महाप्राज्ञ
४९.१
महाबुद्धिमान्
- सन्धिः
- महा + प्राज्ञ → महाप्राज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
किष्किन्धाकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः
अङ्गदगन्धमादनयोः आश्वासनम्
श्रान्तानां वानराणाम् अङ्गदेन समाश्वासनम्, अनिर्वेदोपदेशः, गन्धमादनस्य अनुमोदनम्, रजतपर्वते पुनरन्वेषणम्
परिश्रान्तः महाप्राज्ञः अङ्गदः सर्वान् वानरान् समाश्वास्य शनैः अब्रवीत् — ‘वनानि गिरयः नद्यः दुर्गाणि गहनानि दरीगिरिगुहाः च अस्माभिः सर्वतः विचिताः, तथापि जानकी न दृश्यते, सीतायाः अपहर्ता दुष्कृती च न लभ्यते। महान् कालः गतः, सुग्रीवः च उग्रशासनः; तस्मात् तन्द्रीं शोकं निद्रां च विहाय पुनः विचिनुध्वम्। अनिर्वेदः दाक्ष्यं मनसः अपराजयः च कार्यसिद्धिकराणि इति आहुः। अवश्यं कुर्वतः कर्मणः फलं दृश्यते; निर्वेदम् आगम्य उद्योगत्यागः न क्षमः। सुग्रीवः क्रोधनः तीक्ष्णदण्डः च, ततः रामात् च सततं भेतव्यम्’ इति। अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा गन्धमादनः पिपासाश्रमखिन्नया व्यक्तया वाचा तत् अनुमेने। ततः वानराः समुत्थाय विन्ध्यकाननसंकीर्णां दक्षिणां दिशं विचेरुः, शारदाभ्रप्रतिमं रजतपर्वतम् अधिरुह्य लोध्रवने सप्तपर्णवनेषु च विचिन्वन्तः अपि वैदेहीं न अपश्यन्। श्रान्ताः भूमिम् अवरुह्य मुहूर्तं वृक्षमूले विश्रम्य पुनः हनुमत्प्रमुखाः विन्ध्यम् आदितः कृत्वा समन्ततः विचेरुः।
१अङ्गदस्य आश्वासनवचनम्
१अथाङ्गदस्तदा सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः॥
२वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च।
दरी गिरिगुहाश्चैव विचिताः सर्वमन्ततः॥
३तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते।
तथा रक्षोऽपहर्ता च सीतायाश्चैव दुष्कृती॥
४कालश्च नो महान्यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः।
तस्माद्भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः॥
परिश्रमेण क्लान्तः अपि महाप्राज्ञः अङ्गदः सर्वान् वानरान् समाश्वास्य शनैः इदम् अब्रवीत्। नायकस्य प्रथमं कर्तव्यं श्रान्तानां सान्त्वनम्, अनन्तरं च कार्यस्य स्मारणम् — तत् एव अत्र युवराजः करोति। ‘वनानि गिरयः नद्यः दुर्गाणि गहनानि दर्यः गिरिगुहाः च अस्माभिः सर्वतः विचिताः। तत्र तत्र सहितैः अस्माभिः अन्विष्टा अपि जानकी न दृश्यते; सीतायाः अपहर्ता दुष्कृती राक्षसः अपि न उपलभ्यते। अस्माकं महान् कालः गतः, सुग्रीवः च उग्रशासनः। तस्मात् भवन्तः सहिताः पुनः समन्ततः विचिन्वन्तु’ इति। कालक्षयः राज्ञः शासनं च इति द्वौ एव अत्र प्रेरकौ हेतू उक्तौ। अङ्गदः न तर्जयति, न च उपेक्षते; स्वयम् अपि श्रान्तः सन् अन्येषां श्रमं जानाति, अतः मृदुवचनेन एव कार्ये नियोजयति। ‘शनैः’ इति पदेन वक्तुः मन्दगतिः वाणी सूच्यते, यया श्रान्तानां कर्णयोः सा सुखेन प्रविशति। वालिपुत्रः अयं पितुः वधानन्तरम् अपि राजकार्ये निष्ठां न त्यजति इति अत्र स्पष्टम्।
Then Aṅgada, very wise and worn out as he was himself, comforted all the monkeys and spoke to them slowly. A leader's first duty is to console those who are exhausted and then to remind them of the task, and that is what the crown prince did; he spoke slowly so that his words would reach tired ears gently. "We have searched forests, mountains, rivers, fastnesses and thickets, ravines and mountain caves on every side," he said. "Yet for all our searching together, Jānakī is nowhere to be seen, nor the evil rākṣasa who carried Sītā off. A great deal of our time has gone, and Sugrīva's rule is harsh. So let us all keep together and search on every side once more." He named two spurs, the time running out and the king's command. Aṅgada neither scolded nor ignored them: tired himself, he understood their weariness and set them to work with gentle words. It is plain here that Vālī's son, even after his father's death, had not wavered in his loyalty to the king's service.
