే వానరసమాజపు ఐక్యత ఇక్కడ ప్రకటమైంది. ‘కరుణం వాక్యమ్’ (కరుణాపూరితమైన మాట) అనే విశేషణంతో కవి వారి స్వరంలోని ఆర్ద్రతనే సూచిస్తాడు, విరోధాన్ని కాదు; వారు యువరాజును వారించడం లేదు, అతని దుఃఖంలో పాలుపంచుకుంటున్నారు.

భయంతో బాధపడుతున్న వానరుల ఆ మాట విని తారుడు ఇలా అన్నాడు — ‘విషాదం చాలు. మీకు ఇష్టమైతే, ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించి అందరం అక్కడే నివసిద్దాం. ఇది మాయతో నిర్మించబడినది, ప్రవేశించడానికి చాలా కష్టమైనది, పూలూ నీరూ తినదగినవీ తాగదగినవీ సమృద్ధిగా ఉన్నది; ఇక్కడ మనకు పురందరుని (ఇంద్రుని) నుండి గానీ, రాఘవుని నుండి గానీ, వానరరాజు నుండి గానీ ఏ భయమూ లేదు.’ దీనితో మరణనిశ్చయానికి బదులుగా జీవనోపాయం ప్రతిపాదించబడుతుంది; నిరాశలో కూడా దారి వెదకడమే మంత్రి కర్తవ్యం. అంగదునికి కూడా అనుకూలమైన ఆ మాట విని నమ్మకం కలిగిన వానరులందరూ అన్నారు — ‘మనం చంపబడకుండా ఉండే ఏర్పాటు ఈనాడే, ఆలస్యం లేకుండా చేయబడుగాక.’ ఇలా మరణనిశ్చయం క్షణంలోనే జీవనసంకల్పంగా మారింది, సర్గ ఒక ఆశాకిరణంతో ముగుస్తుంది. తారుడు వృద్ధుడు, అనుభవజ్ఞుడైన మంత్రి; కాబట్టి అతని మాట అందరికీ ఆమోదయోగ్యమైంది.

ஸ்வயம்பிரபையின் குகையிலிருந்து வெளிவந்த வானரர்கள் முன்னே வருணனின் இருப்பிடமான பயங்கரமான கடலைக் கண்டனர் — கரையற்றது, பெருமுழக்கமிடுவது, அச்சம் தரும் அலைகளால் கொந்தளிப்பது. இருள் நிறைந்த குகையிலிருந்து வெளிவந்து அவர்கள் கடலின் முடிவின்மையைக் காண்கிறார்கள்; அக்கரையைக் காணாமல் மேலே செல்ல இயலாது என்ற அவர்களுடைய நம்பிக்கையின்மை இதனாலேயே சுட்டப்படுகிறது. மயாசுரன் மாயையால் அமைத்த அந்த மலைக்கோட்டையைத் தேடிக்கொண்டிருக்கையிலேயே, அரசன் சுக்ரீவன் கெடுவாக விதித்திருந்த அந்த மாதம் கடந்துவிட்டது. நன்கு பூத்துக் குலுங்கும் மரங்கள் நிறைந்த விந்திய மலையின் அடிவாரத்தில் அமர்ந்து அந்த மகாத்மாக்கள் கவலையில் ஆழ்ந்தனர். பூக்களின் மிகுந்த பாரத்தால் நுனி வளைந்து, நூற்றுக்கணக்கான கொடிகளால் சூழப்பட்ட வசந்தகால மரங்களைக் கண்டு அவர்கள் அச்சத்தால் கலங்கினர். அவர்கள் சரத்காலத்தில் புறப்பட்டிருந்தனர்; இப்போது வசந்தம் வந்துவிட்டது என்று மரங்களே அவர்களுக்குக் காலத்தை அறிவித்தன. பருவ மாற்றமே இங்கே காலக் கணக்குக்குச் சாட்சி, எந்தத் தூதனும் அல்ல. இயற்கையின் அழகு மற்றவர்களுக்கு மகிழ்ச்சி தரும்; இவர்களுக்கோ அச்சம் தருகிறது — இவ்வாறு முரணான சுவையைக் கவி இங்கே அமைத்துள்ளார். வசந்தம் வந்ததை ஒருவருக்கொருவர் தெரிவித்துக்கொண்டு, செய்தி கொண்டுசெல்லும் காலமும் நோக்கமும் இழந்தவர்களாய், அவர்கள் வலிமையற்றவர்கள் போலத் தரையில் விழுந்தனர். ‘நிபேதுஃ’ (விழுந்தனர்) என்ற சொல்லால் கவி அவர்களுடைய உடல் விழுந்ததையும் மனம் உடைந்ததையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். மழைக்காலத் தங்கலிலிருந்து வசந்தம் வரை அவ்வளவு காலம் வீணாகக் கழிந்தது என்பதே அவர்களுடைய சோகத்துக்குக் காரணம். கடலைக் கண்டது ஒருபுறம் திசையின் முடிவைச் சுட்டுகிறது; பருவ மாற்றம் காலத்தின் முடிவைச் சுட்டுகிறது; இரண்டாலும் தடுக்கப்பட்ட அவர்கள் வழியற்றவர்களானார்கள்.

