हनूमतो वृत्तान्तकथनं बिलान्निर्गमनं च

स्वयंप्रभायाः प्रश्नः, हनूमता सर्ववृत्तान्तनिवेदनम्, कालातिक्रमे भयम्, तपःप्रभावेण वानराणां बिलान्निर्गमनम्

विश्रान्तान् सर्वान् हरियूथपान् एकाग्रा धर्मचारिणी तापसी अब्रवीत् — ‘वानराः, यदि फलभक्षणात् वः खेदः प्रणष्टः, यदि च एतत् मया श्राव्यं तर्हि तां कथां श्रोतुम् इच्छामि’ इति। तस्याः वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् आर्जवेन यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे — ‘महेन्द्रवरुणोपमः सर्वलोकस्य राजा दाशरथिः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह दण्डकावनं प्रविष्टः; तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। तस्य सखा वानराणां राजा सुग्रीवः; तेन वयम् अङ्गदप्रमुखैः वानरमुख्यैः सह अगस्त्यचरितां यमरक्षितां दक्षिणां दिशं प्रस्थापिताः — “कामरूपिणं राक्षसं रावणं वैदेह्या सीतया सह मार्गध्वम्” इति चोदिताः। सर्वं वनं समुद्रं दक्षिणां दिशं च विचित्य बुभुक्षिताः वयं वृक्षमूलम् उपाश्रिताः, विवर्णवदनाः ध्यानपरायणाः चिन्तामहार्णवे मग्नाः च अभवाम। ततः चक्षुः चारयन्तः लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतं महद् बिलं दृष्टवन्तः। तस्मात् जलक्लिन्नाः हंसाः कुरराः सारसाः च पतत्रिणः निष्पतन्ति स्म। “साधु अत्र प्रविशामः” इति मया उक्ताः ते अपि तथा अनुमितवन्तः; कार्यत्वरान्विताः हस्तैः परस्परं गृह्य वयं निपतिताः। एतत् नः कार्यम्; परिद्यूनाः बुभुक्षिताः च त्वाम् उपगताः, आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलफलानि च उपयुक्तवन्तः। म्रियमाणान् अस्मान् त्वया रक्षितान्; प्रत्युपकारार्थं किं वानराः कुर्वन्तु’ इति। सर्वज्ञा स्वयंप्रभा प्रत्युवाच — ‘तरस्विनां सर्वेषां वानराणां परितुष्टा अस्मि; धर्मेण चरन्त्याः मम केनचित् अपि कार्यं नास्ति’ इति। ततः हनूमान् अनिन्दितलोचनां ताम् अब्रवीत् — ‘सर्वे वयं त्वां शरणं प्रपन्नाः। सुग्रीवेण यः समयः कृतः सः बिले परिवर्तमानानाम् अस्माकं व्यतिक्रान्तः; अतः अस्मात् बिलात् अस्मान् उत्तारयितुम् अर्हसि, सुग्रीवभयशङ्कितान् गतायुषः च त्रातुम् अर्हसि; महत् कार्यं च अस्माभिः अकृतम् एव’ इति। तापसी उवाच — ‘प्रविष्टेन जीवता निवर्तितुं दुष्करं मन्ये; तथापि तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च सर्वान् एव वानरान् अस्मात् बिलात् तारयिष्यामि। चक्षूंषि निमीलयत; अनिमीलितलोचनैः निष्क्रमितुं न शक्यम्’ इति। ततः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः गमनकांक्षया हृष्टाः दृष्टिं पिदधुः; हस्तरुद्धमुखाः ते महात्मानः निमेषान्तरमात्रेण तया बिलात् उत्तारिताः। विषमात् निःसृतान् तान् समाश्वास्य सा अब्रवीत् — ‘एषः नानाद्रुमलतायुतः श्रीमान् विन्ध्यः गिरिः, एषः प्रस्रवणः शैलः, अयं च महोदधिः सागरः। वानरर्षभाः, वः स्वस्ति अस्तु; अहं भवनं गमिष्यामि’ इति उक्त्वा स्वयंप्रभा तत् श्रीमत् बिलं प्रविवेश।