२अनिर्वेदस्य उपदेशः
५विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम्।
विचिनुध्वं तथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम्॥
६अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम्।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्॥
७अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम्॥
८अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम्॥
‘तन्द्रीं शोकं समुत्थितां निद्रां च विहाय तथा सीतां विचिनुध्वं यथा जनकात्मजां पश्यामः। अनिर्वेदः दाक्ष्यं मनसः अपराजयः च — एतानि त्रीणि कार्यसिद्धिकराणि इति विद्वांसः आहुः; तस्मात् एतत् अहं ब्रवीमि। अद्य अपि वनौकसः इदं दुर्गं वनं विचिन्वन्तु; खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनम् एव विचिन्वताम्। अवश्यं कुर्वतः तस्य कर्मणः फलं दृश्यते; परं निर्वेदम् आगम्य उद्योगस्य अनुन्मीलनं न क्षमम्’ इति। अनिर्वेदः इति पदं रामायणे बहुशः उद्योगस्य मूलम् इति प्रतिपाद्यते; अत्र अपि तत् एव सारम्। तन्द्री शोकः निद्रा च इति त्रयः शत्रवः; अनिर्वेदः दाक्ष्यम् अपराजयः च इति त्रीणि आयुधानि — एवं द्वयोः पक्षयोः सामञ्जस्यं कविना सूक्ष्मतया विरचितम्। ‘कुर्वतां फलं दृश्यते’ इति सामान्यः नियमः उक्त्वा तेन एव विशेषे अन्वेषणे प्रवृत्तिः साध्यते। श्रमस्य परिहारः न विश्रामः, अपितु पुनःप्रवृत्तिः एव इति अङ्गदस्य मतम्।
"Shake off sloth and grief and the sleep that has come over you," he said, "and search for Sītā in such a way that we may yet find Janaka's daughter. The wise say three things bring an undertaking to success: refusing to lose heart, skill, and a mind that will not be beaten. That is why I say this to you. Let us forest-dwellers search this difficult forest today; put aside weariness and search the whole wood again. For whoever keeps working is sure to see the fruit of his work; to sink into despair and let our effort wither before it flowers is not right." Refusing to despair is presented many times in the Rāmāyaṇa as the root of all endeavour, and that is the heart of this speech too. Sloth, grief and sleep are three enemies; perseverance, skill and an unbeaten mind are three weapons — the poet sets the two sides against each other with care. From the general rule that those who work will see results, Aṅgada draws them back into this particular search: for him the cure for weariness is not rest but going back to work.
