- सन्धिः
- तार + अङ्गद → ताराङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- तारः च अङ्गदः च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे)
किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चाशः सर्गः
ऋक्षबिलप्रवेशः स्वयंप्रभादर्शनं च
विन्ध्ये अन्वेषणम्, ऋक्षबिलस्य दर्शनम्, अन्धकारमये बिले प्रवेशः, काञ्चनवनस्य रत्नभवनानां च दर्शनम्, तापस्याः समीपे हनूमतः प्रश्नः
ताराङ्गदाभ्यां सह मिलित्वा हनूमान् विन्ध्यस्य गुहाः गहनानि च विचिनोति स्म। सिंहशार्दूलजुष्टासु कन्दरासु नगेन्द्रस्य विषमेषु महाप्रस्रवणेषु च अन्विष्य ते तस्य शैलस्य दक्षिणपश्चिमां कोटिम् आसेदुः; तत्र एव वसतां तेषां सुग्रीवेण नियतः कालः व्यत्यवर्तत। गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः हनूमान् जाम्बवान् युवराजः अङ्गदः तारः च गिरिजालावृतान् देशान् मार्गयन्तः विवृतं महाबिलं ददृशुः। तत् दुर्गमम् ऋक्षबिलं नाम दानवेन अभिरक्षितम् आसीत्। क्षुत्पिपासापरीताः सलिलार्थिनः ते तस्मात् बिलात् निष्क्रामतः क्रौञ्चान् हंसान् सारसान् जलार्द्रान् चक्रवाकान् च दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। ‘नूनम् अत्र सलिलं कूपः वा ह्रदः वा अस्ति’ इति हनूमता उक्ते सर्वे तिमिरावृतम् अचन्द्रसूर्यं रोमहर्षणं बिलं विविशुः। योजनमात्रम् अन्योन्यं परिष्वज्य गत्वा नष्टसंज्ञाः तृषिताः ते आलोकं ददृशुः। ततः वितिमिरं वनं प्राप्य दीप्तवैश्वानरप्रभान् काञ्चनान् वृक्षान्, वैदूर्यमयवेदिकान् पादपान्, प्रसन्नसलिलाः नलिनीः, काञ्चनानि राजतानि च विमानानि, मुक्ताजालावृतानि तपनीयगवाक्षाणि, शयनासनानि, भाजनानां राशीन्, अगुरुचन्दनसंचयान्, दिव्याम्बराणि, कम्बलानि, अजिनानि, जातरूपस्य संचयान् च ददृशुः। तत्र तत्र विचिन्वन्तः ते अदूरतः चीरकृष्णाजिनाम्बरां नियताहारां तेजसा ज्वलन्तीम् इव तापसीं स्त्रियं ददृशुः। विस्मिताः सर्वशः व्यवतिष्ठन्त; हनूमान् कृताञ्जलिः तां वृद्धाम् अभिवाद्य ‘का त्वम्, कस्य इदं भवनं बिलं रत्नानि च’ इति अपृच्छत्।
१विन्ध्ये अन्वेषणम्
१सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान्कपिः।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च॥
२सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च॥
३आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत॥
४स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान्महान्।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्॥
ताराङ्गदाभ्यां सह संगम्य हनूमान् कपिः विन्ध्यस्य गुहाः गहनानि च विचिनोति स्म। सिंहशार्दूलजुष्टाः कन्दराः, नगेन्द्रस्य विषमाः प्रदेशाः, महान्ति प्रस्रवणानि च — सर्वत्र तेन अन्वेषणं कृतम्। ततः ते तस्य शैलस्य दक्षिणपश्चिमां कोटिम् आसेदुः; तत्र एव वसतां तेषां सः कालः व्यत्यवर्तत, यः सुग्रीवेण प्रत्यागमनाय नियतः आसीत्। सः देशः दुरन्वेष्यः गुहागहनवान् महान् च आसीत्; तथापि वायुसुतः तत्र सर्वं पर्वतं विचिनोति स्म। कालातिक्रमः अत्र प्रथमतया सूच्यते, यः अग्रिमेषु सर्गेषु वानराणां भयस्य मूलं भविष्यति। हनूमतः अश्रान्तं परिश्रमः च अत्र विशेषेण उक्तः — अन्ये श्राम्यन्ति, सः तु सर्वं गिरिं विचिनोति। तारः अङ्गदः हनूमान् च इति त्रयः अत्र प्रधानाः; तेषां सङ्गमेन दक्षिणदिशः अन्वेषणं दृढतरम् अभवत्। ‘विचिनोति स्म’ इति वर्तमानप्रयोगेण कविः पाठकं तस्मिन् एव क्षणे स्थापयति, येन अन्वेषणस्य निरन्तरता अनुभूयते। सिंहशार्दूलजुष्टत्वेन देशस्य भयङ्करता, महाप्रस्रवणैः च तस्य विषमता उक्ता। दक्षिणपश्चिमा कोटिः विन्ध्यस्य नैर्ऋत्यशिखरम्; तत्र स्थितानां तेषां मासः निःशेषम् अतीतः।