பிறகு அங்கதன் முதிய வானரர்களையும், சான்றோர்களையும், மற்றக் காட்டுவாசிகளையும் இனிய சொற்களால் அழைத்து, முறைப்படி மதிப்பளித்துப் பேசத் தொடங்கினான். துயரமான நேரத்திலும் நல்லொழுக்கம் மறக்கப்படவில்லை என்பது இங்கே கவனிக்கத்தக்கது. சிங்கத்துக்கும் காளைக்கும் இருப்பது போன்ற தோள்களும், பருத்து நீண்ட கைகளும் உடைய, பேரறிவாளனான இளவரசன் அங்கதன் சொன்னான்: ‘வானர அரசனின் ஆணைப்படி நாம் அனைவரும் புறப்பட்டோம். குகையில் இருந்த நமக்கு ஒரு மாதம் நிறைவடைந்துவிட்டது; வானரர்கள் இதை அறியவில்லையா? ஆச்வின (ஐப்பசி) மாதத்தில் காலக் கணக்கை வரையறுத்துக்கொண்டு நாம் புறப்பட்டோம்; அந்த மாதமும் கடந்துவிட்டது; ஆகவே இனி என்ன செய்ய வேண்டும்? நீங்கள் அரசனின் நம்பிக்கையைப் பெற்றவர்கள், நீதிநெறியில் வல்லவர்கள், தலைவனின் நலனில் ஈடுபாடு கொண்டவர்கள், எல்லாக் காரியங்களிலும் பொறுப்பு ஒப்படைக்கப்பட்டவர்கள். செயல்களில் இணையற்றவர்கள், திசைகளெங்கும் வீரத்தால் புகழ்பெற்றவர்கள்; பொன்னிறக் கண்களுடைய சுக்ரீவனால் ஏவப்பட்டு, என்னை முன்னிறுத்திப் புறப்பட்டீர்கள். இப்போது காரியம் நிறைவேறாத நாம் சாக வேண்டியதுதான்; இதில் ஐயமில்லை. வானர அரசனின் ஆணையை நிறைவேற்றாமல் யார்தான் நிம்மதியாக இருக்க முடியும்?’ இங்கே அங்கதன் முதலில் அவையின் பெருமையை விவரிக்கிறான், பிறகே தன் முடிவை வெளிப்படுத்துகிறான் — நீதியறிந்த பேச்சாளனின் முறை இது. ‘என்னை முன்னிறுத்தி’ என்ற சொல்லால் அவன் குற்றத்தைத் தன்மீதே ஏற்றுக்கொள்கிறான், பின்தொடர்ந்தவர்கள் மீது அல்ல. ‘அறியவில்லையா?’ என்ற கேள்வி கடிந்துகொள்வது அல்ல, விழிப்பூட்டுவது — அனைவரும் நிலைமையைத் தாமே சிந்திக்கட்டும் என்பதே அவன் நோக்கம். அங்கதன் காலம் கடந்ததை மட்டும் சொல்லவில்லை; அவையோரின் தகுதிகளையும் குணங்களையும் எண்ணிச் சொல்லி அவர்களுடைய முடிவையே வேண்டுகிறான். ‘இனி என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்ற கேள்வி ஆலோசனைக்கான அழைப்பு. ஆனால் பதிலுக்குக் காத்திராமலேயே அவன் தானே பதில் சொல்லப்போகிறான் — இது அடுத்து காணத்தக்கது; ஏனெனில் நம்பிக்கையின்மை ஆலோசனையையும் மீறிவிடுகிறது. ‘குகையில் இருந்த நமக்கு’ என்ற சொல்லால், குகையில் தங்கியதே காலம் வீணானதற்குக் காரணம் என்று தெளிவாக்கப்பட்டது.

‘சுக்ரீவன் தானே விதித்த காலம் கடந்துவிட்டதால், காட்டுவாசிகளான நாம் அனைவரும் உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விடுவதே (பிராயோபவேசனம்) தகுந்தது. சுக்ரீவன் இயல்பிலேயே கடுமையானவன், தலைவன் என்ற நிலையில் உறுதியாக நிற்பவன்; குற்றம் செய்து திரும்பிச் செல்லும் நம் அனைவரையும் அவன் மன்னிக்கமாட்டான். சீதையைப் பற்றிய செய்தி கிடைக்காதபோது அவன் கொடுமையையே செய்வான்; ஆகவே இன்றே உண்ணாநோன்பை மேற்கொள்வதே தகுந்தது. பிள்ளைகளையும் மனைவியரையும் செல்வங்களையும் வீடுகளையும் விட்டு இங்கிருந்து திரும்பிச் செல்லும் நம்மை அரசன் நிச்சயமாகக் கொல்வான். இழிவான வதையால் சாவதைவிட இங்கேயே சாவது மேல்.’ வதை தவிர்க்க முடியாததென்றால் தானே விரும்பி உயிர்விடுவதே பெருமைக்குரியது என்ற க்ஷத்திரிய நீதி இங்கே பின்பற்றப்படுகிறது. பிறகு அங்கதன் தனக்கே உரிய அச்சத்தைச் சொல்கிறான்: ‘சுக்ரீவன் என்னை இளவரசனாக அபிஷேகம் செய்யவில்லை; களைப்பின்றிச் செயலாற்றும் மன்னன் ராமனே என்னை அபிஷேகம் செய்தான். முன்பே பகை கொண்ட அந்த அரசன் என் தவறைக் கண்டு, உறுதியான முடிவோடு கடுமையான தண்டனையால் என்னைக் கொல்லச் செய்வான். உயிர் போகும் வேளையில் என் துன்பத்தைப் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும் நண்பர்களால் என்ன பயன்? புனிதமான இந்தக் கடற்கரையிலேயே நான் உண்ணாநோன்பிருப்பேன்.’ தந்தை கொல்லப்பட்டதால் பிறந்த பழைய பகை இன்னும் உயிரோடு இருக்கிறது என்ற உறுதியான ஐயம் அங்கதன் மனத்தில் இருக்கிறது; அதனால்தான் அவன் திரும்பிச் செல்வதைச் சாவதைவிடப் பயங்கரமாகக் கருதுகிறான். அபிஷேகம் செய்தவன் ராமன், சுக்ரீவன் அல்ல — இந்த நினைவே அவன் அச்சத்தின் வேர்; ஏனெனில் அரசன் செய்யாத அபிஷேகம் அரசனுக்கு ஒரு முள்ளே. ‘கந்தும் ப்ராயோபவேசனம்’ என்ற பாடம் இங்கே அச்சில் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் வேறுவிதமாக உள்ளது. அங்கதனின் சொற்களில் மூன்று காரணங்கள் வரிசையாகக் காணப்படுகின்றன — காலம் கடந்தது, சுக்ரீவனின் இயல்பு, தனக்கும் அவனுக்கும் உள்ள பழைய பகை. இம்மூன்றும் சேர்ந்து அவன் மனத்தில் சாவே ஒரே வழி என்பது உறுதியாகிறது. ‘புனிதமான கடற்கரையில்’ என்ற இடக்குறிப்பும் பொருளுள்ளது — புண்ணியத் தலத்தில் இறப்பது மங்கலமானது என்பது சாஸ்திரம் ஏற்றது; ஆகவே அவன் சாவையும் முறைப்படி மேற்கொள்ள விரும்புகிறான்.

