अङ्गदस्य प्रायोपवेशननिश्चयः

बिलान्निर्गतानां सागरदर्शनम्, कालातिक्रमः, अङ्गदस्य विषादः, प्रायोपवेशनसंकल्पः, तारस्य बिलप्रवेशप्रस्तावः

स्वयंप्रभायाः बिलात् निर्गताः वानराः घोरं वरुणालयं सागरं ददृशुः। मयनिर्मितं गिरिदुर्गं विचिन्वतां तेषां सुग्रीवेण निर्दिष्टः मासः व्यतीतः। विन्ध्यपादे पुष्पितपादपे उपविश्य चिन्तामग्नाः, वासन्तिकान् द्रुमान् दृष्ट्वा भयशङ्किताः, नष्टसंदेशकालार्थाः ते धरणीतले निपेतुः। ततः युवराजः अङ्गदः कपिवृद्धान् आभाष्य अवदत् — ‘कपिराजस्य शासनात् निर्गतानां नः मासः पूर्णः; इदानीम् अकृतार्थानां मर्तव्यम्। सुग्रीवः प्रकृत्या तीक्ष्णः, अपराधकृतान् नः न क्षमिष्यति; अतः अद्य एव प्रायोपवेशनं क्षमम्। मां रामः एव अभिषिक्तवान्, न सुग्रीवः; सः बद्धवैरः मां घातयिष्यति। पुण्ये सागररोधसि इह एव प्रायम् आसिष्ये।’ वानराः करुणं प्रत्यूचुः — ‘अपराद्धानां स्वामिपार्श्वतः गमनं न क्षमम्; सीताम् अन्वीक्ष्य एव गच्छामः, नो चेत् यमक्षयम्।’ ततः तारः प्रस्तौति — ‘विषादेन अलम्; मायाविहितं सुदुर्गमं तत् बिलं प्रविश्य वसाम; तत्र इन्द्रात् रामात् सुग्रीवाद् वा न भयम्।’ अङ्गदानुकूलं तत् वचः श्रुत्वा प्रतीताः हरयः तत् एव अभ्यनुमोदयन्।

१बिलान्निर्गतानां वानराणां सागरदर्शनं कालातिक्रमज्ञानं च

१ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम्।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिराकुलम्॥

२मयस्य मायाविहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम्।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः॥

३विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे।
उपविश्य महात्मानश्चिन्तामापेदिरे तदा॥

४ततः पुष्पातिभाराग्राँल्लताशतसमावृतान्।
द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्ट्वा बभूवुर्भयशङ्किताः॥

५ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम्।
नष्टसंदेशकालार्थां निपेतुर्धरणीतले॥

स्वयंप्रभायाः बिलात् निर्गताः वानराः पुरतः घोरं वरुणालयं सागरं ददृशुः — अपारम्, अभिगर्जन्तं, घोरैः ऊर्मिभिः आकुलम्। अन्धकारमयात् बिलात् निःसृत्य ते समुद्रस्य अनन्ततां पश्यन्ति; पारम् अदृष्ट्वा अग्रे गन्तुं न शक्यते इति तेषां निराशा अनेन एव सूच्यते। मयासुरेण मायया विहितं तत् गिरिदुर्गं विचिन्वतां तेषां सः मासः व्यतिक्रान्तः, यः राज्ञा सुग्रीवेण अवधिरूपेण कृतः आसीत्। विन्ध्यस्य गिरेः पादे सम्प्रपुष्पितपादपे उपविश्य ते महात्मानः चिन्ताम् आपेदिरे। पुष्पाणाम् अतिभारेण नम्राग्रान्, लताशतैः समावृतान्, वासन्तिकान् द्रुमान् दृष्ट्वा ते भयशङ्किताः अभवन्। शरत्काले ते निर्गताः आसन्; अधुना वसन्तः प्राप्तः इति वृक्षाः एव तेभ्यः कालम् अकथयन्। ऋतुपरिवर्तनम् एव अत्र कालगणनायाः साक्षि, न तु कश्चित् दूतः। प्रकृतेः शोभा अन्येषां हर्षाय भवति, एतेषां तु भयाय — इति विपरीतः रसः अत्र कविना योजितः। परस्परं वसन्तस्य आगमनं प्रतिवेद्य, नष्टसंदेशकालार्थाः सन्तः, ते निःशक्तिकाः इव धरणीतले निपेतुः। ‘निपेतुः’ इति पदेन कविः तेषां शरीरस्य पतनं मनसः भङ्गं च युगपत् दर्शयति। वर्षावासात् आरभ्य यावत् वसन्तः, तावान् कालः व्यर्थः गतः इति तेषां शोकस्य कारणम्। सागरदर्शनम् एकतः दिशायाः अन्तं सूचयति, ऋतुपरिवर्तनं च कालस्य अन्तम्; उभाभ्यां रुद्धाः ते निरुपायाः जाताः।