Hanumān, joined now by Tāra and Aṅgada, went on searching the caves and thickets of the Vindhya — the caverns all around, haunted by lions and tigers, the rough places of that lord of mountains, and its great cascades — which shows how frightening and how rugged the country was. The poet speaks as though the search were going on before our eyes, so that we feel it never stops. They came to the south-western spur of the mountain, and while they were there the time Sugrīva had fixed for their return slipped by; the whole month was gone. The country was vast and hard to search, full of caves and thickets, yet the Wind's son searched the whole mountain. This is the first sign that the deadline has passed, and it will be the root of the monkeys' fear in the sargas to come. Hanumān's untiring labour is singled out: others grew weary, but he searched the entire mountain. Tāra, Aṅgada and Hanumān are the three leading figures here, and with them together the southern search grew stronger.
२यूथपानां बिलदर्शनम्
५परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः॥
६मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान्जाम्बवानपि।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः॥
७गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्॥
८दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः॥
परस्परेण रहिताः किंतु अन्योन्यस्य अविदूरतः स्थिताः गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः हनूमान् जाम्बवान् युवराजः अङ्गदः वनगोचरः तारः च गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशं विचिन्वन्तः तत्र विवृतं बिलं ददृशुः। तत् दुर्गमम् ऋक्षबिलं नाम विख्यातम्, दानवेन च अभिरक्षितम् आसीत्। ते तु क्षुत्पिपासापरीताः श्रान्ताः सलिलार्थिनः च आसन्। वानराणां नामानि अत्र गणितानि, येन पश्चात् बिलप्रवेशे कति के च आसन् इति ज्ञायते। ‘परस्परेण रहिताः अविदूरतः’ इति विरोधाभासः वस्तुतः अन्वेषणस्य रीतिम् एव दर्शयति — पृथक् पृथक् चरन्तः अपि दृष्टिपथे तिष्ठन्ति। ऋक्षबिलम् इति नाम अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः पुनः आवर्तते; अस्य एव अन्तः स्वयंप्रभायाः भवनम्। ‘विवृतम्’ इति पदेन बिलस्य मुखम् अनावृतम् आसीत् इति ज्ञायते, अतः एव तत् वानरैः दृष्टम्। क्षुधा पिपासा श्रमः जलेच्छा च इति चत्वारि कारणानि मिलित्वा तान् बिलाभिमुखान् कुर्वन्ति; दैवम् अपि तत्र एव नयति। दानवेन अभिरक्षितम् इति उक्त्वा कविः भयस्य सूचनां ददाति, या तु पश्चात् मिथ्या भवति।
Separate from one another, yet never far apart — Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda and Dvivida, Hanumān and Jāmbavān, the crown prince Aṅgada and Tāra, who knew the woods — searched the country netted with hills and the southern quarter. The seeming contradiction describes exactly how they searched: each moving on his own, yet each within sight of the others. Their names are listed so that we know who entered the cave later. As they searched they saw an open cave, its mouth uncovered, which is why they noticed it. It was hard to get into, known as Ṛkṣabila, and guarded by a dānava — a hint of danger that will later turn out false. The name Ṛkṣabila will come up again and again, for inside it lies Svayamprabhā's dwelling. The monkeys were weak with hunger and thirst, weary and longing for water; these four things together turned them towards the cave, and fate too led them there.