१तापस्याः प्रश्नः

१अथ तानब्रवीत्सर्वान्विश्रान्तान्हरियूथपान्।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी॥

२वानरा यदि वः खेदः प्रणष्टः फलभक्षणात्।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि तां कथाम्॥

अथ सा एकाग्रा धर्मचारिणी तापसी विश्रान्तान् सर्वान् हरियूथपान् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे वानराः, यदि फलभक्षणात् युष्माकं खेदः प्रणष्टः, यदि च एतत् मया श्रोतुं योग्यं तर्हि तां कथां श्रोतुम् इच्छामि’ इति। पूर्वसर्गान्ते या आतिथ्यसूचना दत्ता, तस्याः फलम् अत्र दृश्यते — प्रथमं भोजनं ततः प्रश्नः। ‘यदि चैतन्मया श्राव्यम्’ इति पदेन तस्याः औचित्यज्ञानं प्रकटम्; गुह्यं न पृच्छति, अपितु श्रोतुं योग्यम् एव इच्छति।

When they had rested, the ascetic, who followed dharma, gathered her thoughts and said to all the monkey leaders: "Monkeys, if eating the fruit has taken away your weariness, and if your story is one I may properly hear, I would like to hear it." The hospitality promised at the end of the last sarga bears fruit here: first food, then questions. "If I may properly hear it" shows her sense of what is fitting: she does not pry into secrets, but asks only for what may rightly be told.

२हनूमतः कथारम्भः, रामवृत्तान्तः

३तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

४राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्॥

५लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया।
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्॥

६वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम्॥

तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् आर्जवेन यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे। ‘महेन्द्रवरुणोपमः सर्वस्य लोकस्य राजा श्रीमान् दाशरथिः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह दण्डकावनं प्रविष्टः। तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। तस्य राज्ञः सखा वीरः सुग्रीवः नाम वानरः, वानरमुख्यानां राजा; तेन वयं प्रस्थापिताः’ इति। ‘आर्जवेन यथातत्त्वम्’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां हनूमतः सत्यवादित्वं सूच्यते — न अतिशयः, न गोपनम्। रामस्य परिचये त्रीणि विशेषणानि — सर्वलोकस्य राजा, महेन्द्रवरुणोपमः, श्रीमान् दाशरथिः इति; एतैः तस्य ऐश्वर्यं तेजः कुलं च एकत्र उक्तम्। दण्डकावनप्रवेशः वनवासस्य सङ्क्षेपः; कविः अत्र न विस्तरं करोति, यतः श्रोत्री तापसी, न पाठकः। सीतापहरणम् अपि एकेन एव अर्धश्लोकेन उक्तम् — ‘जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात्’ इति। ‘बलात्’ इति पदेन अधर्मः सूचितः, येन तापस्याः सहानुभूतिः आकृष्यते। सुग्रीवस्य परिचये ‘राज्ञः सखा’ इति प्रथमं, ‘वानराणां राजा’ इति च अनन्तरम् — मैत्री प्रथमं गणिता, ऐश्वर्यं पश्चात्।

Hearing her, Hanumān, son of the Wind, began to tell her everything plainly and exactly as it had happened — with no exaggeration and nothing concealed. "The king of the whole world, glorious Rāma, son of Daśaratha, the equal of Mahendra and Varuṇa, entered the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and his wife Vaidehī." Three descriptions give at once Rāma's sovereignty, his splendour and his lineage. The exile itself is summed up in the words "entered the Daṇḍaka forest"; the poet does not go into detail, since the listener here is the ascetic, not the reader. "His wife was carried off from Janasthāna by force by Rāvaṇa." The abduction too takes only half a verse, and "by force" marks the wrong done, drawing her sympathy. "That king has a friend, a hero, the monkey named Sugrīva, king of the foremost monkeys, and he sent us out." Sugrīva is introduced first as the king's friend and only then as king of the monkeys: friendship counts first, rank after.