Coming out of Svayamprabhā's cave, the monkeys saw before them the dreadful ocean, Varuṇa's home, shoreless, roaring on every side and churned by terrible waves. Emerging from the dark cave, they saw the endlessness of the sea, and that alone conveys their despair: without seeing a farther shore they could go no farther. While they had been searching that mountain fastness Maya had made by magic, the month the king had fixed as their limit had passed. Sitting down at the foot of the Vindhya, where the trees were in full flower, the noble monkeys fell to brooding. When they saw the spring trees, their tips bowed under the weight of blossom and draped in a hundred creepers, they were seized with fear. They had set out in autumn, and now spring had come: the trees themselves told them the time. The changing season, not any messenger, was the witness to the reckoning, and the beauty of nature, which brings others joy, brought these monkeys fear — the poet sets the feeling against the scene. Telling one another that spring had come, and knowing that the time for their errand was lost, they sank to the ground as if their strength had left them; "sank" shows at once the fall of their bodies and the breaking of their spirits. All the time from the rainy season to spring had been spent in vain, and that was the cause of their grief. The sight of the ocean marked the end of their quarter, and the change of season the end of their time; hemmed in by both, they had no way forward.

२अङ्गदस्य वानरान् प्रति मासातिक्रमनिवेदनम्

६ततस्तान्कपिवृद्धांश्च शिष्टांश्चैव वनौकसः।
वाचा मधुरयाऽऽभाष्य यथावदनुमान्य च॥

७स तु सिंहवृषस्कन्धः पीनायतभुजः कपिः।
युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यमब्रवीत्॥

८शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यत॥

९वयमाश्वयुजे मासि कालसंख्याव्यवस्थिताः।
प्रस्थिताः सोऽपि चातीतः किमतः कार्यमुत्तरम्॥

१०भवन्तः प्रत्ययं प्राप्ता नीतिमार्गविशारदाः।
हितेष्वभिरता भर्तुर्निसृष्टाः सर्वकर्मसु॥

११कर्मस्वप्रतिमाः सर्वे दिक्षु विश्रुतपौरुषाः।
मां पुरस्कृत्य निर्याताः पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः॥