இளவரசனான குமாரன் சொன்ன இதைக் கேட்டு, அந்த வானரச் சிறந்தோர் அனைவரும் இரக்கமான சொற்களைச் சொன்னார்கள்: ‘சுக்ரீவன் இயல்பிலேயே கடுமையானவன்; ராகவனோ தன் அன்புக்குரியவளிடம் பற்றுக்கொண்டவன். காரியம் நிறைவேறாத நம்மைக் கண்டு, அந்தக் கெடு கடந்த பின், வைதேகியைக் காணாமலேயே திரும்பிவந்த நம்மைப் பார்த்து, ராகவனுக்கு இனியதைச் செய்யும் விருப்பத்தால் அவன் ஐயமின்றி நம்மைக் கொல்லச் செய்வான். குற்றம் செய்தவர்கள் தலைவனின் அருகே செல்வது தகாது; நாமோ சுக்ரீவனின் முதன்மையானவர்களாக இருந்து அவனாலேயே அனுப்பப்பட்டு வந்தவர்கள். இங்கேயே சீதையைத் தேடிக் கண்டு, அல்லது அவளைப் பற்றிய செய்தியைப் பெற்று, அந்த வீரனிடம் செல்வோம்; இல்லையேல் யமனுலகுக்கே செல்வோம்.’ ராமனுக்கு இனியதைச் செய்யும் விருப்பத்தாலேயே அரசனின் கோபம் இன்னும் கடுமையாகும் என்பது வானரர்களின் கணிப்பு. ஆகவே அவர்கள் தலைவனிடம் பக்தியற்றவர்கள் அல்ல; பயனின்றித் திரும்புவதால் வரும் வெட்கத்தாலும் அச்சத்தாலுமே பின்வாங்குகிறார்கள். ‘ப்ரதானபூதாஃ’ (முதன்மையானவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்கள் தம் பெருமையை நினைவூட்டுகிறார்கள் — முதன்மை அமைச்சர்களே தண்டிக்கப்படுவார்களென்றால் மற்றவர்களின் கதி என்ன என்பது உட்பொருள். அவர்கள் முன் இரண்டே வழிகள் — சீதையைக் காண்பது, இல்லையேல் யமனுலகு; மூன்றாவது வழி இல்லை என்பது அவர்களுடைய உறுதி. இவ்வாறு இளவரசனின் முடிவு அவையின் முடிவும் ஆயிற்று; ஒருவனின் சோகம் அனைவரின் சோகம் என்ற வானர சமூகத்தின் ஒற்றுமை இங்கே வெளிப்படுகிறது. ‘இரக்கமான சொற்கள்’ என்ற அடைமொழியால் கவி அவர்களுடைய குரலின் நெகிழ்வையே சுட்டுகிறார், எதிர்ப்பை அல்ல; அவர்கள் இளவரசனைத் தடுக்கவில்லை, அவன் துயரில் பங்கேற்கிறார்கள்.

அச்சத்தால் வருந்திய வானரர்களின் அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, தாரன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘துயரப்பட்டது போதும். உங்களுக்கு விருப்பமானால், அந்தக் குகைக்குள் நுழைந்து நாம் அனைவரும் அங்கே வாழ்வோம். இது மாயையால் அமைக்கப்பட்டது, நுழைவதற்கு மிக அரிது; பூக்களும் நீரும் உணவும் பானமும் ஏராளமாக உள்ளது; இங்கே நமக்குப் புரந்தரனிடமிருந்தோ, ராகவனிடமிருந்தோ, வானர அரசனிடமிருந்தோ சிறிதும் அச்சமில்லை.’ சாவதற்கான தீர்மானத்துக்குப் பதிலாக உயிர்வாழும் உபாயம் இதனால் முன்வைக்கப்படுகிறது; அமைச்சனின் கடமை இதுவே — நம்பிக்கையின்மையிலும் ஒரு வழியைத் தேடுவது. அங்கதனுக்கும் உகந்த அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, நம்பிக்கை பெற்ற வானரர்கள் அனைவரும் சொன்னார்கள்: ‘நாம் கொல்லப்படாமல் இருக்கும்படியான ஏற்பாட்டை இன்றே, தாமதமின்றிச் செய்வோம்.’ இவ்வாறு சாவதற்கான தீர்மானம் ஒரு கணத்தில் உயிர்வாழும் உறுதியால் மாற்றப்பட்டது; சர்க்கம் நம்பிக்கையின் ஒரு கதிரோடு முடிகிறது. தாரன் முதியவன், அனுபவமுள்ள அமைச்சன்; ஆகவே அவன் சொல் அனைவருக்கும் ஏற்கத்தக்கதாயிற்று.

ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ವರುಣನ ನೆಲೆಯಾದ ಘೋರ ಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡರು — ಅಪಾರವಾದುದು, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ಭಯಂಕರ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿರುವುದು. ಕತ್ತಲೆ ತುಂಬಿದ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವರು ಸಮುದ್ರದ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ದಡ ಕಾಣದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅವರ ನಿರಾಶೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಯಾಸುರನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ಗಿರಿದುರ್ಗವನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವಧಿಯಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದ ಆ ತಿಂಗಳು ಅವರಿಗೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿಯ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಹೂಗಳ ಅತಿಭಾರದಿಂದ ತುದಿಗಳು ಬಾಗಿದ, ನೂರಾರು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ವಸಂತಕಾಲದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಶಂಕಿತರಾದರು. ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೊರಟಿದ್ದರು; ಈಗ ವಸಂತ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಮರಗಳೇ ಅವರಿಗೆ ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಋತುಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಕಾಲಗಣನೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ, ಯಾವ ದೂತನೂ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೊಬಗು ಇತರರಿಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಇವರಿಗಾದರೋ ಭಯವನ್ನು — ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ರಸವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವಸಂತದ ಆಗಮನವನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಿಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಂದೇಶದ ಕಾಲವೂ ಉದ್ದೇಶವೂ ಕೈತಪ್ಪಿಹೋದವರಾಗಿ, ಅವರು ಶಕ್ತಿಗುಂದಿದವರಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದರು. ‘ನಿಪೇತುಃ’ (ಕುಸಿದುಬಿದ್ದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಅವರ ದೇಹದ ಪತನವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಂಗವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಷಾವಾಸದಿಂದ ಹಿಡಿದು ವಸಂತದವರೆಗಿನ ಅಷ್ಟು ಕಾಲ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಸಾಗರದರ್ಶನವು ಒಂದೆಡೆ ದಿಕ್ಕಿನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಋತುಪರಿವರ್ತನೆ ಕಾಲದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು; ಎರಡರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರು ನಿರುಪಾಯರಾದರು.

ಅನಂತರ ಅಂಗದನು ವೃದ್ಧ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಶಿಷ್ಟರನ್ನೂ ಇತರ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ವಿಷಾದದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಮರೆತುಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಸಿಂಹ ಅಥವಾ ಹೋರಿಯಂತಹ ಹೆಗಲುಳ್ಳ, ದಪ್ಪವೂ ಉದ್ದವೂ ಆದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಯುವರಾಜ ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಕಪಿರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹೊರಟೆವು. ಬಿಲದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ನಮ್ಮ ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು; ವಾನರರೇ, ನಿಮಗೆ ಇದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಾವು ಹೊರಟೆವು; ಆ ತಿಂಗಳೂ ಕಳೆಯಿತು; ಹಾಗಾದರೆ ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ನೀವು ರಾಜನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಗಳಿಸಿದವರು, ನೀತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಒಡೆಯನ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೂ ನಿಯೋಜಿತರಾದವರು. ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದವರು, ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳವರು, ಪಿಂಗಳಾಕ್ಷನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಟವರು. ಈಗ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗದ ನಾವು ಸಾಯಬೇಕು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ವಾನರರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೆ ಯಾರು ತಾನೇ ಸುಖವಾಗಿರಬಲ್ಲರು?’ ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ಮೊದಲು ಸಭೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನೀತಿಜ್ಞನಾದ ವಕ್ತಾರನ ಕ್ರಮ. ‘ಮಾಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ನನ್ನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅನುಚರರ ಮೇಲಲ್ಲ. ‘ಕಿಂ ನ ಬುಧ್ಯಂತೇ’ (ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವೇ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಸುವಿಕೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾವೇ ವಿಚಾರಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಅಂಗದನು ಕೇವಲ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸಭಿಕರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಅವರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೇ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನ. ಆದರೆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕಾಯದೆ ಅವನೇ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವನು — ಇದನ್ನು ಮುಂದೆ ನೋಡಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ನಿರಾಶೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ‘ಬಿಲಸ್ಥಾನಾಂ ನಃ’ (ಬಿಲದಲ್ಲಿದ್ದ ನಮಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲವಾಸವೇ ಕಾಲಹರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಸುಗ್ರೀವನು ತಾನೇ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವೇ (ಉಪವಾಸದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗವೇ) ಯುಕ್ತ. ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಠೋರನು, ಒಡೆತನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಅವನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಸುದ್ದಿ ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಕೇಡನ್ನೇ ಮಾಡುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಉಚಿತ. ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಹೆಂಡಿರನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವ ನಮ್ಮನ್ನು ರಾಜನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಅನುಚಿತವಾದ ವಧೆಯಿಂದ ಸಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ವಧೆ ತಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಾಯುವುದೇ ಗೌರವಯುತ ಎಂಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅಂಗದನು ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಭಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಗ್ರೀವನು ನನ್ನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ನರೇಂದ್ರನಾದ ರಾಮನೇ ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನನ್ನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಆ ರಾಜನು ನನ್ನ ಅತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ದಂಡನೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು. ಪ್ರಾಣಾಂತ್ಯದ ವೇಳೆ ನನ್ನ ವಿಪತ್ತನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಪವಿತ್ರವಾದ ಈ ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ.’ ತಂದೆಯ ವಧೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಳೆಯ ವೈರ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ ಶಂಕೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದನ್ನು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಯಂಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದವನು ರಾಮ, ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲ — ಈ ನೆನಪೇ ಅವನ ಆಶಂಕೆಗೆ ಮೂಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ತಾನೇ ಮಾಡದ ಅಭಿಷೇಕವು ರಾಜನಿಗೆ ಮುಳ್ಳೇ ಸರಿ. ‘ಗಂತುಂ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವು ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅಂಗದನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಭಾವ, ತನ್ನೊಡನೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಹಳೆಯ ವೈರ. ಈ ಮೂರೂ ಸೇರಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮರಣವೇ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುಣ್ಯೇ ಸಾಗರರೋಧಸಿ’ (ಪವಿತ್ರವಾದ ಸಾಗರತೀರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಿರ್ದೇಶವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಶುಭವೆಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮರಣವನ್ನೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಕುಮಾರನಾದ ಯುವರಾಜನು ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಕಠೋರನು; ರಾಘವನಾದರೋ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನು. ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ಅವಧಿಯ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋದ ಮೇಲೆ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆಯೇ ಬಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅವನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವನು. ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವರು ಒಡೆಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ನಾವಾದರೋ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದು ಅವನಿಂದಲೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಂದವರು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಅಥವಾ ಅವಳ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಆ ವೀರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯಮನ ಮನೆಗೇ ಹೋಗೋಣ.’ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದಲೇ ರಾಜನ ಕೋಪ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ವಾನರರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಒಡೆಯನ ಬಗ್ಗೆ ಭಕ್ತಿಹೀನರಲ್ಲ; ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವರು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಧಾನಭೂತಾಃ’ (ಪ್ರಧಾನರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮುಖ್ಯ ಸಚಿವರೇ ದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಯಾದರೆ ಇತರರ ಗತಿಯೇನು ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಅವರ ಮುಂದೆ ಎರಡೇ ಮಾರ್ಗಗಳು — ಸೀತಾದರ್ಶನ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯಮಸದನ; ಮೂರನೆಯ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿಶ್ಚಯ. ಹೀಗೆ ಯುವರಾಜನ ನಿರ್ಣಯವೇ ಸಭೆಯ ನಿರ್ಣಯವೂ ಆಯಿತು; ಒಬ್ಬನ ಶೋಕ ಎಲ್ಲರ ಶೋಕ — ವಾನರಸಮಾಜದ ಐಕ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ‘ಕರುಣಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿಯು ಅವರ ಧ್ವನಿಯ ಆರ್ದ್ರತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿರೋಧವನ್ನಲ್ಲ; ಅವರು ಯುವರಾಜನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ವಾನರರ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಷಾದ ಸಾಕು. ನಿಮಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸೋಣ. ಇದು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು, ಅತಿ ದುರ್ಗಮವಾದುದು, ಹೇರಳವಾದ ಹೂವು, ನೀರು, ತಿನಿಸು, ಪಾನೀಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು; ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಪುರಂದರನಿಂದಾಗಲಿ ರಾಘವನಿಂದಾಗಲಿ ವಾನರರಾಜನಿಂದಾಗಲಿ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ.’ ಮರಣನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದರಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯವೊಂದು ಮುಂದಿಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೇ ಮಂತ್ರಿಯ ಕೆಲಸ. ಅಂಗದನಿಗೂ ಅನುಕೂಲವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡದಂತೆ ಇರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಂದೇ ತಡಮಾಡದೆ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಮರಣನಿಶ್ಚಯವು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೀವನಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಸರ್ಗವು ಆಶೆಯ ಒಂದು ಕಿರಣದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ತಾರನು ವೃದ್ಧನೂ ಅನುಭವಿಯೂ ಆದ ಮಂತ್ರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಾಯಿತು.