३पक्षिणां निर्गमनम्, वानराणां विस्मयः
९अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन्॥
१०जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः।
ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्॥
११विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।
संजातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः॥
१२अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्॥
लतावृक्षैः अवकीर्णं तत् महाबिलं तैः दृष्टम्। तत्र क्रौञ्चाः हंसाः सारसाः च निष्क्रामन्ति स्म, जलार्द्राः पद्मरेणुभिः रक्ताङ्गाः चक्रवाकाः च। ततः तत् सुगन्धि दुरतिक्रमं बिलम् आसाद्य वानरर्षभाः विस्मयव्यग्रमनसः बभूवुः। संजातपरिशङ्काः ते प्लवगोत्तमाः संहृष्टाः तेजोवन्तः महाबलाः च सन्तः तत् बिलम् अभ्यपद्यन्त — नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्। पक्षिणां जलार्द्रत्वं पद्मरेणुरक्तत्वं च बिले जलस्य पद्मानां च अस्तित्वं सूचयति; एतत् एव हनूमतः अनुमानस्य आधारः। ‘संजातपरिशङ्काः’ इति पदेन भयं न, अपितु सावधानता उच्यते — वीराणां शङ्का कार्यनाशाय न भवति। लतावृक्षैः आच्छादितं मुखम्, सुगन्धः, दुरतिक्रमत्वं च इति बिलस्य त्रीणि लक्षणानि। पक्षिणां गणना अपि सार्था — क्रौञ्चः हंसः सारसः चक्रवाकः च इति सर्वे जलचराः, ते च जलादेव निर्गच्छन्ति। दैत्येन्द्रनिलयोपमम् इति उपमया पातालस्य भयङ्करता स्मार्यते। ‘नानासत्त्वसमाकीर्णम्’ इति अन्तर्भागस्य जीवबाहुल्यं दर्शयति। विस्मयः शङ्का हर्षः च इति त्रयः भावाः एकस्मिन् एव क्षणे वानरेषु उदिताः।
They saw that great cave, overgrown with creepers and trees. Out of it came krauñcas, swans and sārasas, and cakravāka birds wet with water, their bodies reddened with lotus pollen. The wet birds and the pollen showed that there was water and lotuses inside, and this became the basis of Hanumān's reasoning; every bird named is a water-bird, flying out from water. Coming up to that fragrant cave, so hard to pass, the monkeys were bewildered with wonder. Its mouth hidden by creepers and trees, its fragrance and its difficulty are the cave's three marks. Wary of it but eager, those fine leapers, full of vigour and might, approached the cave; it was full of creatures of every kind and looked like the palace of the lord of the daityas, an image that recalls the terrors of the underworld. Their wariness was not fear but caution — a hero's misgivings do not wreck his task — and wonder, wariness and eagerness all rose in them at the same moment.
४हनूमतः वचनम्, जलानुमानम्
१३दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः।
ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः॥
१४अब्रवीद्वानरान्घोरान्कान्तारवनकोविदः।
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्॥
१५वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्।
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः॥
१६जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः॥
१७तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
इत्युक्तास्तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्॥
तत् बिलं दुर्दर्शम् इव घोरं सर्वशः दुर्विगाह्यं च आसीत्। ततः पर्वतकूटाभः मारुतात्मजः हनूमान् कान्तारवनकोविदः घोरान् वानरान् अब्रवीत् — ‘गिरिजालावृतान् देशान् दक्षिणां दिशं च मार्गित्वा वयं सर्वे परिश्रान्ताः, न च मैथिलीं पश्यामः। अस्मात् बिलात् हंसाः क्रौञ्चाः सारसैः सह जलार्द्राः चक्रवाकाः च सर्वशः निष्पतन्ति। नूनम् अत्र सलिलवान् कूपः वा ह्रदः वा अस्ति; तथा च एते बिलद्वारे स्निग्धाः पादपाः तिष्ठन्ति’ इति। इति उक्ताः सर्वे तिमिरावृतं तत् बिलं विविशुः। अनुमानप्रमाणस्य इदं सुन्दरम् उदाहरणम् — जलार्द्राः पक्षिणः, स्निग्धाः वृक्षाः च लिङ्गम्, जलं च साध्यम्। कान्तारवनकोविदः इति विशेषणं हनूमतः वनज्ञानम् उद्घोषयति, येन तस्य अनुमानं श्रद्धेयं भवति। हनूमतः वाक्यम् अत्र प्रथमं दीर्घं वचनम्; पूर्वं सः मौनी अन्वेषकः एव आसीत्। सः प्रथमं श्रमं निवेदयति, ततः लिङ्गं दर्शयति, ततः च निर्णयं वदति — इति क्रमः तर्कशुद्धः। ‘पर्वतकूटाभः’ इति उपमया तस्य विशालता, ‘कान्तारवनकोविदः’ इति च वनविषये तस्य प्रामाण्यम् उक्तम्। बिलद्वारे स्निग्धाः पादपाः इति दृष्टान्तः अद्यापि जलान्वेषणे लोकैः प्रयुज्यते। तस्य वचनम् एव सर्वेषां प्रवेशस्य कारणम्, अतः अग्रे यत् किमपि भवति तस्य मूलं हनूमान् एव।