१२इदानीमकृतार्थानां मर्तव्यं नात्र संशयः।
हरिराजस्य संदेशमकृत्वा कः सुखी भवेत्॥

ततः अङ्गदः कपिवृद्धान्, शिष्टान्, अन्यान् वनौकसः च मधुरया वाचा आभाष्य, यथावत् अनुमान्य च, वक्तुम् आरभत। विषादकालेऽपि शिष्टाचारः न विस्मृतः इति अत्र द्रष्टव्यम्। सिंहवृषभयोः इव स्कन्धः यस्य, पीनौ आयतौ च भुजौ, सः महाप्राज्ञः युवराजः अङ्गदः अब्रवीत् — ‘कपिराजस्य शासनात् वयं सर्वे विनिर्गताः। बिलस्थानां नः मासः पूर्णः; हरयः किं न बुध्यन्ते? आश्विने मासि कालसंख्यां व्यवस्थाप्य वयं प्रस्थिताः; सः अपि मासः अतीतः; अतः उत्तरं किं कार्यम्? भवन्तः राज्ञः प्रत्ययं प्राप्ताः, नीतिमार्गविशारदाः, भर्तुः हितेषु अभिरताः, सर्वकर्मसु निसृष्टाः। कर्मसु अप्रतिमाः, दिक्षु विश्रुतपौरुषाः, पिङ्गाक्षेण सुग्रीवेण प्रतिचोदिताः, मां पुरस्कृत्य निर्याताः। इदानीम् अकृतार्थानां नः मर्तव्यम्; अत्र संशयः नास्ति। हरिराजस्य संदेशम् अकृत्वा कः सुखी भवेत्?’ अत्र अङ्गदः प्रथमं सभायाः गौरवं वर्णयति, पश्चात् एव आत्मनः निर्णयं प्रकटयति — इति नीतिज्ञस्य वक्तुः क्रमः। ‘मां पुरस्कृत्य’ इति पदेन सः दोषम् आत्मनि एव आरोपयति, न अनुचरेषु। ‘किं न बुध्यन्ते’ इति प्रश्नः तु भर्त्सना न, अपितु प्रबोधनम् — सर्वे स्थितिं स्वयं विचारयन्तु इति तस्य आशयः। अङ्गदः न केवलं कालातिक्रमं कथयति, अपितु सभ्यानां योग्यतां गुणांश्च गणयित्वा तेषां निर्णयम् एव प्रार्थयते। ‘उत्तरं किं कार्यम्’ इति प्रश्नः मन्त्रणायाः आह्वानम्। किन्तु उत्तरस्य अपेक्षां न कृत्वा एव सः स्वयम् उत्तरं वक्ष्यति — इति अग्रे द्रष्टव्यम्, यतः निराशा मन्त्रणाम् अपि अतिक्रामति। ‘बिलस्थानां नः’ इति पदेन बिलनिवासः एव कालहरणस्य हेतुः इति स्पष्टीकृतम्।

Then Aṅgada addressed the elder monkeys, the worthy ones and the other forest-dwellers in gentle words, honouring each as was fitting, and began to speak; even in a time of despair, courtesy was not forgotten. That far-seeing crown prince, with shoulders like a lion's or a bull's and thick, long arms, said: "We all set out at the command of the monkey king. While we were in the cave a full month has passed — don't you monkeys realise it? We set out in the month of Āśvina, having fixed the reckoning of time, and that month too is gone. So what are we to do now?" His question was not a rebuke but a wake-up call, meant to make everyone weigh their situation, and an invitation to take counsel; and "while we were in the cave" makes clear that the stay in the cave was what ate up the time. "You have the king's confidence, you are skilled in policy, devoted to your master's good and trusted with every task. You are unequalled in action, famed for your valour in every quarter, and you set out at the bidding of the tawny-eyed Sugrīva with me at your head." First he praises the assembly and only then reveals his own decision, as a skilled speaker should, and "with me at your head" takes the blame upon himself, not his followers. "Now, with our purpose unaccomplished, we must die; there is no doubt of it. Who could be happy after failing to carry out the monkey king's orders?" He does not wait for an answer but answers himself, for despair overrides even counsel.