३सुग्रीवस्य आदेशः, दक्षिणदिगन्वेषणम्

७अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम्।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम्॥

८रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम्।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः॥

९विचित्य तु वनं सर्वं समुद्रं दक्षिणां दिशम्।
वयं बुभुक्षिताः सर्वे वृक्षमूलमुपाश्रिताः॥

१०विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे॥

‘अगस्त्येन चरितां यमेन रक्षितां दक्षिणां दिशम् अङ्गदप्रमुखैः एभिः वानरमुख्यैः सह वयं गताः। “सहिताः सर्वे कामरूपिणं राक्षसं रावणं वैदेह्या सीतया सह मार्गध्वम्” इति चोदिताः। सर्वं वनं समुद्रं दक्षिणां दिशं च विचित्य बुभुक्षिताः वयं वृक्षमूलम् उपाश्रिताः। विवर्णवदनाः सर्वे ध्यानपरायणाः चिन्तायाः महार्णवे मग्नाः सन्तः तस्य पारं न अधिगच्छामः’ इति। चिन्तासागरस्य रूपकम् अत्र मनोहरम् — सागरः एव अग्रे तेषां प्रत्यक्षः बाधकः भविष्यति। दक्षिणदिशः वर्णने द्वे विशेषणे — अगस्त्येन चरिता, यमेन रक्षिता इति; एकेन पावित्र्यं, अपरेण च भयङ्करत्वम् उक्तम्। ‘कामरूपिणम्’ इति रावणस्य विशेषणं तस्य अन्वेषणस्य दुष्करत्वं सूचयति — यः इच्छया रूपं बिभर्ति सः कथं लक्ष्यते। ‘वनं समुद्रं दक्षिणां दिशम्’ इति त्रयाणां ग्रहणेन अन्वेषणस्य विस्तारः उक्तः। विवर्णवदनत्वं ध्यानपरायणत्वं च बाह्यम् आन्तरं च दुःखम्; ‘नाधिगच्छामहे पारम्’ इति च तेषां निराशायाः पराकाष्ठा। एतत् सर्वम् एकोनपञ्चाशे सर्गे यत् वर्णितम्, तस्य एव सङ्क्षेपः हनूमतः मुखेन।

"With these monkey chiefs led by Aṅgada we went to the southern quarter, the region Agastya frequented and Yama guards" — one phrase speaks of its holiness, the other of its terror. "We were ordered: 'All of you together search for the rākṣasa Rāvaṇa, who can take any shape he likes, and for Vaidehī Sītā with him.'" That he can change shape shows how hard he is to find: how can one spot a creature who takes whatever form he pleases? "We searched the whole forest, the sea and the southern quarter, and then, hungry, we all took shelter at the foot of a tree. Pale-faced, all sunk in brooding, drowned in a great ocean of worry, we could find no farther shore." Pale faces and brooding are sorrow without and within, and "no farther shore" is the depth of their despair. The metaphor of an ocean of care is apt, for the real ocean will soon be the obstacle in front of them. This is Hanumān's own summary of what was told earlier in the poet's voice.

४बिलदर्शनं प्रवेशश्च

११चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद्बिलम्।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम्॥

१२अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः॥

१३साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः।
तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम्॥

१४अस्मिन्निपतिताः सर्वेऽप्यथ कार्यत्वरान्विताः।
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम्॥

१५इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्।
एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः॥