The cave was dreadful and almost frightening to look at, and hard to penetrate in every way. Then Hanumān, son of the Wind, huge as a mountain peak and expert in the wild forests, spoke to those fierce monkeys; the first epithet gives his size, the second his authority in forest matters, which makes his reasoning worth trusting. "We have searched the country netted with hills and the southern quarter," he said, "and we are all exhausted, and we have not found Maithilī. Now swans and krauñcas, sārasas and cakravākas wet with water are flying out of this cave on every side. There must be water inside, a well or a pool. And look, the trees at the cave's mouth are fresh and green." This is a fine example of reasoning by inference: the wet birds and the green trees are the signs, water the conclusion — and people still look for water that way. It is Hanumān's first long speech; until now he had been a silent searcher. He states their weariness first, then points to the signs, then gives his conclusion, in sound logical order. His words were what made them all go in, so whatever happens next has its root in Hanumān. At his words they all entered the cave, wrapped in darkness.
५बिलप्रवेशः, योजनगमनम्
१८अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्।
निशाम्य तस्मात्सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः॥
१९प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्।
न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः॥
२०वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते।
ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्बिलं कपिकुञ्जराः॥
२१प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्।
ततस्तस्मिन्बिले भीमे नानापादपसंकुले॥
२२अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्।
ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः॥
२३परिपेतुर्बिले तस्मिन्कंचित्कालमतन्द्रिताः।
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः॥
तत् बिलम् अचन्द्रसूर्यं रोमहर्षणं च हरयः ददृशुः। तस्मात् निष्क्रामतः सिंहान् तान् तान् मृगपक्षिणः च निशाम्य हरिशार्दूलाः तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। तेषां दृष्टिः न सज्जते स्म, न तेजः न च पराक्रमः प्रतिहतः; तेषां गतिः वायोः इव आसीत्, दृष्टिः च तमसि अपि वर्तते स्म। ते कपिकुञ्जराः वेगेन तत् बिलं प्रविश्य प्रकाशम् अभिरामम् उत्तमं देशं ददृशुः। ततः तस्मिन् भीमे नानापादपसंकुले बिले अन्योन्यं सम्परिष्वज्य ते योजनम् अन्तरं जग्मुः। नष्टसंज्ञाः तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः ते तस्मिन् बिले कंचित् कालम् अतन्द्रिताः परिपेतुः। अन्धकारे अपि वानराणां दृष्टितेजःपराक्रमाणाम् अप्रतिघातः तेषां दिव्यत्वं सूचयति। ‘अन्योन्यं सम्परिष्वज्य’ इति पदेन सङ्घभावः च दर्श्यते — भये अपि ते न विश्लिष्टाः। बिलस्य वर्णने कविः क्रमेण भयं वर्धयति — प्रथमं तिमिरम्, ततः अचन्द्रसूर्यत्वम्, ततः रोमहर्षणत्वम्, ततः च सिंहमृगपक्षिणां शब्दः। तथापि वानराः न निवर्तन्ते। योजनम् अन्तरं गमनम् इति बिलस्य महत्त्वं सूचयति; न इयं साधारणा गुहा। ‘अतन्द्रिताः’ इति पदेन तेषां श्रमेऽपि अनलसत्वं स्तूयते। तृष्णा च अत्र पुनः पुनः उच्यते — सलिलार्थिनः, तृषिताः इति; जलम् एव तेषां प्रवेशस्य हेतुः, तत् एव च अन्ते लभ्यते। अन्धकारे मार्गदर्शनम् अन्योन्यस्य स्पर्शेन एव कृतम्।
It was a place where neither moon nor sun ever came, and the monkeys found it hair-raising. Hearing lions and all kinds of beasts and birds inside, those tigers among monkeys went into the dark cave. Yet their sight was not baffled, nor their fire, nor their prowess; they moved like the wind and could see even in the dark — a sign of their divine nature. The poet builds the fear step by step: first darkness, then the absence of sun and moon, then the hair-raising horror, then the cries of beasts and birds; still the monkeys did not turn back. Rushing into the cave, those great monkeys saw a bright, lovely and excellent region. Then, in that fearful cave crowded with trees of every kind, they went a whole yojana, clinging to one another — even in fear they held together, finding their way in the darkness by touch. The distance shows this was no ordinary cave. Dazed, parched, bewildered and longing for water, they ran on through the cave for some time without slackening. Their thirst is mentioned again and again, for water was the reason they went in, and water is what they will find at the end.