३अङ्गदस्य प्रायोपवेशननिश्चयः, सुग्रीवभयवर्णनं च

१३अस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम्।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम्॥

१४तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः।
न क्षमिष्यति नः सर्वानपराधकृतो गतान्॥

१५अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति।
तस्मात्क्षममिहाद्यैव गन्तुं प्रायोपवेशनम्॥

१६त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च।
ध्रुवं नो हिंसते राजा सर्वान्प्रतिगतानितः॥

१७वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः।
न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः॥

१८नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम्॥

१९घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः।
किं मे सुहृद्भिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे।
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि॥

‘सुग्रीवेण स्वयं कृते काले अतीते सर्वेषां वनौकसां प्रायोपवेशनम् एव युक्तम्। सुग्रीवः प्रकृत्या तीक्ष्णः, स्वामिभावे च व्यवस्थितः; अपराधकृतः प्रतिगतान् नः सर्वान् सः न क्षमिष्यति। सीतायाः अप्रवृत्तौ सः पापम् एव करिष्यति; तस्मात् अद्य एव प्रायोपवेशनं गन्तुं क्षमम्। पुत्रान् दारान् धनानि गृहाणि च त्यक्त्वा इतः प्रतिगतान् नः राजा ध्रुवं हिंसते। अप्रतिरूपेण वधेन मरणात् तु इह एव मृत्युः श्रेयान्।’ वधः अनिवार्यः चेत् स्वेच्छया मरणम् एव गौरवयुक्तम् इति क्षत्रियनीतिः अत्र अनुसृता। ततः अङ्गदः आत्मनः विशिष्टं भयं कथयति — ‘सुग्रीवेण अहं यौवराज्येन न अभिषेचितः; अक्लिष्टकर्मणा रामेण नरेन्द्रेण एव अभिषिक्तः अस्मि। सः पूर्वं बद्धवैरः राजा मम व्यतिक्रमं दृष्ट्वा कृतनिश्चयः तीक्ष्णेन दण्डेन मां घातयिष्यति। जीवितान्तरे मम व्यसनं पश्यद्भिः सुहृद्भिः किं प्रयोजनम्? पुण्ये सागररोधसि इह एव अहं प्रायम् आसिष्ये।’ पितृवधजनितं पूर्ववैरम् अद्यापि जीवति इति अङ्गदस्य मनसि स्थिरा शङ्का; तेन एव सः निवर्तनं मरणात् अपि भयङ्करं मन्यते। अभिषेकस्य कर्ता रामः, न सुग्रीवः — इति स्मरणं तस्य आशङ्कायाः मूलम्, यतः राज्ञा अकृतः अभिषेकः राज्ञे शल्यम् एव। ‘गन्तुं प्रायोपवेशनम्’ इति पाठः अत्र मुद्रितः; समीक्षितसंस्करणे तु अन्यथा। अङ्गदस्य वचनेषु त्रीणि कारणानि क्रमेण दृश्यन्ते — कालातिक्रमः, सुग्रीवस्य स्वभावः, आत्मनः पूर्ववैरं च। एतैः त्रिभिः मिलितैः तस्य मनसि मरणम् एव एकः मार्गः इति स्थिरं भवति। ‘पुण्ये सागररोधसि’ इति स्थाननिर्देशः अपि सार्थकः — तीर्थे मरणं शुभम् इति शास्त्रसम्मतम्, अतः सः मरणम् अपि विधिपूर्वकं कर्तुम् इच्छति।

"Since the time Sugrīva himself set is past, the right course for all of us forest-dwellers is to fast to death. Sugrīva is harsh by nature and is now firmly our master; he will not pardon us when we go back as offenders. If there is no news of Sītā he will do us harm, so it is right to begin the fast unto death this very day. We left our sons and wives, our wealth and homes behind, and if we go back from here the king will surely kill us. Better to die here than to be put to a shameful death." If death cannot be avoided, the warrior's code holds that dying by one's own choice is more honourable. Then Aṅgada spoke of his own particular fear. "It was not Sugrīva who consecrated me crown prince; it was Rāma, lord of men, of untiring deeds. That king has long borne me ill will, and when he sees my offence he will make up his mind and have me killed with a cruel punishment. What use are friends who stand by and watch my ruin while I still live? Here on the holy shore of the sea I shall lie down to die." Aṅgada was convinced that the old enmity born of his father's death was still alive, and so he feared going back more than death itself. That Rāma, not Sugrīva, had consecrated him was the root of his fear, since a consecration the king did not make himself is a thorn in the king's side. His reasons come in order — the lapse of time, Sugrīva's nature, and the old enmity — and together they fix in his mind that death is the only way. Even the place he names matters: dying at a holy spot is auspicious, as the scriptures hold, so he wishes even his death to be done rightly.