३सुग्रीवभयं हितवचनं च
९सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः॥
१०हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते।
उच्यतां हि क्षमं यत्तत्सर्वेषामेव वानराः॥
‘सुग्रीवः क्रोधनः राजा, तीक्ष्णदण्डः च; हे वानराः, तस्मात् महात्मनः रामात् च सततं भेतव्यम्। एतत् वः हितार्थम् एव मया उक्तम्; यदि रोचते तर्हि क्रियताम्। अथवा यत् सर्वेषाम् एव क्षमं तत् उच्यताम्’ इति। युवराजः स्वाम् आज्ञां न आरोपयति, अपितु सभायाः मतम् अपि पृच्छति — इयं नयस्य रीतिः। भयं च हितं च इति उभयम् अत्र हेतुत्वेन दर्शितम्; केवलेन भयेन कार्यं न सिध्यति, केवलेन च हितोपदेशेन प्रमादः न निवर्तते। सुग्रीवस्य क्रोधः रामस्य च महत्त्वम् — द्वयोः स्मरणेन वानराः पुनः सज्जाः जाताः। अत्र राजभयं धर्मभयं च मिलित्वा वानराणां प्रमादं निवारयति।
"Sugrīva is a king quick to anger and harsh in punishment, monkeys, and both he and great-souled Rāma must always be feared. I have said this for your own good; act on it if you think fit. Or else, let whatever is best for all of us be put forward." The crown prince does not force his command on them but asks the assembly's view as well, which is the way of good policy. He gives both fear and their own good as reasons, for fear alone does not get things done, and good advice alone does not shake off negligence. Reminded of Sugrīva's anger and Rāma's greatness, fear of the king and fear of wrongdoing together, the monkeys were ready again.
५दक्षिणदिशि पुनरन्वेषणम्, रजतपर्वतः
१५ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः।
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्॥
१६ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः॥
१७तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकांक्षिणः॥
१८तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम्॥
ततः ते महाबलाः वानराः समुत्थाय पुनः विन्ध्यकाननसंकीर्णां दक्षिणां दिशं विचेरुः। ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमन्तं रजतपर्वतं शृङ्गवन्तं दरीवन्तम् अधिरुह्य, तत्र रम्यं लोध्रवनं सप्तपर्णवनानि च सीतादर्शनकाङ्क्षिणः विचिन्वन्तः आसन्। तस्य अग्रम् अधिरूढाः विपुलविक्रमाः ते श्रान्ताः अभवन्, किंतु रामस्य प्रियां महिषीं वैदेहीं न अपश्यन्। शारदाभ्रोपमा शुभ्रत्वं सूचयति, रजतपर्वतः इति नाम्ना अपि तत् एव द्योत्यते। वृक्षविशेषाणां नामग्रहणेन कविः देशस्य वैशिष्ट्यं वर्णयति; लोध्रः सप्तपर्णः च दक्षिणापथस्य प्रसिद्धौ पादपौ। शिखरारोहणम् अन्वेषणस्य पराकाष्ठा, तथापि फलाभावः — एषा एव वानराणां वेदना। ‘विपुलविक्रमाः’ इति विशेषणेन तेषां सामर्थ्यं स्मार्यते, येन श्रमः न दौर्बल्यात्, अपितु कार्यस्य दुष्करत्वात् इति ज्ञायते। रजतपर्वतस्य शिखरे सीतायाः अदर्शनं कथायाः तनावम् अधिकं वर्धयति। दिशः विभागः पूर्वसर्गे कृतः, अत्र तु तस्य एव अनुष्ठानं वर्ण्यते।
Then those mighty monkeys rose and ranged once more over the southern quarter, thick with the forests of the Vindhya. They climbed a glorious silver mountain, white as an autumn cloud — the simile and the name both speak of its whiteness — crowned with peaks and full of caverns, and there, longing to see Sītā, they searched its lovely lodhra grove and its woods of saptaparṇa, two well-known trees of the south, named to give the land its character. Climbing to its summit, those monkeys of vast prowess grew weary, and still they did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen. To reach the peak was the utmost effort of the search, and still there was no result; that was the monkeys' anguish. "Of vast prowess" reminds us that their weariness came not from weakness but from the difficulty of the task, and not finding Sītā even on the silver mountain's summit tightens the story's tension. The division of the quarters had been made before; here we see it carried out.