സ്വയംപ്രഭയുടെ ഗുഹയിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന വാനരന്മാർ മുന്നിൽ വരുണാലയമായ ഘോരസാഗരം കണ്ടു — അതിരില്ലാത്തതും ഗർജിക്കുന്നതും ഭയങ്കരമായ തിരമാലകളാൽ ഇളകിമറിയുന്നതും. ഇരുൾനിറഞ്ഞ ഗുഹയിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് അവർ സമുദ്രത്തിന്റെ അനന്തത കാണുന്നു; മറുകര കാണാതെ മുന്നോട്ടുപോകാനാവില്ല എന്ന അവരുടെ നിരാശ ഇതിലൂടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മയാസുരൻ മായയാൽ നിർമിച്ച ആ പർവതദുർഗം തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജാവായ സുഗ്രീവൻ അവധിയായി നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന ആ മാസം അവർക്കു കഴിഞ്ഞുപോയി. പൂത്തുലഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളുള്ള വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ അടിവാരത്തിൽ ഇരുന്ന് ആ മഹാത്മാക്കൾ ചിന്തയിലാണ്ടു. പൂക്കളുടെ അതിഭാരത്താൽ തല കുനിഞ്ഞതും നൂറുകണക്കിനു വള്ളികൾ ചുറ്റിയതുമായ വസന്തകാലവൃക്ഷങ്ങൾ കണ്ട് അവർ ഭയത്താൽ ശങ്കിതരായി. ശരത്കാലത്താണ് അവർ പുറപ്പെട്ടത്; ഇപ്പോൾ വസന്തം വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് വൃക്ഷങ്ങൾതന്നെ അവരോടു കാലം പറഞ്ഞു. ഋതുമാറ്റംതന്നെയാണ് ഇവിടെ കാലഗണനയുടെ സാക്ഷി, ഏതെങ്കിലും ദൂതനല്ല. പ്രകൃതിയുടെ ശോഭ മറ്റുള്ളവർക്കു ഹർഷത്തിനു കാരണമാകുന്നു, ഇവർക്കാകട്ടെ ഭയത്തിനും — ഇങ്ങനെ വിപരീതമായ ഒരു രസം കവി ഇവിടെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. വസന്തം വന്നതു പരസ്പരം അറിയിച്ച്, സന്ദേശത്തിന്റെയും കാലത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, അവർ ശക്തിയറ്റവരെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. ‘നിപേതുഃ’ (വീണു) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അവരുടെ ശരീരത്തിന്റെ വീഴ്ചയും മനസ്സിന്റെ തകർച്ചയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. മഴക്കാലവാസം മുതൽ വസന്തം വരെയുള്ള കാലം പാഴായിപ്പോയി എന്നതാണ് അവരുടെ ശോകത്തിനു കാരണം. സാഗരദർശനം ഒരുവശത്ത് ദിക്കിന്റെ അവസാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഋതുമാറ്റം കാലത്തിന്റെ അവസാനവും; രണ്ടിനാലും തടയപ്പെട്ട അവർ നിരുപായരായി.