४वानराणां करुणं प्रत्युत्तरं, यमक्षयगमनसंकल्पश्च

२०एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम्।
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन्॥

२१तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियारक्तश्च राघवः।
समीक्ष्याकृतकार्यांस्तु तस्मिंश्च समये गते॥

२२अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वा चैव समागतान्।
राघवप्रियकामाय घातयिष्यत्यसंशयम्॥

२३न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः।
प्रधानभूताश्च वयं सुग्रीवस्य समागताः॥

२४इहैव सीतामन्वीक्ष्य प्रवृत्तिमुपलभ्य वा।
नो चेद्गच्छाम तं वीरं गमिष्यामो यमक्षयम्॥

युवराजेन कुमारेण भाषितम् एतत् श्रुत्वा ते सर्वे वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यम् अब्रुवन् — ‘सुग्रीवः प्रकृत्या तीक्ष्णः, राघवः च प्रियायां रक्तः। अकृतकार्यान् नः समीक्ष्य, तस्मिन् अवधिकाले गते, वैदेह्याम् अदृष्टायाम् एव समागतान् अस्मान् दृष्ट्वा, राघवस्य प्रियकामनया सः असंशयं घातयिष्यति। अपराद्धानां स्वामिपार्श्वतः गमनं न क्षमम्; वयं तु सुग्रीवस्य प्रधानभूताः सन्तः तेन एव प्रेषिताः समागताः। इह एव सीताम् अन्वीक्ष्य, प्रवृत्तिं वा उपलभ्य, तं वीरं गच्छामः; नो चेत् यमक्षयम् एव गमिष्यामः।’ राज्ञः कोपः रामस्य प्रियकामनया एव तीव्रतरः भविष्यति इति वानराणां गणना। अतः ते स्वामिनं प्रति न भक्तिहीनाः, अपितु फलहीनस्य प्रत्यागमनस्य लज्जाभयेन एव पराङ्मुखाः। ‘प्रधानभूताः’ इति पदेन ते आत्मनः गौरवं स्मारयन्ति — मुख्याः सचिवाः अपि दण्ड्याः चेत्, अन्येषां का गतिः इति व्यङ्ग्यम्। मरणस्य द्वौ मार्गौ तेषां पुरतः — सीतादर्शनम् अन्यथा यमसदनम्; तृतीयः मार्गः नास्ति इति तेषां निश्चयः। एवं युवराजस्य निर्णयः सभायाः निर्णयः अपि जातः; एकस्य शोकः सर्वेषां शोकः इति वानरसमाजस्य ऐक्यम् अत्र प्रकटितम्। ‘करुणं वाक्यम्’ इति विशेषणेन कविः तेषां स्वरस्य आर्द्रताम् एव सूचयति, न तु विरोधम्; ते युवराजं न निवारयन्ति, अपितु तस्य दुःखे सहभागिनः भवन्ति।

When they heard what the young crown prince had said, all those fine monkeys answered in pitiful words: "Sugrīva is harsh by nature, and Rāghava is devoted to his beloved. When Sugrīva sees us come back with the task undone, the time past and Vaidehī unfound, he will certainly have us killed to please Rāghava." They reckoned that the king's anger would be all the fiercer for his wish to please Rāma. "Offenders should not go into their master's presence — and yet we came out as Sugrīva's chief men." In reminding themselves of their rank they imply: if even the chief ministers are to be punished, what hope is there for the rest? So they were not disloyal to their master, but shrank from returning empty-handed out of shame and fear. "Only if we find Sītā here, or get news of her, will we go back to that hero; otherwise we will go to Yama's realm." Two roads lay before them, finding Sītā or death, and they were sure there was no third. So the crown prince's resolve became the assembly's resolve; one monkey's grief became the grief of all, showing the unity of the monkey band. "Pitiful words" conveys the tenderness in their voices, not opposition; they did not hold the prince back, but shared his sorrow.