‘ततः चक्षुः चारयन्तः वयं लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतं महत् बिलं दृष्टवन्तः। अस्मात् सलिलरेणुभिः पक्षैः जलक्लिन्नाः हंसाः, कुरराः सारसाः च पतत्रिणः निष्पतन्ति। “साधु अत्र प्रविशामः” इति मया प्लवङ्गमाः उक्ताः; तेषाम् अपि सर्वेषाम् एतत् एव अनुमानम् उपागतम्। कार्यत्वरान्विताः सर्वे अस्मिन् निपतिताः; ततः गाढं हस्तैः परस्परं गृह्य निपतिताः। एवं सहसा वयम् इदं तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। एतत् नः कार्यम्, एतेन कृत्येन च वयम् आगताः’ इति। हनूमान् अत्र स्वस्य एव अनुमानं पुनः कथयति, यत् पञ्चाशे सर्गे उक्तम् आसीत् — कथा एव पुनः कथ्यते, किंतु वक्तुः मुखेन। कथने पुनरुक्तिः दोषः न, अपितु काव्ये लक्षणम्; यत् कविः स्वयं वर्णितवान् तत् एव पात्रस्य मुखेन पुनः श्राव्यते, येन श्रोत्री अपि तत् एव जानाति। ‘साध्वत्र प्रविशामः’ इति हनूमतः एव वचनम् आसीत्, अतः अन्तः प्रवेशस्य उत्तरदायित्वं सः स्वयम् एव स्वीकरोति — एतत् नेतुः लक्षणम्। ‘अनुमानमुपागतम्’ इति पदेन इदं दर्शितं यत् अन्ये अपि स्वबुद्ध्या एव तत् एव निश्चितवन्तः, न केवलं हनूमतः वचनेन। हस्तैः परस्परं गृह्य निपतनम् अन्धकारे सङ्घस्य रक्षणोपायः।

"Then, looking about, we saw a great cave, overgrown with creepers and trees and wrapped in darkness. Out of it were flying swans, ospreys and sārasas, wet with water, with spray on their wings. 'We would do well to go in here,' I told the monkeys, and all of them had reached the same conclusion." The words "we would do well to go in" were Hanumān's own, and he takes responsibility for the entry himself, as a leader should; yet the others too had reached the same conclusion by their own reasoning, not merely on his word. "Pressed by the urgency of our task, we all plunged in, holding one another tightly by the hand" — their way of keeping the band together in the dark. "So we suddenly entered this dark cave. That is our errand, and that is why we are here." Here Hanumān repeats his own reasoning told earlier; the story is retold through a character's lips. In poetry such repetition is not a fault but a device: what the poet himself described is heard again from a character, so that the listener in the story learns it too.

५आतिथ्यस्य कृतज्ञता, प्रत्युपकारप्रश्नः

१६त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः।
आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च॥

१७अस्माभिरुपयुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः।
यत्त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया॥

१८ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः।
एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा॥

१९प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपान्।
सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम्॥

‘परिद्यूनाः बुभुक्षिताः च वयं सर्वे त्वाम् उपगताः। आतिथ्यधर्मेण दत्तानि मूलानि फलानि च बुभुक्षापरिपीडितैः अस्माभिः उपयुक्तानि। बुभुक्षया म्रियमाणाः सर्वे यत् त्वया रक्षिताः, तस्मात् प्रत्युपकारार्थं वानराः ते किं कुर्वन्तु — तत् ब्रूहि’ इति। एवम् उक्ता सर्वज्ञा स्वयंप्रभा तान् सर्वान् वानरयूथपान् प्रत्युवाच — ‘तरस्विनां सर्वेषां वानराणाम् अहं परितुष्टा अस्मि’ इति। कृतज्ञता प्रत्युपकारेच्छा च वानराणां शीलस्य लक्षणम्; निःस्पृहता च तापस्याः। आतिथ्यधर्मः अत्र स्पष्टं नामग्रहणेन उक्तः — यत् दत्तं तत् धर्मेण दत्तम्, न कृपया मात्रम्। ‘म्रियमाणाः’ इति अतिशयोक्तिः न, यतः क्षुत्पिपासाभ्यां बहुकालं पीडिताः ते वस्तुतः प्राणसंशये आसन्। प्रत्युपकारस्य प्रश्नः वानराणां कृतज्ञताम् एव सूचयति; तापस्याः प्रत्युत्तरं च तस्याः निःस्पृहताम्। ‘सर्वज्ञा’ इति विशेषणेन इदं सूच्यते यत् सा पूर्वम् एव सर्वं जानाति स्म, तथापि तेषां मुखेन श्रोतुम् इच्छति।

"We came to you, all of us, wasted and hungry, and tormented by hunger we ate the roots and fruits you gave us by the law of hospitality." He names that law outright: what she gave was given as a duty of dharma, not merely out of pity. "You saved us all when we were dying of hunger" — no exaggeration, for they had been long tormented by hunger and thirst and were truly in danger of their lives — "so tell us what we monkeys can do for you in return." To this all-knowing Svayamprabhā answered all the monkey leaders: "I am well pleased with all of you swift monkeys." Their wish to repay her shows the monkeys' gratitude, and her reply her freedom from wanting anything. "All-knowing" suggests that she already knew everything, yet wished to hear it from their own mouths.