६अवरोहणं विश्रामः पुनःप्रस्थानं च
१९ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम्।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः॥
२०अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः।
स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः॥
२१ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्॥
२२हनुमत्प्रमुखास्तावत्प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः।
विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः॥
ते बहुकन्दरं तं शैलं दृष्टिगतं दृष्ट्वा समन्ततः वीक्षमाणाः अध्यारोहन्त। ततः भूमिम् अवरुह्य श्रान्ताः विगतचेतसः मुहूर्तं तत्र वृक्षमूलम् उपाश्रिताः स्थिताः। मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः ते पुनः एव कृत्स्नां दक्षिणां दिशं मार्गितुम् उद्यताः अभवन्। हनुमत्प्रमुखाः प्लवगर्षभाः प्रस्थिताः, विन्ध्यम् एव आदितः कृत्वा समन्ततः विचेरुः। एवम् अयं सर्गः श्रमेण न विरमति, अपितु पुनरुद्योगेन एव समाप्यते। मुहूर्तमात्रः विश्रामः अपि पर्याप्तः — इति वानराणां धैर्यं दर्शितम्। हनुमतः नाम अत्र अग्रणीत्वेन उच्यते, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य माहात्म्यस्य सूचना एव भवति। सर्गस्य आदौ अङ्गदस्य वाक्यम्, अन्ते च हनुमतः प्रस्थानम् — उपदेशः कर्म च इति उभयं संयुज्य कविः कथां पुरतः नयति। विन्ध्यः एव प्रथमं लक्ष्यम्, यतः सुग्रीवेण तस्य एव प्रथमम् उद्देशः कृतः आसीत्। श्रमः विश्रामः उद्यमः च इति क्रमेण चक्रम् इव कथा वर्तते।
Having brought that mountain of many caverns into view, they climbed it and looked all around. Then they came back down to the ground, exhausted and dazed, and rested a while at the foot of a tree. After that short rest, their fatigue a little eased, they were ready once more to search the whole southern quarter. Those bulls among monkeys set out with Hanumān at their head, and, starting from the Vindhya, since Sugrīva had named it first, they roamed in every direction. So this sarga does not end in exhaustion but in renewed effort; a moment's rest was enough, which shows the monkeys' fortitude. Hanumān is named here as their leader, a hint of his greatness in the sargas to come. The sarga opens with Aṅgada's counsel and ends with Hanumān's departure, and by joining advice and action the poet carries the story forward; toil, rest and effort follow one another like a turning wheel.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
समाश्वास्य
४९.१
सान्त्वयित्वा, आश्वासनं दत्त्वा
- सन्धिः
- सम् + आ + श्वास्य → समाश्वास्य — ‘म्’ इत्यस्य परसवर्णाभावे अनुस्वारः, ततः ‘आ’ इत्यनेन सह संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः ण्यन्तात् ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
दरी
४९.२
गिरेः विदारः, कन्दरा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा (मुद्रणे ह्रस्वान्तरूपेण बहुवचनार्थे प्रयुक्ता; समीक्षितपाठे ‘दर्यः’)
विचित
४९.२
अन्विष्टः, विचारितः
- सन्धिः
- वि + चित → विचित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः क्तान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (कर्मणि क्तः)
अपहर्ता
४९.३
हरणकर्ता, अपहरणं कृतवान्
- सन्धिः
- अप + हर्ता → अपहर्ता — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘रक्षः + अपहर्ता’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य उकारे अवग्रहः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः तृजन्तम्, ‘अप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘अपहर्तृ’ इति लिङ्गम्
दुष्कृती
४९.३
पापकर्मा, दुराचारी
- सन्धिः
- दुस् + कृतिन् → दुष्कृतिन् — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- दुष्टं कृतं यस्य सः — बहुव्रीहिः (इन्नन्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘दुष्कृतिन्’ इति लिङ्गम्
उग्रशासन
४९.४
कठोरदण्डः, तीव्राज्ञः
- सन्धिः
- उग्र + शासन → उग्रशासन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उग्रं शासनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तन्द्री
४९.५
आलस्यम्, जाड्यम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तन्द्र्’ धातोः ङीबन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
समुत्थिता
४९.५
उदिता, आगता
- सन्धिः
- सम् + उत् + स्थिता → समुत्थिता — ‘उत्’ इत्यस्य परे स्थादेः सकारलोपः, तकारस्य थकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तान्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निद्राम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विचिनुध्वम्