७विमानगृहरत्नादिदर्शनम्
३०नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च॥
३१तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च॥
३२ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवालमणिसंनिभान्॥
३३काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च॥
३४विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः॥
३५अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान्।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च॥
३६महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान्॥
३७कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान्।
तत्र तत्र च विन्यस्तान्दीप्तान्वैश्वानरप्रभान्॥
नलिनीः प्रसन्नसलिलायुताः तत्र ते ददृशुः, काञ्चनानि राजतानि च विमानानि, मुक्ताजालावृतानि तपनीयगवाक्षाणि, हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च। सर्वशः गृहमुख्यानि हरयः ददृशुः; प्रवालमणिसंनिभान् पुष्पितान् फलिनः वृक्षान्, काञ्चनभ्रमरान्, समन्ततः मधूनि, मणिकाञ्चनचित्राणि शयनानि आसनानि च; विविधानि विशालानि वस्तूनि, हैमराजतकांस्यानां भाजनानां राशीन्, दिव्यानाम् अगुरूणां चन्दनानां च संचयान्, शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि च; महार्हाणि यानानि, रसवन्ति मधूनि, महार्हाणां दिव्यानाम् अम्बराणां संचयान्, चित्राणां कम्बलानाम् अजिनानां च संचयान्, तत्र तत्र विन्यस्तान् वैश्वानरप्रभान् दीप्तान्, शुभ्रान् जातरूपस्य संचयान् च ददृशुः। इयं वर्णना मयस्य मायानिर्मितस्य वैभवस्य सूचिका; अग्रिमे सर्गे तापसी स्वयम् एव एतस्य उत्पत्तिं कथयिष्यति। भोग्यपेयवस्त्रशयनासनयानानि इति गृहस्थस्य सर्वं सम्भारं कविः एकत्र गणयति, येन बिलं न गुहा, अपितु समृद्धं भवनम् एव इति प्रतीयते। वर्णनायाः अयं भागः दीर्घतमः; अष्टसु श्लोकेषु कविः एकम् अपि क्रियापदं प्रायः न योजयति, केवलं द्वितीयान्तानां पदानां माला एव वर्तते, अन्ते च ‘ददृशुः’ इति एकेन सर्वं समाप्यते। एषा शैली आश्चर्यस्य आधिक्यं सूचयति — दृष्टानां वस्तूनां गणना एव न समाप्यते। विमानानि गृहाणि गवाक्षाः भूमयः च इति वास्तु; शयनासनयानभाजनानि इति उपकरणम्; अगुरुचन्दनम् अम्बराणि कम्बलाः अजिनानि च इति भोग्यम्; मूलफलमधुपानानि च इति आहारः। एतेन बिलम् अन्तः समृद्धं राजभवनम् इव प्रतीयते। ‘दीप्तान् वैश्वानरप्रभान्’ इति अत्र मुद्रणे ‘प्त’ इति संयुक्ताक्षरं स्फुटं न दृश्यते; तत् तु अस्मिन् एव पृष्ठे विद्यमानेन ‘दीप्तवैश्वानरप्रभान्’ इति पदेन सह तुलयित्वा निर्णीतम्।
They saw lotus pools full of clear water there, and mansions of gold and of silver, with windows of refined gold veiled in nets of pearls, floored with gold and silver and set with lapis gems. On every side the monkeys saw fine houses; trees in flower and fruit like coral and jewels; golden bees and honey everywhere; couches and seats of every kind, broad and bright with gems and gold; heaps of vessels of gold, silver and bell-metal; stores of divine aloe-wood and sandal; pure food, roots and fruits; costly carriages and sweet honey drinks; stores of costly divine garments, of patterned blankets and antelope skins; and lamps set here and there, blazing like fire. This is the longest part of the description. For eight verses the poet hardly uses a verb, stringing together a garland of objects and closing it all with a single "they saw", and the style conveys overwhelming wonder, as if the list of things seen would never end. Buildings, windows and floors; beds, seats, carriages and vessels; aloe, sandal, garments, blankets and skins; roots, fruits, honey and drink — the poet gathers every possession of a household, so that the cave seems not a cave but a rich palace. All this points to the splendour Maya had made by his magic, whose origin the ascetic herself will tell in the next sarga.
