किष्किन्धाकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः
हनूमतः प्रश्नः, तापस्याः उत्तरम्, मयस्य मायानिर्मितं काञ्चनवनम्, हेमायाः वरदानम्, स्वयंप्रभायाः आतिथ्यम्
इति उक्त्वा हनूमान् पुनः तां चीरकृष्णाजिनाम्बरां महाभागां धर्मचारिणीं तापसीम् अब्रवीत् — ‘क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाः च वयं सहसा इदं तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। पिपासिताः सन्तः धरण्याः महत् विवरं प्रविश्य एवंविधान् अद्भुतोपमान् विविधान् भावान् दृष्ट्वा प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ताः नष्टचेतसः च जाताः। तरुणादित्यसंनिभाः एते काञ्चनाः वृक्षाः कस्य? शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि, काञ्चनानि विमानानि, राजतानि गृहाणि, मणिजालावृतानि तपनीयगवाक्षाणि, पुष्पिताः फलवन्तः सुरभिगन्धयः जाम्बूनदमयाः पादपाः च कस्य तेजसा जाताः? विमले जले काञ्चनानि पद्मानि कथम्, सौवर्णाः मत्स्याः कच्छपैः सह कथं दृश्यन्ते? एतत् तव अनुभावात् वा, कस्य वा तपोबलम्? अजानतां नः सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि’ इति। एवम् उक्ता सर्वभूतहिते रता तापसी प्रत्युवाच — ‘मयः नाम महातेजाः मायावी दानवः; तेन इदं सर्वं काञ्चनं वनं मायया निर्मितम्। सः पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा आसीत्; वर्षसहस्राणि तपः तप्त्वा पितामहात् सर्वम् औशनसं धनं वरं लेभे। सर्वं विधाय सर्वकामेश्वरः सन् कंचित् कालम् अत्र सुखितः उवास। हेमायाम् अप्सरसि सक्तं तं दानवपुङ्गवम् ईशः पुरंदरः अशनिं गृह्य विक्रम्य जघान। ब्रह्मणा इदम् उत्तमं वनं शाश्वतः कामभोगः हिरण्मयं गृहं च हेमायै दत्तम्। अहं मेरुसावर्णेः दुहिता स्वयंप्रभा; नृत्तगीतविशारदा हेमा मम प्रियसखी, तया दत्तवरा च अहं तस्याः भवनं रक्षामि। किं कार्यम्, कस्य हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ, कथं च इदं दुर्गं वनं युष्माभिः उपलक्षितम्? एतानि मूलानि फलानि च भुक्त्वा पानीयं पीत्वा सर्वं मे वक्तुम् अर्हथ’ इति।
१इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्।
अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्॥
२इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः॥
३महद्धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः।
इमांस्त्वेवंविधान्भावान्विविधानद्भुतोपमान्॥
४दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ता नष्टचेतसः।
कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसंनिभाः॥
इति उक्त्वा हनूमान् तत्र पुनः तां चीरकृष्णाजिनाम्बरां महाभागां धर्मचारिणीं तापसीम् अब्रवीत् — ‘क्षुत्पिपासाभ्यां परिश्रान्ताः सर्वशः परिखिन्नाः च वयं सहसा इदं तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। पिपासिताः सन्तः धरण्याः महत् विवरं प्रविष्टाः स्मः; इमान् एवंविधान् अद्भुतोपमान् विविधान् भावान् दृष्ट्वा प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ताः नष्टचेतसः च जाताः। तरुणादित्यसंनिभाः एते काञ्चनाः वृक्षाः कस्य सन्ति’ इति। हनूमतः प्रश्नक्रमः अत्र मनोहरः — प्रथमं स्वस्य दुःखं निवेदयति, ततः विस्मयं वदति, ततः च प्रश्नं करोति। ‘नष्टचेतसः’ इति पदेन मायायाः प्रभावः सूच्यते; बुद्धिमन्तः अपि ते तत्र मुह्यन्ति। विनयेन एव सः तपस्विनीं सम्भाषते, न कौतूहलमात्रेण। पूर्वसर्गान्ते यः प्रश्नः दीर्घवृत्तेन उक्तः, सः एव अत्र अनुष्टुभि विस्तार्यते। ‘सहसा प्रविष्टाः’ इति पदेन प्रवेशः अविचारितः इति स्वयम् एव स्वीकरोति, येन तापस्याः कोपः न भवेत्। क्षुधा पिपासा श्रमः खेदः च इति चत्वारि दुःखानि गणयित्वा सः स्वस्य दैन्यं निवेदयति — शरणागतस्य एषा एव रीतिः।
With those words Hanumān spoke again to the revered ascetic, dressed in bark and black antelope skin, who walked the path of dharma. "We came into this dark cave suddenly," he said, "worn out by hunger and thirst and utterly exhausted. Parched as we were, we entered this great cavern in the earth, and seeing all these marvellous things, we are shaken, bewildered, out of our wits. Whose are these golden trees, bright as the rising sun?" The order of his questions is charming: first he tells her their distress, then their wonder, then he asks. "Out of our wits" shows the power of the magic: wise as they were, they were baffled. He addressed the ascetic with humility, not mere curiosity; by saying they came in "suddenly" he admitted that they had entered without thinking, so that she would not be angry, and by listing their hunger, thirst, weariness and exhaustion he made plain his helplessness, which is how one who seeks shelter should speak. The question given briefly at the end of the last sarga is here spelled out.
५शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च॥
६तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च।
पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धयः॥
७इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा।
काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले॥
८कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः।
आत्मनस्त्वनुभावाद्वा कस्य चैतत्तपोबलम्॥
‘शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि च, काञ्चनानि विमानानि, राजतानि गृहाणि, मणिजालावृतानि तपनीयगवाक्षाणि, पुष्पिताः फलवन्तः पुण्याः सुरभिगन्धयः जाम्बूनदमयाः पादपाः च — एते कस्य तेजसा जाताः? विमले जले काञ्चनानि पद्मानि कथं जातानि? सौवर्णाः मत्स्याः कच्छपैः सह कथं दृश्यन्ते? एतत् किम् आत्मनः अनुभावात्, उत कस्य अन्यस्य तपोबलम्’ इति। प्रश्नेषु वस्तूनां गणना पूर्वसर्गस्य वर्णनाम् एव प्रतिध्वनयति, किंतु अत्र सा जिज्ञासारूपेण पुनः उच्यते। ‘तपोबलम्’ इति पदेन हनूमान् स्वयम् एव उत्तरस्य दिशां सूचयति — अयं वैभवः न लौकिकः, अपितु तपसः मायायाः वा फलम् इति तस्य अनुमानम्। प्रश्नाः त्रिविधाः — स्थावराणां विषये, स्थापत्यस्य विषये, जङ्गमानां विषये च; सर्वत्र एकम् एव आश्चर्यम्, यत् सर्वं सुवर्णमयम्। ‘विमले जले’ इति विशेषणेन जलस्य स्वच्छता उच्यते, येन अधःस्थाः सुवर्णमत्स्याः दृश्यन्ते। अन्ते ‘तपोबलम्’ इति शब्दः तापसीं प्रति आदरम् अपि सूचयति।
"These pure foods, roots and fruits, these golden mansions and silver houses, these windows of refined gold veiled in nets of gems, these holy trees of jāmbūnada gold, flowering and fruiting and sweet-scented — by whose power did they come to be? How have golden lotuses grown in the clear water? How is it that fish of gold swim about with the tortoises? Is this your own power, or whose austerity has done this?" The list of things echoes the description in the last sarga, now turned into questions: about plants, about buildings, about living creatures, and in each case the same wonder, that everything is golden. The water is clear enough that the golden fish can be seen below. With the word "austerity" Hanumān himself points towards the answer — such splendour could not be of this world, but must come from austerity or magic — and the word also shows his respect for the ascetic.
९अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।
एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी॥
१०प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता।
मयो नाम महातेजा मायावी वानरर्षभ॥
११तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम्।
पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह॥
१२येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम्।
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने॥
‘अजानतां नः सर्वेषां सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि’ इति हनूमता उक्ता सा धर्मचारिणी सर्वभूतहिते रता तापसी हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘हे वानरर्षभ, मयः नाम महातेजाः मायावी दानवः आसीत्; तेन इदं सर्वं काञ्चनं वनं मायया निर्मितम्। सः पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव, येन इदं दिव्यं काञ्चनं भवनोत्तमं निर्मितम्। सः तु महावने वर्षसहस्राणि तपः तप्त्वा’ इति। मयस्य परिचये त्रीणि विशेषणानि — महातेजाः, मायावी, दानवशिल्पी इति; एतैः एव सर्वस्य आश्चर्यस्य समाधानम्। ‘मायया निर्मितम्’ इति वचनेन एतत् सर्वं स्वाभाविकं न इति स्पष्टीकृतम्। तापस्याः विशेषणद्वयं महत्त्वपूर्णम् — ‘धर्मचारिणी’ इति तस्याः आचारः, ‘सर्वभूतहिते रता’ इति च चित्तवृत्तिः; एतेन ज्ञायते यत् सा वानराणाम् अहितं न करिष्यति। मयः इति असुराणां शिल्पी पुराणेषु प्रसिद्धः; ‘दानवमुख्यानां विश्वकर्मा’ इति उपमया देवशिल्पिना सह तस्य साम्यम् उक्तम्।
"We know nothing of it; please tell us everything." At Hanumān's request the ascetic, who followed dharma and delighted in the welfare of all creatures, answered him — the two epithets describe her conduct and her heart, and tell us she would do the monkeys no harm. "Bull among monkeys, there was once a dānava named Maya, of great splendour, a master of magic. He made this whole golden forest by his magic power. Long ago he was the Viśvakarman of the dānava chiefs, and he built this divine golden mansion, the finest of dwellings." These three descriptions of Maya — splendid, a magician, the dānavas' builder — explain every wonder, and "made by magic" makes it clear that none of it is natural. Maya is known in the old stories as the builder of the asuras, and calling him the dānavas' Viśvakarman makes him the equal of the gods' own craftsman. "He practised austerities in the great forest for a thousand years," she went on.