५तारस्य बिलप्रवेशप्रस्तावः, हरीणाम् अनुमोदनं च

२५प्लवङ्गमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः॥

२६इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतपुष्पोदकभोज्यपेयम्।
इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरान्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा॥

२७श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचोऽनुकूलमूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः।
यथा न हन्येम तथा विधानमसक्तमद्यैव विधीयतां नः॥

भयार्दितानां प्लवङ्गमानां तत् वचः श्रुत्वा तारः इदम् अब्रवीत् — ‘विषादेन अलम्। यदि वः रोचते, तत् बिलं प्रविश्य सर्वे वसाम। इदं हि मायया विहितं सुदुर्गमम्, प्रभूतपुष्पोदकभोज्यपेयं च; अत्र नः पुरंदरात्, राघवात्, वानरराजतः वा न किंचित् भयम् अस्ति।’ मरणनिश्चयस्य स्थाने जीवनोपायः अनेन प्रस्तूयते; मन्त्रिणः कार्यम् एतद् एव — निराशायाम् अपि गतिम् अन्वेष्टुम्। अङ्गदस्य अपि अनुकूलं तत् वचः श्रुत्वा प्रतीताः सर्वे हरयः ऊचुः — ‘यथा वयं न हन्येम, तथा विधानम् अद्य एव अविलम्बितं विधीयताम्।’ एवं मरणनिश्चयः क्षणेन जीवनसंकल्पेन प्रतिस्थापितः, सर्गः च आशायाः एकेन किरणेन समाप्यते। तारः वृद्धः अनुभवी मन्त्री च; अतः तस्य वचनं सर्वेषां स्वीकार्यम् अभवत्।

Hearing those words of the fear-stricken monkeys, Tāra said: "Enough of despair. If you agree, let us all go into that cave and live there. It was made by magic and is very hard to reach, and it has plenty of flowers, water, food and drink. There we need fear nothing from Indra, nor from Rāghava, nor from the king of the monkeys." In place of the resolve to die he offers a way to live, and that is exactly a counsellor's work: to find a way out even in despair. Tāra was an elder and a counsellor, so his words were accepted by all. Hearing that proposal, which pleased Aṅgada too, all the monkeys were convinced and cried: "Let a plan that will keep us from being killed be carried out this very day, without delay!" So in a moment the resolve to die was replaced by the will to live, and the sarga ends on a single ray of hope.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

वरुणालय ५३.१ वरुणस्य निवासः, समुद्रः

सन्धिः: वरुण + आलय → वरुणालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वरुणस्य आलयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सागरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अभिगर्जन्तम् ५३.१ सर्वतः गर्जन्तम्, महाध्वनिं कुर्वन्तम्

सन्धिः: अभि + गर्जन्तम् → अभिगर्जन्तम् — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारानन्तरं व्यञ्जनम्)
समासः: समासः नास्ति — ‘गर्ज्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

घोरैरूर्मिभिः ५३.१ भयङ्करैः तरङ्गैः

सन्धिः: बाह्यसन्धिः अत्र मुख्या — ‘घोरैः + ऊर्मिभिः’ इत्यत्र ऐकारोत्तरस्य विसर्गस्य रेफादेशः, ततः ‘घोरैरूर्मिभिः’
समासः: समासः नास्ति — विशेषणविशेष्यभावः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

मायाविहित ५३.२ मायाशक्त्या निर्मितम्

सन्धिः: माया + विहित → मायाविहित — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारानन्तरं वकारः)
समासः: मायया विहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘गिरिदुर्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