८तापस्याः दर्शनं हनूमतः प्रश्नश्च
३८ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य संचयान्।
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः॥
३९ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः।
तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्॥
४०तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम्॥
४१ततो हनूमान्गिरिसंनिकाशः कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य॥
तत्र तत्र विचिन्वन्तः महाप्रभाः शूराः वानराः अदूरतः कांचित् स्त्रियं ददृशुः। तां च ते तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बरां नियताहारां तेजसा ज्वलन्तीम् इव तापसीं ददृशुः। विस्मिताः हरयः तत्र सर्वशः व्यवतिष्ठन्त; हनूमान् च तत्र अपृच्छत् — ‘का असि त्वम्, कस्य वा इदं बिलम्’ इति। ततः गिरिसंनिकाशः हनूमान् कृताञ्जलिः तां वृद्धाम् अभिवाद्य पप्रच्छ — ‘का त्वम्, कस्य इदं भवनं बिलं च, कस्य च इमानि रत्नानि — तत् वदस्व’ इति। सर्गान्ते दीर्घवृत्तेन कविः विरामं स्थापयति, प्रश्नं च अग्रिमसर्गाय अवशेषयति। हनूमतः विनयः अत्र प्रकटः — बलवान् अपि सः वृद्धां तापसीं कृताञ्जलिः अभिवादयति, ततः एव पृच्छति। तापस्याः वर्णने कविः त्रीणि एव विशेषणानि योजयति — चीरकृष्णाजिनाम्बरा, नियताहारा, तेजसा ज्वलन्ती इव। एतैः एव तस्याः तपस्विता प्रकटा भवति। वानराः विस्मिताः सन्तः व्यवतिष्ठन्त, न तु उपसर्पन्ति; भयं न, अपितु आदरः अत्र कारणम्। हनूमतः प्रश्नः द्विवारं पठ्यते — प्रथमं संक्षेपेण, ततः दीर्घवृत्ते विस्तरेण; द्वितीयवारे च ‘अभिवाद्य वृद्धाम्’ इति विनयः अपि योज्यते।
They saw heaps of shining gold as well. Searching here and there in the cave, those splendid, brave monkeys saw a woman not far off. She was an ascetic, dressed in bark and black antelope skin, sparing in her food, and seeming to blaze with her own radiance; with just these three touches the poet makes her asceticism plain. The monkeys stood around her in wonder, keeping their distance out of respect rather than fear, and Hanumān asked her, "Who are you, and whose is this cave?" Then Hanumān, huge as a mountain, folded his hands, saluted the aged woman, and asked again: "Who are you? Whose is this dwelling, this cave, and whose are these jewels? Please tell us." His courtesy is plain: mighty as he was, he greeted the old ascetic with joined palms before questioning her. The question is given twice, first briefly and then at length in a closing verse of a longer metre, the second time with the added courtesy of his greeting, and the poet leaves the answer for the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सिंह + शार्दूल → सिंहशार्दूल — सन्धिकार्यं नास्ति; जुष्ट इति ‘जुष्’ धातोः क्तान्तम्
- समासः
- सिंहैः शार्दूलैः च जुष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘गुहाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दक्षिण + पश्चिम → दक्षिणपश्चिम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दक्षिणा च पश्चिमा च — द्वन्द्वः (दिशोः मध्यभागवाची, नैर्ऋती)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कोटिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + अति + अवर्तत → व्यत्यवर्तत — यण्सन्धिः द्विः (इ + अ = य्, इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषैकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + अन्वेष्य → दुरन्वेष्य — विसर्जनीयस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- दुःखेन अन्वेष्यः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + विदूरतः → अविदूरतः — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; ‘अन्योन्यस्य + अविदूरतः’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- न विदूरतः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तसिल्प्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- गिरिजाल + आवृत → गिरिजालावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- गिरीणां जालेन आवृताः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘देशान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + रक्षित → अभिरक्षित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दानवेन + अभिरक्षितम्’ इति बाह्यसन्धौ सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रक्ष्’ धातोः क्तान्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- क्षुध् + पिपासा → क्षुत्पिपासा — धकारस्य चर्त्वेन तकारः; पिपासा + परीत → पिपासापरीत (सवर्णदीर्घः आ + अ = आ)