१३पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम्।
विधाय सर्वं बलवान्सर्वकामेश्वरस्तदा॥
१४उवास सुखितः कालं कंचिदस्मिन्महावने।
तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्॥
१५विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः।
इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम्॥
१६शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम्।
दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयंप्रभा॥
‘पितामहात् सः वरं लेभे — सर्वम् औशनसं धनम्। सर्वं विधाय बलवान् सर्वकामेश्वरः सन् सः अस्मिन् महावने कंचित् कालं सुखितः उवास। हेमायाम् अप्सरसि सक्तं तं दानवपुङ्गवम् ईशः पुरंदरः विक्रम्य अशनिं गृह्य जघान। इदम् उत्तमं वनं, शाश्वतः कामभोगः, इदं हिरण्मयं गृहं च ब्रह्मणा हेमायै दत्तम्। अहं मेरुसावर्णेः दुहिता, तस्याः स्वयंप्रभा’ इति। औशनसं धनम् इति शुक्राचार्यस्य शिल्पविद्या ऐश्वर्यं च; तत् एव मयस्य सर्वनिर्माणस्य मूलम्। इन्द्रेण वधः कामासक्तेः फलम् इति सूक्ष्मः उपदेशः; निर्मातुः अभावे अपि निर्माणं तिष्ठति इति च दृश्यते। शुक्रः उशना इति दैत्यगुरुः; तस्य धनं विद्या च मयेन प्राप्ते। ‘सर्वकामेश्वरः’ इति तस्य समृद्धिः, ‘कंचित् कालम्’ इति च तस्याः अनित्यता सूचिता। हेमायाम् आसक्तिः एव मयस्य विनाशहेतुः; इन्द्रस्य वधः अत्र एकेन एव अर्धश्लोकेन उक्तः। मेरुसावर्णिः इति ऋषिः, तस्य दुहिता स्वयंप्रभा।
"And he won from the Grandsire as a boon all the wealth of Uśanas" — Śukra, teacher of the daityas, whose wealth and craft were the source of all that Maya built. "Having fashioned all this, the mighty dānava, master of every desire, lived happily in this great forest for a time." His power and its impermanence are both in the words "for a time". "But that bull among the dānavas became attached to the apsaras Hemā, and Indra, lord of the gods, attacked him with the thunderbolt in his hand and killed him." His passion for Hemā was his undoing, and his death is told in half a verse; there is a quiet lesson here about the fruit of lust, and the thing made outlasts its maker. "Then Brahmā gave this finest of forests to Hemā, with everlasting enjoyment of every desire and this golden house. I am Svayamprabhā, daughter of Merusāvarṇi."
१७इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम।
मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा॥
१८तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनं महत्।
किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ॥
१९कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम्।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च।
भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हसि॥
‘हे वानरोत्तम, अहम् इदं हेमायाः भवनं रक्षामि। नृत्तगीतविशारदा हेमा मम प्रियसखी; तया दत्तवरा अहं महत् भवनं रक्षामि। किं वः कार्यम्, कस्य हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ, कथं च इदं दुर्गं वनं युष्माभिः उपलक्षितम्? एतानि शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि च भुक्त्वा पानीयं पीत्वा सर्वं मे वक्तुम् अर्हथ’ इति। सर्गान्ते आतिथ्यं प्रथमम्, प्रश्नः च अनन्तरम् — एषः एव भारतीयः धर्मः, यत् अतिथिः प्रथमं तर्प्यते ततः पृच्छ्यते। अस्य श्लोकस्य त्रयः अर्धाः, अतः सः षट्पादः। स्वयंप्रभायाः स्थितिः अत्र स्पष्टा — सा न भोक्त्री, अपितु रक्षित्री मात्रम्; सख्याः वरात् एव सा तत्र वसति। तस्याः प्रश्नाः त्रयः — कार्यं किम्, हेतुः कः, दर्शनं कथम् इति; एते एव अग्रिमस्य सर्गस्य विषयम् आक्षिपन्ति।
"I guard this dwelling of Hemā's, best of monkeys. Hemā, skilled in dance and song, is my dear friend, and it is by a boon she gave me that I guard this great dwelling." Her position is now clear: she does not enjoy the place but only guards it, living there by her friend's gift. "What is your errand? Why have you come into these wildernesses? How did you find this forest so hard to reach? Eat these pure foods, these roots and fruits, and drink some water, and then tell me everything." At the sarga's end hospitality comes first and questions after, as dharma requires in India: a guest is first refreshed, then questioned. Her three questions — what is your errand, why have you come, how did you find us — set the subject of the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।