പിന്നീട് അംഗദൻ വൃദ്ധരായ കപികളെയും ശിഷ്ടന്മാരെയും മറ്റു വനവാസികളെയും മധുരമായ വാക്കുകൊണ്ടു സംബോധന ചെയ്ത്, യഥാവിധി ആദരിച്ച്, സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. വിഷാദകാലത്തും ശിഷ്ടാചാരം മറന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. സിംഹത്തിന്റെയും കാളയുടേതുംപോലെയുള്ള ചുമലുകളും തടിച്ചുനീണ്ട കൈകളുമുള്ള മഹാപ്രാജ്ഞനായ യുവരാജാവ് അംഗദൻ പറഞ്ഞു — ‘കപിരാജന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരമാണ് നാമെല്ലാവരും പുറപ്പെട്ടത്. ഗുഹയിൽ കഴിഞ്ഞ നമുക്ക് ഒരു മാസം തികഞ്ഞു; വാനരന്മാർ അത് അറിയുന്നില്ലേ? ആശ്വിനമാസത്തിൽ കാലക്കണക്കു നിശ്ചയിച്ചാണ് നാം പുറപ്പെട്ടത്; ആ മാസവും കഴിഞ്ഞു; ഇനി എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത്? നിങ്ങൾ രാജാവിന്റെ വിശ്വാസം നേടിയവരും നീതിമാർഗത്തിൽ നിപുണരും സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തിൽ തത്പരരും എല്ലാ കർമങ്ങളിലും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവരുമാണ്. കർമങ്ങളിൽ തുല്യരില്ലാത്തവരും ദിക്കുകളിൽ പ്രസിദ്ധമായ പൗരുഷമുള്ളവരുമായ നിങ്ങൾ പിംഗലനേത്രനായ സുഗ്രീവനാൽ പ്രേരിതരായി എന്നെ മുന്നിൽ നിർത്തി പുറപ്പെട്ടവരാണ്. ഇപ്പോൾ കാര്യം സാധിക്കാത്ത നാം മരിക്കേണ്ടവരാണ്; ഇതിൽ സംശയമില്ല. വാനരരാജന്റെ സന്ദേശം നിറവേറ്റാതെ ആരാണ് സുഖിയായിരിക്കുക?’ ഇവിടെ അംഗദൻ ആദ്യം സഭയുടെ ഗൗരവം വർണിക്കുന്നു, പിന്നീടു മാത്രമേ തന്റെ നിർണയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നുള്ളൂ — നീതിജ്ഞനായ വക്താവിന്റെ ക്രമം ഇതാണ്. ‘എന്നെ മുന്നിൽ നിർത്തി’ എന്ന വാക്കിനാൽ അവൻ കുറ്റം തന്നിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കുന്നു, അനുചരന്മാരിലല്ല. ‘അറിയുന്നില്ലേ’ എന്ന ചോദ്യം ശകാരമല്ല, ഉണർത്തലാണ് — എല്ലാവരും സ്ഥിതി സ്വയം ആലോചിക്കട്ടെ എന്നാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. അംഗദൻ കാലാതിക്രമം പറയുക മാത്രമല്ല, സഭാംഗങ്ങളുടെ യോഗ്യതയും ഗുണങ്ങളും എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് അവരുടെ നിർണയംതന്നെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘ഇനി എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത്’ എന്ന ചോദ്യം മന്ത്രാലോചനയ്ക്കുള്ള ആഹ്വാനമാണ്. എന്നാൽ മറുപടിക്കു കാത്തുനിൽക്കാതെ അവൻ സ്വയം ഉത്തരം പറയും — ഇതു മുന്നോട്ടു കാണാം; കാരണം നിരാശ മന്ത്രാലോചനയെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു. ‘ഗുഹയിൽ കഴിഞ്ഞ നമുക്ക്’ എന്ന പദത്താൽ ഗുഹാവാസംതന്നെയാണ് കാലം പാഴായതിനു കാരണമെന്നു വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു.

‘സുഗ്രീവൻ സ്വയം നിശ്ചയിച്ച കാലം കഴിഞ്ഞിരിക്കെ എല്ലാ വനവാസികൾക്കും പ്രായോപവേശംതന്നെയാണ് ഉചിതം. സുഗ്രീവൻ സ്വഭാവത്താൽ കഠിനനാണ്, സ്വാമിഭാവത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനുമാണ്; അപരാധം ചെയ്തു മടങ്ങിച്ചെല്ലുന്ന നമ്മളെ ആരെയും അവൻ ക്ഷമിക്കില്ല. സീതയെക്കുറിച്ചു വിവരമൊന്നും ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ അവൻ ദ്രോഹംതന്നെ ചെയ്യും; അതിനാൽ ഇന്നുതന്നെ പ്രായോപവേശം അനുഷ്ഠിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. മക്കളെയും ഭാര്യമാരെയും ധനങ്ങളെയും ഗൃഹങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങിച്ചെല്ലുന്ന നമ്മളെ രാജാവ് നിശ്ചയമായും കൊല്ലും. അപമാനകരമായ വധത്താൽ മരിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ഇവിടെത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം.’ വധം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെങ്കിൽ സ്വേച്ഛയാലുള്ള മരണമാണ് ഗൗരവമുള്ളത് എന്ന ക്ഷത്രിയനീതിയാണ് ഇവിടെ പിന്തുടരുന്നത്. പിന്നീട് അംഗദൻ തന്റെ സവിശേഷമായ ഭയം പറയുന്നു — ‘സുഗ്രീവനല്ല എന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തത്; ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന നരേന്ദ്രനായ രാമനാണ് എന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്തത്. മുമ്പേ വൈരം കെട്ടിയിട്ടുള്ള ആ രാജാവ് എന്റെ വീഴ്ച കണ്ട് ഉറച്ച തീരുമാനത്തോടെ കഠിനമായ ദണ്ഡനത്താൽ എന്നെ കൊല്ലിക്കും. ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ എന്റെ ദുരന്തം കണ്ടുനിൽക്കുന്ന സുഹൃത്തുക്കളെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? പുണ്യമായ ഈ സാഗരതീരത്തുതന്നെ ഞാൻ പ്രായോപവേശം ചെയ്തിരിക്കും.’ പിതൃവധത്താൽ ഉണ്ടായ പഴയ വൈരം ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നുണ്ട് എന്നത് അംഗദന്റെ മനസ്സിലെ ഉറച്ച ശങ്കയാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് മടങ്ങിച്ചെല്ലുന്നതു മരണത്തെക്കാൾ ഭയങ്കരമായി അവൻ കരുതുന്നത്. അഭിഷേകം ചെയ്തതു രാമനാണ്, സുഗ്രീവനല്ല — ഈ ഓർമയാണ് അവന്റെ ആശങ്കയുടെ മൂലം; കാരണം രാജാവു ചെയ്യാത്ത അഭിഷേകം രാജാവിന് ഒരു മുള്ളുതന്നെയാണ്. ‘ഗന്തും പ്രായോപവേശനം’ എന്ന പാഠമാണ് ഇവിടെ അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ മറ്റൊരു വിധമാണ്. അംഗദന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ ക്രമമായി കാണാം — കാലാതിക്രമം, സുഗ്രീവന്റെ സ്വഭാവം, തന്നോടുള്ള പഴയ വൈരം. ഈ മൂന്നും ചേർന്നപ്പോൾ മരണംതന്നെയാണ് ഏകമാർഗം എന്ന് അവന്റെ മനസ്സിൽ ഉറയ്ക്കുന്നു. ‘പുണ്യമായ സാഗരതീരത്ത്’ എന്ന സ്ഥലനിർദേശത്തിനും അർഥമുണ്ട് — തീർഥത്തിൽ മരിക്കുന്നതു ശുഭമാണെന്നു ശാസ്ത്രം സമ്മതിക്കുന്നു; അതിനാൽ മരണവും വിധിപൂർവം ചെയ്യാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