व्यतिक्रान्त ५३.२ अतीतः, व्यतीतः

सन्धिः: वि + अतिक्रान्त → व्यतिक्रान्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ ‘अति’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मासः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सम्प्रपुष्पितपादपे ५३.३ यत्र वृक्षाः सम्यक् पुष्पिताः, तस्मिन् प्रदेशे

सन्धिः: सम् + प्र + पुष्पित → सम्प्रपुष्पित — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म् + प = म्प)
समासः: सम्प्रपुष्पिताः पादपाः यस्मिन् सः, तस्मिन् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘पादे’ इत्यस्य विशेषणम्)

आपेदिरे ५३.३ प्राप्तवन्तः, अनुभूतवन्तः

सन्धिः: आ + पेदिरे → आपेदिरे — सन्धिकार्यं नास्ति (आ इत्युपसर्गः पकारेण सह)
समासः: समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

पुष्पातिभाराग्र ५३.४ पुष्पभारेण नम्राग्राः

सन्धिः: भार + अग्र → भाराग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पुष्प + अति → पुष्पाति इत्यपि सवर्णदीर्घः
समासः: पुष्पाणाम् अतिभारेण नम्राणि अग्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘द्रुमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वासन्तिकान् ५३.४ वसन्तकाले पुष्पफलयुक्तान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — वसन्त + ठक् इति तद्धिते आदिवृद्धिः (व → वा)
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘द्रुमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

भयशङ्किताः ५३.४ भयेन त्रस्ताः

सन्धिः: भय + शङ्किताः → भयशङ्किताः — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं शकारः)
समासः: भयेन शङ्किताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

प्रतिवेद्य ५३.५ ज्ञापयित्वा, निवेद्य

सन्धिः: प्रति + वेद्य → प्रतिवेद्य — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारानन्तरं वकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः णिजन्तस्य ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)

नष्टसंदेशकालार्था ५३.५ येषां संदेशपालनस्य कालः प्रयोजनं च नष्टम्

सन्धिः: काल + अर्थ → कालार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: नष्टः संदेशकालस्य अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (मुद्रणे ‘कालार्थां’ इति अनुस्वारान्तम्; टिप्पणीं पश्यतु)

कपिवृद्ध ५३.६ वानरेषु वयोज्ञानाभ्यां वृद्धान्

सन्धिः: कपि + वृद्धान् → कपिवृद्धान् — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारानन्तरं वकारः)
समासः: कपिषु वृद्धाः, तान् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (मुद्रणे ‘कपिवृद्धांश्च’ इति)

अनुमान्य ५३.६ यथायोग्यं सम्मान्य

सन्धिः: अनु + मान्य → अनुमान्य — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारानन्तरं मकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘मान्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘अनु’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: अव्ययम् — ल्यबन्तम्

सिंहवृषस्कन्धः ५३.७ सिंहवृषभयोः इव पीनस्कन्धः

सन्धिः: वृष + स्कन्ध → वृषस्कन्ध — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सिंह’ इत्यत्र अनुस्वारः शषसेषु तथैव तिष्ठति
समासः: सिंहस्य वृषभस्य च इव स्कन्धः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)

पीनायतभुजः ५३.७ स्थूलदीर्घबाहुः

सन्धिः: पीन + आयत → पीनायत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: पीनौ आयतौ च भुजौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महाप्राज्ञ ५३.७ अतिशयेन बुद्धिमान्

सन्धिः: महा + प्राज्ञ → महाप्राज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
समासः: महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
विभक्तिः: सम्बोधनवत् प्रथमा, एकवचनम् (मुद्रणे ‘महाप्राज्ञ अङ्गदो’ इति सन्धिरहितं पाठः)