६शरणागतिः, कालातिक्रमनिवेदनम्

२०चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित्।
एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम्॥

२१उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितलोचनाम्।
शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणीम्॥

२२यः कृतः समयोऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम्॥

२३सा त्वमस्माद्बिलादस्मानुत्तारयितुमर्हसि।
तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः॥

२४त्रातुमर्हसि नः सर्वान्सुग्रीवभयशङ्कितान्।
महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि॥

‘धर्मेण चरन्त्याः मम इह केनचित् अपि कार्यं नास्ति’ इति तापस्या धर्मसंहितं शुभं वाक्यम् उक्तः हनूमान् ताम् अनिन्दितलोचनां वाक्यम् उवाच — ‘हे धर्मचारिणि, सर्वे वयं त्वां शरणं प्रपन्नाः स्मः। महात्मना सुग्रीवेण यः समयः अस्मासु कृतः, सः कालः बिले परिवर्तमानानाम् अस्माकं व्यतिक्रान्तः। सा त्वम् अस्मात् बिलात् अस्मान् उत्तारयितुम् अर्हसि; सुग्रीववचनात् अतिक्रान्तान् गतायुषः सुग्रीवभयशङ्कितान् नः सर्वान् त्रातुम् अर्हसि। महत् च कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यम्, तत् च इह वसद्भिः अस्माभिः न कृतम्’ इति। भयम् अत्र द्विविधम् — राज्ञः दण्डात्, कार्यभ्रंशात् च। शरणागतिः अत्र सर्गस्य केन्द्रम्; हनूमान् न बलं प्रदर्शयति, न च मायाम् — केवलं प्रपत्तिम् एव आश्रयति। ‘गतायुषः’ इति पदम् अतिशयेन भयं दर्शयति; सुग्रीवस्य दण्डः तेषां मते मरणतुल्यः। ‘बिले च परिवर्तताम्’ इति वचनेन कालक्षयस्य कारणम् अपि निवेदितम् — न प्रमादात्, अपितु बिले भ्रमणात्। द्वितीयं कारणं च ‘महत् कार्यम् अकृतम्’ इति, येन ज्ञायते यत् तेषां भयं न केवलं स्वप्राणार्थम्, अपितु रामकार्यभ्रंशात् अपि। एवं भक्तिः भयं च मिलित्वा प्रार्थनां तीव्रां कुरुतः।

"Living by dharma as I do, I need nothing from anyone here." When the ascetic had spoken these gracious words in keeping with dharma, Hanumān said to her of the blameless eyes: "Follower of dharma, we have all come to you for refuge." Taking refuge is the heart of this sarga: Hanumān shows neither strength nor cunning, but simply surrenders himself. "The time limit great Sugrīva set for us has run out while we were wandering in the cave." He explains the cause of the delay: not negligence, but wandering in the cave. "So please bring us up out of this cave. We have overstepped Sugrīva's command and our lives are forfeit; we all dread Sugrīva, so save us. And we have a great task to do, follower of dharma, which we have not done while staying here." "Our lives are forfeit" shows how deep their fear was; in their eyes Sugrīva's punishment meant death. Their fear was twofold, of the king's punishment and of failing their task, so it was not only for their own lives but also for Rāma's cause, and devotion and fear together made the plea urgent.