യുവരാജാവായ കുമാരൻ പറഞ്ഞ ഇതു കേട്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം കരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘സുഗ്രീവൻ സ്വഭാവത്താൽ കഠിനനാണ്; രാഘവനോ പ്രിയയിൽ അനുരക്തനും. കാര്യം സാധിക്കാത്ത നമ്മെ കണ്ട്, ആ അവധിക്കാലം കഴിഞ്ഞിരിക്കെ, വൈദേഹിയെ കാണാതെതന്നെ വന്നുചേർന്ന നമ്മെ കണ്ട്, രാഘവന്റെ പ്രീതി ആഗ്രഹിച്ച് അവൻ സംശയമില്ലാതെ കൊല്ലിക്കും. അപരാധം ചെയ്തവർ സ്വാമിയുടെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല; നാമാകട്ടെ സുഗ്രീവന്റെ പ്രധാനികളായിരിക്കെ അവനാൽത്തന്നെ അയയ്ക്കപ്പെട്ടു വന്നവരാണ്. ഇവിടെത്തന്നെ സീതയെ തിരഞ്ഞ്, അല്ലെങ്കിൽ അവളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരം നേടി, ആ വീരന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകാം; അല്ലെങ്കിൽ യമലോകത്തിലേക്കുതന്നെ പോകാം.’ രാമന്റെ പ്രീതി ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ രാജാവിന്റെ കോപം കൂടുതൽ തീവ്രമാകും എന്നാണ് വാനരന്മാരുടെ കണക്ക്. അതിനാൽ അവർ സ്വാമിയോടു ഭക്തിയില്ലാത്തവരല്ല, ഫലമില്ലാതെ മടങ്ങിച്ചെല്ലുന്നതിന്റെ ലജ്ജയും ഭയവുംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് പിന്തിരിയുന്നത്. ‘പ്രധാനികൾ’ എന്ന പദത്താൽ അവർ തങ്ങളുടെ ഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുഖ്യസചിവന്മാർപോലും ദണ്ഡനീയരാണെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ഗതി എന്താകും എന്നു വ്യംഗ്യം. അവരുടെ മുന്നിൽ രണ്ടു മാർഗങ്ങൾ — സീതാദർശനം, അല്ലെങ്കിൽ യമസദനം; മൂന്നാമതൊരു മാർഗമില്ല എന്നാണ് അവരുടെ നിശ്ചയം. ഇങ്ങനെ യുവരാജാവിന്റെ നിർണയം സഭയുടെ നിർണയവുമായി; ഒരാളുടെ ശോകം എല്ലാവരുടെയും ശോകം എന്ന വാനരസമൂഹത്തിന്റെ ഐക്യം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. ‘കരുണമായ വാക്ക്’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി അവരുടെ സ്വരത്തിന്റെ ആർദ്രതയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, എതിർപ്പല്ല; അവർ യുവരാജാവിനെ തടയുന്നില്ല, അവന്റെ ദുഃഖത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു.

ഭയത്താൽ വലഞ്ഞ പ്ലവംഗമന്മാരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് താരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘വിഷാദിക്കേണ്ട. നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ ആ ഗുഹയിൽ കടന്ന് നമുക്കെല്ലാവർക്കും പാർക്കാം. ഇതു മായയാൽ നിർമിതവും അതിദുർഗമവും ധാരാളം പൂക്കളും വെള്ളവും ഭക്ഷ്യവും പാനീയവുമുള്ളതുമാണ്; ഇവിടെ നമുക്ക് പുരന്ദരനിൽനിന്നോ രാഘവനിൽനിന്നോ വാനരരാജനിൽനിന്നോ ഒരു ഭയവുമില്ല.’ മരണനിശ്ചയത്തിനു പകരം ഒരു ജീവനോപായം ഇതിലൂടെ മുന്നോട്ടുവെക്കപ്പെടുന്നു; നിരാശയിലും വഴി തേടുക എന്നതുതന്നെയാണ് മന്ത്രിയുടെ കർത്തവ്യം. അംഗദനും അനുകൂലമായ ആ വാക്കു കേട്ട് വിശ്വാസം വന്ന വാനരന്മാരെല്ലാം പറഞ്ഞു — ‘നാം കൊല്ലപ്പെടാതിരിക്കാൻ വേണ്ട ഏർപ്പാട് ഇന്നുതന്നെ താമസിയാതെ ചെയ്യപ്പെടട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ മരണനിശ്ചയം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടു ജീവിതസങ്കല്പത്താൽ മാറ്റിവെക്കപ്പെട്ടു; സർഗം ആശയുടെ ഒരു കിരണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. താരൻ വൃദ്ധനും അനുഭവസമ്പന്നനുമായ മന്ത്രിയാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് എല്ലാവർക്കും സ്വീകാര്യമായി.