कालसंख्याव्यवस्थिताः ५३.९ कालगणनां निश्चित्य स्थिताः

सन्धिः: संख्या + व्यवस्थित → संख्याव्यवस्थित — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारानन्तरं वकारः)
समासः: कालस्य संख्यायां व्यवस्थिताः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भितः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

नीतिमार्गविशारदाः ५३.१० नयशास्त्रे निपुणाः

सन्धिः: मार्ग + विशारद → मार्गविशारद — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं वकारः)
समासः: नीतिमार्गे विशारदाः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

निसृष्टाः ५३.१० नियुक्ताः, समर्पितकार्याः

सन्धिः: नि + सृष्टाः → निसृष्टाः — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारानन्तरं सकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘नि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

विश्रुतपौरुषाः ५३.११ प्रसिद्धपराक्रमाः

सन्धिः: विश्रुत + पौरुष → विश्रुतपौरुष — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं पकारः)
समासः: विश्रुतं पौरुषं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

पिङ्गाक्षप्रतिचोदिताः ५३.११ पिङ्गलनेत्रेण सुग्रीवेण प्रेरिताः

सन्धिः: पिङ्ग + अक्ष → पिङ्गाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पिङ्गे अक्षिणी यस्य सः पिङ्गाक्षः (सुग्रीवः), तेन प्रतिचोदिताः — बहुव्रीहिगर्भितः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अकृतार्थानाम् ५३.१२ असिद्धप्रयोजनानाम्

सन्धिः: कृत + अर्थ → कृतार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः नञ्समासे ‘अ’
समासः: न कृतः अर्थः यैः ते, तेषाम् — नञ्गर्भितबहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

प्रायोपवेशनम् ५३.१३ मरणपर्यन्तम् अनशनव्रतेन उपवेशनम्

सन्धिः: प्राय + उपवेशन → प्रायोपवेशन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: प्रायाय उपवेशनम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अक्लिष्टकर्मणा ५३.१८ अनायासेन महत्कर्म कुर्वता

सन्धिः: न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञः ‘अ’ इति आदेशः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अक्लिष्टानि कर्माणि यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘रामेण’ इत्यस्य विशेषणम्)

बद्धवैरः ५३.१८ पूर्वमेव वैरं निबद्धवान्

सन्धिः: बद्ध + वैर → बद्धवैर — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं वकारः)
समासः: बद्धं वैरं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (मुद्रणे ‘बद्धवैरो’ इति ओकारान्तम्)

जीवितान्तरे ५३.१९ जीवनकाले, जीवति सति

सन्धिः: जीवित + अन्तर → जीवितान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: जीवितस्य अन्तरम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

सागररोधसि ५३.१९ समुद्रतटे

सन्धिः: सागर + रोधस् → सागररोधस् — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारानन्तरं रेफः)
समासः: सागरस्य रोधः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

प्लवङ्गमानाम् ५३.२५ प्लुत्य गच्छतां वानराणाम्

सन्धिः: प्लवम् + गम → प्लवङ्गम — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म् + ग = ङ्ग)
समासः: प्लवेन गच्छन्ति इति प्लवङ्गमाः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

भयार्दितानाम् ५३.२५ भयेन पीडितानाम्

सन्धिः: भय + अर्दित → भयार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: भयेन अर्दिताः, तेषाम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

प्रभूतपुष्पोदकभोज्यपेयम् ५३.२६ यत्र पुष्पाणि जलं भोज्यं पेयं च प्रचुरम्

सन्धिः: पुष्प + उदक → पुष्पोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: प्रभूतानि पुष्पोदकभोज्यपेयानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘इदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वचोऽनुकूलम् ५३.२७ अङ्गदस्य मताय अनुगुणं वचनम्

सन्धिः: वचः + अनुकूलम् → वचोऽनुकूलम् — विसर्गस्य उकारः, गुणः, परस्य अकारस्य लोपः (अवग्रहेण सूचितः)
समासः: अनुकूलं वचः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्