- समासः
- क्षुधा पिपासया च परीताः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विस्मय + व्यग्र → विस्मयव्यग्र — सन्धिकार्यं नास्ति; व्यग्र + मनस् → व्यग्रमनस्
- समासः
- विस्मयेन व्यग्रं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + जात → संजात — मकारस्य अनुस्वारः; संजात + परिशङ्का → संजातपरिशङ्क
- समासः
- संजाता परिशङ्का येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दैत्य + इन्द्र → दैत्येन्द्र (गुणसन्धिः); निलय + उपम → निलयोपम (गुणसन्धिः अ + उ = ओ)
- समासः
- दैत्यानाम् इन्द्रस्य निलयेन उपमम् — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- दुस् + विगाह्य → दुर्विगाह्य — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
- समासः
- दुःखेन विगाह्यम् — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- पर्वतकूट + आभा → पर्वतकूटाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- पर्वतस्य कूटस्य आभा इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हनुमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कान्तार + वन → कान्तारवन — सन्धिकार्यं नास्ति; वन + कोविद → वनकोविद
- समासः
- कान्तारवनयोः कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + चन्द्रसूर्य → अचन्द्रसूर्य — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न विद्येते चन्द्रसूर्यौ यत्र तत् — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- नाना + पादप → नानापादप; पादप + संकुल → पादपसंकुल — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नानाविधैः पादपैः संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘बिले’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + परि + ष्वज्य → सम्परिष्वज्य — ‘स्वज्’ धातोः षत्वम् उपसर्गवशात्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वज्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘परि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- न + तन्द्रित → अतन्द्रित — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; ‘कालम् + अतन्द्रिताः’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य लोपे संयोगः
- समासः
- न तन्द्रिताः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दीप्त + वैश्वानर → दीप्तवैश्वानर; वैश्वानर + प्रभा → वैश्वानरप्रभ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दीप्तस्य वैश्वानरस्य प्रभा इव प्रभा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘वृक्षान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वैदूर्यमय + वेदिका → वैदूर्यमयवेदिक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैदूर्यमय्यः वेदिकाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + भ्राजमान → विभ्राजमान; मुद्रणे तु ‘बिभ्राजमान’ इति बकारेण
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भ्राज्’ धातोः शानजन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पादपान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जातरूप + मय → जातरूपमय — सन्धिकार्यं नास्ति (मयट्प्रत्ययः)
- समासः
- जातरूपस्य विकाराः — मयडन्तं तद्धितम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मत्स्यैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तपनीय + गवाक्ष → तपनीयगवाक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति; गो + अक्ष → गवाक्ष (अयादिसन्धिः)
- समासः
- तपनीयमयाः गवाक्षाः येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- मुक्ताजाल + आवृत → मुक्ताजालावृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मुक्तानां जालेन आवृतानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन (सवर्णदीर्घः); अजिन + अम्बर → अजिनाम्बर (सवर्णदीर्घः)
- समासः
- चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- गिरि + संनिकाश → गिरिसंनिकाश — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरिः इव संनिकाशः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हनूमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्