७तापस्याः तपःप्रभावः

२५तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः।
एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत्॥

२६जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम्।
तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च॥

२७सर्वानेव बिलादस्मात्तारयिष्यामि वानरान्।
निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः॥

२८न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः।
ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः॥

एवं हनूमता उक्ता तापसी वाक्यम् अब्रवीत् — ‘प्रविष्टेन जीवता निवर्तितुं दुष्करं मन्ये। तथापि तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च सर्वान् एव वानरान् अस्मात् बिलात् तारयिष्यामि। हे वानरपुङ्गवाः, चक्षूंषि निमीलयत; अनिमीलितलोचनैः निष्क्रमितुं न हि शक्यम्’ इति। ततः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः नयने निमीलितवन्तः। ‘जीवता निवर्तितुं दुष्करम्’ इति वचनेन बिलस्य मायामयत्वं पुनः सूच्यते; निर्गमनं न बलेन, अपितु तपसा एव साध्यम्। तापस्याः उत्तरं द्विधा — प्रथमं कार्यस्य दुष्करत्वं वदति, ततः तपसा तत् साधयिष्यामि इति प्रतिजानीते; एतेन अनुग्रहस्य मूल्यं वर्धते। ‘नियमोपार्जितेन’ इति पदेन तपसः स्रोतः अपि उक्तम् — नियमाः एव तपसः आधारः। नयननिमीलनस्य आदेशः रहस्यरक्षणार्थः; मायामार्गः द्रष्टुं न शक्यः इति भावः। वानराः च विना संशयेन आज्ञां पालयन्ति — एतत् तेषां विश्वासस्य लक्षणम्। ‘सुकुमाराङ्गुलैः करैः’ इति विशेषणं वानराणाम् अपि सौकुमार्यं दर्शयति।

At Hanumān's words the ascetic replied: "I think it is hard for anyone who has entered here to get out alive" — the cave's magic again: they could leave not by strength but only by austerity. "Yet by the power of my austerity, earned through my observances, I shall bring all you monkeys out of this cave." She first says how hard it is and then promises to do it, which makes her kindness all the greater, and "earned through observances" names the source of her power, for disciplined vows are the foundation of austerity. "Close your eyes, all of you, bulls among monkeys, for no one can leave with open eyes." The order to shut their eyes guarded the secret: the magic road could not be seen. At once they all covered their eyes with their delicate-fingered hands, obeying without question, a sign of their trust; "delicate-fingered" shows a gentleness even in monkeys.

८बिलान्निर्गमनम्, स्वयंप्रभायाः प्रस्थानम्

२९सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकांक्षया।
वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा॥

३०निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया।
उवाच सर्वांस्तांस्तत्र तापसी धर्मचारिणी॥

३१निःसृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत्।
एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान्नानाद्रुमलतायुतः॥

३२एष प्रस्रवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः।
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः।
इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयंप्रभा॥

गमनकांक्षया हृष्टाः ते सहसा दृष्टिं पिदधुः। हस्तरुद्धमुखाः ते महात्मानः वानराः निमेषान्तरमात्रेण तया बिलात् उत्तारिताः। तस्मात् विषमात् निःसृतान् तान् सर्वान् धर्मचारिणी तापसी समाश्वास्य इदम् अब्रवीत् — ‘एषः नानाद्रुमलतायुतः श्रीमान् विन्ध्यः गिरिः, एषः प्रस्रवणः शैलः, अयं च महोदधिः सागरः। हे वानरर्षभाः, वः स्वस्ति अस्तु; अहं भवनं गमिष्यामि’ इति उक्त्वा स्वयंप्रभा तत् श्रीमत् बिलं प्रविवेश। दिङ्निर्देशेन सा तेषां मार्गम् अपि दर्शयति; सागरदर्शनं च अग्रिमस्य सर्गस्य बीजम्। निमेषान्तरमात्रेण इति पदेन तपसः सामर्थ्यम् अद्भुतं दर्शितम् — यत् योजनपर्यन्तं गत्वा प्राप्तं तत् क्षणेन एव अतिक्रान्तम्। ‘समाश्वास्य’ इति पदेन तापस्याः वात्सल्यम् उक्तम्; सा न केवलं निष्कासयति, अपितु सान्त्वयति अपि। विन्ध्यः प्रस्रवणः सागरः च इति त्रीणि स्थानानि दर्शयित्वा सा तेषां दिङ्मोहं निवारयति। अन्ते सा पुनः बिलम् एव प्रविशति — यतः तत् एव तस्याः व्रतम्, हेमायाः भवनरक्षणम्।