४९.५
अन्विष्यत, विचिनुत
- सन्धिः
- वि + चिनुध्वम् → विचिनुध्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषबहुवचनम्
अनिर्वेद
४९.६
अनुत्साहराहित्यम्, धैर्यम्, अविषादः
- सन्धिः
- न + निर्वेद → अनिर्वेद — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न निर्वेदः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
दाक्ष्य
४९.६
नैपुण्यम्, कार्यकुशलता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दक्ष’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अपराजय
४९.६
मनसः अपराभवः, हृदयस्य अभङ्गः
- सन्धिः
- न + पराजय → अपराजय — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न पराजयः — नञ्तत्पुरुषः (‘मनसः’ इति षष्ठ्यन्तेन सम्बद्धः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
कार्यसिद्धिकर
४९.६
कार्यस्य साधकानि
- सन्धिः
- कार्य + सिद्धि + कर → कार्यसिद्धिकर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कार्यस्य सिद्धिं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वनौकस्
४९.७
वनवासिनः, वानराः
- सन्धिः
- वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
निर्वेद
४९.८
विषादः, उद्वेगः, उत्साहभङ्गः
- सन्धिः
- निस् + वेद → निर्वेद — सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः घञन्तम्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
उन्मीलन
४९.८
उद्घाटनम्, उद्योगस्य आरम्भः
- सन्धिः
- उत् + मीलन → उन्मीलन — तकारस्य अनुनासिकः नकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मील्’ धातोः ल्युडन्तम्, ‘उत्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मुद्रणे ‘न + उन्मीलनम्’ इति नञा सह)
तीक्ष्णदण्ड
४९.९
कठोरशिक्षाकारी
- सन्धिः
- तीक्ष्ण + दण्ड → तीक्ष्णदण्ड — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तीक्ष्णः दण्डः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
भेतव्य
४९.९
भेतुं योग्यम्, भयं कर्तव्यम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भी’ धातोः गुणे ‘भे’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भी’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे विधिः)
पिपासाश्रमखिन्न
४९.११
तृष्णया श्रमेण च शिथिला
- सन्धिः
- पिपासा + श्रम → पिपासाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- पिपासया श्रमेण च खिन्ना — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘खिन्नया’ इति रूपेण ‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्
गिरिप्रस्रवण
४९.१३
पर्वतीयाः निर्झराः
- सन्धिः
- गिरि + प्रस्रवण → गिरिप्रस्रवण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरेः प्रस्रवणानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
यथोद्दिष्ट
४९.१४
यथा निर्दिष्टानि, यथा कथितानि
- सन्धिः
- यथा + उद्दिष्ट → यथोद्दिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- उद्देशम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावगर्भः; ‘यथा उद्दिष्टानि तथा’ इति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
शारदाभ्रप्रतिम
४९.१६
शरदृतोः मेघसदृशः, शुभ्रः
- सन्धिः
- शारद + अभ्र → शारदाभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शारदस्य अभ्रस्य प्रतिमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रजतपर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीतादर्शनकांक्षिण
४९.१७
सीतादर्शनम् इच्छन्तः
- सन्धिः
- सीता + दर्शन → सीतादर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कांक्षिन्’ इत्यत्र मुद्रणे अनुस्वारः
- समासः
- सीतायाः दर्शनं काङ्क्षन्ते इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् — ‘काङ्क्षिन्’ इति लिङ्गम्
दृष्टिगत
४९.१९
दृष्टिपथम् आगतः
- सन्धिः
- दृष्टि + गत → दृष्टिगत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृष्टिं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शैलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विगतचेतस्
४९.२०
नष्टसंज्ञाः, मूर्च्छाप्रायाः
- सन्धिः
- वि + गत → विगत — सन्धिकार्यं नास्ति; विगत + चेतस् → विगतचेतस्
- समासः
- विगतं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
भग्नपरिश्रम
४९.२१
निवृत्तश्रमाः, विश्रान्ताः
- सन्धिः
- भग्न + परिश्रम → भग्नपरिश्रम — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘किंचित् + भग्न’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- भग्नः परिश्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
प्लवगर्षभ
४९.२२
वानरश्रेष्ठाः
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगानाम् ऋषभाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्