Coming out of Svayamprabhā's cave, the monkeys saw before them the dreadful ocean, Varuṇa's home, shoreless, roaring on every side and churned by terrible waves. Emerging from the dark cave, they saw the endlessness of the sea, and that alone conveys their despair: without seeing a farther shore they could go no farther. While they had been searching that mountain fastness Maya had made by magic, the month the king had fixed as their limit had passed. Sitting down at the foot of the Vindhya, where the trees were in full flower, the noble monkeys fell to brooding. When they saw the spring trees, their tips bowed under the weight of blossom and draped in a hundred creepers, they were seized with fear. They had set out in autumn, and now spring had come: the trees themselves told them the time. The changing season, not any messenger, was the witness to the reckoning, and the beauty of nature, which brings others joy, brought these monkeys fear — the poet sets the feeling against the scene. Telling one another that spring had come, and knowing that the time for their errand was lost, they sank to the ground as if their strength had left them; "sank" shows at once the fall of their bodies and the breaking of their spirits. All the time from the rainy season to spring had been spent in vain, and that was the cause of their grief. The sight of the ocean marked the end of their quarter, and the change of season the end of their time; hemmed in by both, they had no way forward.

Then Aṅgada addressed the elder monkeys, the worthy ones and the other forest-dwellers in gentle words, honouring each as was fitting, and began to speak; even in a time of despair, courtesy was not forgotten. That far-seeing crown prince, with shoulders like a lion's or a bull's and thick, long arms, said: "We all set out at the command of the monkey king. While we were in the cave a full month has passed — don't you monkeys realise it? We set out in the month of Āśvina, having fixed the reckoning of time, and that month too is gone. So what are we to do now?" His question was not a rebuke but a wake-up call, meant to make everyone weigh their situation, and an invitation to take counsel; and "while we were in the cave" makes clear that the stay in the cave was what ate up the time. "You have the king's confidence, you are skilled in policy, devoted to your master's good and trusted with every task. You are unequalled in action, famed for your valour in every quarter, and you set out at the bidding of the tawny-eyed Sugrīva with me at your head." First he praises the assembly and only then reveals his own decision, as a skilled speaker should, and "with me at your head" takes the blame upon himself, not his followers. "Now, with our purpose unaccomplished, we must die; there is no doubt of it. Who could be happy after failing to carry out the monkey king's orders?" He does not wait for an answer but answers himself, for despair overrides even counsel.

"Since the time Sugrīva himself set is past, the right course for all of us forest-dwellers is to fast to death. Sugrīva is harsh by nature and is now firmly our master; he will not pardon us when we go back as offenders. If there is no news of Sītā he will do us harm, so it is right to begin the fast unto death this very day. We left our sons and wives, our wealth and homes behind, and if we go back from here the king will surely kill us. Better to die here than to be put to a shameful death." If death cannot be avoided, the warrior's code holds that dying by one's own choice is more honourable. Then Aṅgada spoke of his own particular fear. "It was not Sugrīva who consecrated me crown prince; it was Rāma, lord of men, of untiring deeds. That king has long borne me ill will, and when he sees my offence he will make up his mind and have me killed with a cruel punishment. What use are friends who stand by and watch my ruin while I still live? Here on the holy shore of the sea I shall lie down to die." Aṅgada was convinced that the old enmity born of his father's death was still alive, and so he feared going back more than death itself. That Rāma, not Sugrīva, had consecrated him was the root of his fear, since a consecration the king did not make himself is a thorn in the king's side. His reasons come in order — the lapse of time, Sugrīva's nature, and the old enmity — and together they fix in his mind that death is the only way. Even the place he names matters: dying at a holy spot is auspicious, as the scriptures hold, so he wishes even his death to be done rightly.

When they heard what the young crown prince had said, all those fine monkeys answered in pitiful words: "Sugrīva is harsh by nature, and Rāghava is devoted to his beloved. When Sugrīva sees us come back with the task undone, the time past and Vaidehī unfound, he will certainly have us killed to please Rāghava." They reckoned that the king's anger would be all the fiercer for his wish to please Rāma. "Offenders should not go into their master's presence — and yet we came out as Sugrīva's chief men." In reminding themselves of their rank they imply: if even the chief ministers are to be punished, what hope is there for the rest? So they were not disloyal to their master, but shrank from returning empty-handed out of shame and fear. "Only if we find Sītā here, or get news of her, will we go back to that hero; otherwise we will go to Yama's realm." Two roads lay before them, finding Sītā or death, and they were sure there was no third. So the crown prince's resolve became the assembly's resolve; one monkey's grief became the grief of all, showing the unity of the monkey band. "Pitiful words" conveys the tenderness in their voices, not opposition; they did not hold the prince back, but shared his sorrow.

Hearing those words of the fear-stricken monkeys, Tāra said: "Enough of despair. If you agree, let us all go into that cave and live there. It was made by magic and is very hard to reach, and it has plenty of flowers, water, food and drink. There we need fear nothing from Indra, nor from Rāghava, nor from the king of the monkeys." In place of the resolve to die he offers a way to live, and that is exactly a counsellor's work: to find a way out even in despair. Tāra was an elder and a counsellor, so his words were accepted by all. Hearing that proposal, which pleased Aṅgada too, all the monkeys were convinced and cried: "Let a plan that will keep us from being killed be carried out this very day, without delay!" So in a moment the resolve to die was replaced by the will to live, and the sarga ends on a single ray of hope.