Glad and eager to be gone, they quickly covered their eyes, and with their faces shut in by their hands those great monkeys were carried out of the cave by her in the blink of an eye. A way that had taken a yojana to travel was crossed in an instant, a marvel of the power of austerity. When they had come out of that rough place, the ascetic comforted them — she did not merely put them out but consoled them too — and said: "Here is the glorious Vindhya mountain, full of trees and creepers of every kind; here is Mount Prasravaṇa; and here is the great ocean. Farewell, bulls among monkeys. I shall go back to my home." Pointing out the Vindhya, Prasravaṇa and the sea, she set them right about their bearings, and the sight of the sea is the seed of the next sarga. With that Svayamprabhā went back into her glorious cave, for guarding Hemā's dwelling was her vow.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

विश्रान्त ५२.१ गतश्रमान्, विश्रामं प्राप्तान्

सन्धिः: वि + श्रान्त → विश्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रम्’ धातोः क्तान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘हरियूथपान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

एकाग्रा ५२.१ एकनिष्ठचित्ता, समाहिता

सन्धिः: एक + अग्रा → एकाग्रा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: एकम् अग्रं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

प्रणष्ट ५२.२ विनष्टः, अपगतः

सन्धिः: प्र + नष्ट → प्रणष्ट — णत्वसन्धिः (रेफसन्निधौ नकारस्य णकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘नश्’ धातोः क्तान्तम्, ‘प्र’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘खेदः’ इत्यस्य विशेषणम्)

फलभक्षण ५२.२ फलानाम् अशनात्

सन्धिः: फल + भक्षण → फलभक्षण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: फलानां भक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेतौ)

यथातत्त्वम् ५२.३ यथार्थतया, वस्तुस्थित्यनुसारम्

सन्धिः: यथा + तत्त्वम् → यथातत्त्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तत्त्वम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

महेन्द्रवरुणोपम ५२.४ इन्द्रवरुणतुल्यः

सन्धिः: महा + इन्द्र → महेन्द्र (गुणसन्धिः अ + इ = ए); वरुण + उपम → वरुणोपम (गुणसन्धिः अ + उ = ओ)
समासः: महेन्द्रेण वरुणेन च उपमः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)

दण्डकावन ५२.४ दण्डकारण्यम्

सन्धिः: दण्डका + वन → दण्डकावन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दण्डका नाम वनम् — कर्मधारयः (सञ्ज्ञासमासः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अगस्त्यचरिता ५२.७ अगस्त्येन सेविता, अगस्त्यगमनेन पूता

सन्धिः: अगस्त्य + चरिता → अगस्त्यचरिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अगस्त्येन चरिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आशाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

यमरक्षिता ५२.७ यमेन पालिता (दक्षिणा दिक्)

सन्धिः: यम + रक्षिता → यमरक्षिता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यमेन रक्षिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

कामरूपिण ५२.८ इच्छानुसारं रूपधारिणम्

सन्धिः: काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति (णिनिप्रत्ययः)
समासः: कामतः रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘कामरूपिन्’ इति लिङ्गम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राक्षसम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

मार्गध्वम् ५२.८ अन्विष्यत, मार्गयत

सन्धिः: मार्गध्वम् + इति → मार्गध्वमिति — मकारस्य परसवर्णाभावे संयोगः
समासः: समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषबहुवचनम्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषबहुवचनम्

विवर्णवदन ५२.१० विगतकान्तिमुखाः, म्लानवदनाः

सन्धिः: विवर्ण + वदन → विवर्णवदन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विवर्णं वदनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

चिन्तामहार्णव ५२.१० चिन्तारूपे महासमुद्रे

सन्धिः: महा + अर्णव → महार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: चिन्ता एव महार्णवः — कर्मधारयः (रूपकगर्भः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘मग्नाः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

लतापादपसंछन्न ५२.११ लताभिः वृक्षैः च आच्छादितम्

सन्धिः: लता + पादप → लतापादप; सम् + छन्न → संछन्न (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः: लताभिः पादपैः च संछन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘बिलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

जलक्लिन्न ५२.१२ जलेन आर्द्राः

सन्धिः: जल + क्लिन्न → जलक्लिन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जलेन क्लिन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘हंसाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

कार्यत्वरान्वित ५२.१४ कार्यसिद्धेः औत्सुक्येन युक्ताः

सन्धिः: कार्य + त्वरा → कार्यत्वरा; त्वरा + अन्वित → त्वरान्वित (सवर्णदीर्घः आ + अ = आ)
समासः: कार्यस्य त्वरया अन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

आतिथ्यधर्मदत्त ५२.१६ अतिथिसत्कारधर्मेण प्रदत्तानि

सन्धिः: अतिथि + ष्यञ् → आतिथ्य (वृद्धिः); आतिथ्य + धर्म → आतिथ्यधर्म; धर्म + दत्त → धर्मदत्त
समासः: आतिथ्यधर्मेण दत्तानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

प्रत्युपकार ५२.१८ कृतस्य उपकारस्य प्रतिदानम्

सन्धिः: प्रति + उपकार → प्रत्युपकार — यण्सन्धिः (इ + उ = य्)
समासः: समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः घञन्तम्, ‘प्रति’ ‘उप’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः: चतुर्थ्यर्थे ‘प्रत्युपकारार्थम्’ इति अव्ययीभावसदृशम्

तरस्विन् ५२.१९ वेगवताम्, बलवताम्

सन्धिः: तरस् + विन् → तरस्विन् — सन्धिकार्यं नास्ति (विनिप्रत्ययः)
समासः: तरः (वेगः) अस्य अस्ति इति — मत्वर्थीयः तद्धितः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘वानराणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनिन्दितलोचना ५२.२१ निर्दोषनयनाम्

सन्धिः: न + निन्दित → अनिन्दित (नञ्समासे ‘अ’); अनिन्दित + लोचना → अनिन्दितलोचना
समासः: अनिन्दिते लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः (नञ्गर्भः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

गतायुष ५२.२३ क्षीणायुषः, मरणसन्निकृष्टान्

सन्धिः: गत + आयुस् → गतायुस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: गतम् आयुः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् — ‘गतायुस्’ इति लिङ्गम्

भयशङ्कित ५२.२४ भयेन त्रस्तान्

सन्धिः: भय + शङ्कित → भयशङ्कित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुग्रीवात् भयेन शङ्किताः — तृतीयातत्पुरुषः (‘सुग्रीवभयशङ्कितान्’ इति समस्ते)
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

नियमोपार्जित ५२.२६ व्रतनियमैः सम्पादितम्

सन्धिः: नियम + उपार्जित → नियमोपार्जित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: नियमैः उपार्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तपसः प्रभावेण’ इत्यनेन सह)

सुकुमाराङ्गुल ५२.२८ कोमलाङ्गुलिभिः

सन्धिः: सुकुमार + अङ्गुल → सुकुमाराङ्गुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सुकुमाराः अङ्गुलयः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘करैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

हस्तरुद्धमुख ५२.२९ हस्ताभ्याम् आच्छादितमुखाः

सन्धिः: हस्त + रुद्ध → हस्तरुद्ध; रुद्ध + मुख → रुद्धमुख — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हस्ताभ्यां रुद्धं मुखं येषां ते — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

निमेषान्तरमात्र ५२.३० पक्ष्मपातमात्रेण कालेन

सन्धिः: निमेष + अन्तर → निमेषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: निमेषस्य अन्तरमात्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

नानाद्रुमलतायुत ५२.३१ बहुविधवृक्षलतासहितः

सन्धिः: नाना + द्रुम → नानाद्रुम; लता + युत → लतायुत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नानाद्रुमैः लताभिः च युतः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘विन्ध्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)

महोदधि ५२.३२ महासमुद्रः

सन्धिः: महा + उदधि → महोदधि — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: महान् उदधिः — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्