- सन्धिः
- तार + अङ्गद → ताराङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- तारश्च अङ्गदश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे)
किष्किन्धाकाण्डम् — अष्टचत्वारिंशः सर्गः
दक्षिणस्यां दिशि शप्तवनेऽन्वेषणम्
हनूमदादीनां विन्ध्यप्रवेशः, दुरन्वेषे देशे क्लेशः, कण्डोः शापेन शून्यं वनम्, असुरवधः, पुनरन्वेषणं विषादश्च
तारेण अङ्गदेन च सहितः हनुमान् सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं देशं गन्तुं प्रचक्रमे। दूरम् उपागम्य ते विन्ध्यस्य गुहाः गहनानि पर्वताग्राणि नदीदुर्गान् सरांसि विपुलद्रुमान् वृक्षषण्डान् वनपादपयुक्तान् पर्वतांश्च विचिन्वन्ति, तथापि जनकात्मजां न ददृशुः। मूलफलानि भक्षयन्तः ते तत्र तत्र न्यवसन्; सः देशः दुरन्वेषः गुहागहनवान् निर्जलः निर्जनः शून्यः घोरदर्शनश्च आसीत्। तादृशानि अरण्यानि विचित्य भृशपीडिताः ते तं देशं त्यक्त्वा अन्यं दुराधर्षं देशं विविशुः, यत्र वृक्षाः वन्ध्यफलाः विपुष्पाः पर्णवर्जिताः, सरितः निस्तोयाः, मूलम् अपि सुदुर्लभम्, न च महिषमृगहस्तिशार्दूलपक्षिप्रभृतयः वनगोचराः सन्ति; यत्र स्थले एव स्निग्धपत्राः फुल्लपङ्कजाः पद्मिन्यः प्रेक्षणीयाः सुगन्धाः च, किन्तु भ्रमरैः विवर्जिताः। तत्र कण्डुः नाम परमामर्षी महर्षिः आसीत्, यस्य दशवार्षिकः पुत्रः तस्मिन् वने प्रणष्टः; तेन क्रुद्धेन धर्मात्मना तत् कृत्स्नं वनम् अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितं च शप्तम्। तस्य काननान्तान् गिरिकन्दराणि नदीप्रभवाणि च समाहिताः ते विचिन्वन्ति, किन्तु न जानकीं न हर्तारं रावणं च अपश्यन्। लतागुल्मसमावृतं भीमं देशं प्रविश्य ते सुरनिर्भयम् असुरं ददृशुः; ‘नष्टाः स्थ’ इति वदन्तं मुष्टिम् उद्यम्य अभ्यधावन्तं तम् अङ्गदः ‘अयं रावणः’ इति मत्वा तलेन अभिजघान। वक्त्रात् शोणितम् उद्वमन् असुरः पर्यस्तः पर्वतः इव भूमौ न्यपतत्। ततः जितकाशिनः वानराः तत् गिरिगह्वरं प्रायशः विचित्य, पुनः अन्यत् घोरं गह्वरं विविशुः; तत्र अपि खिन्नाः विनिष्पत्य समागताः, एकान्ते वृक्षमूले च दीनमानसाः निषेदुः।
१विन्ध्ये दक्षिणयूथस्य अन्वेषणम्
१सह ताराङ्गदाभ्यां तु सहसा हनुमान्कपिः।
सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं गन्तुं देशं प्रचक्रमे॥
२स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः।
ततो विचित्य विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च॥
३पर्वताग्रनदीदुर्गान्सरांसि विपुलद्रुमान्।
वृक्षषण्डांश्च विविधान्पर्वतान्वनपादपान्॥
४अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम्।
न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम्॥
तारेण अङ्गदेन च सहितः हनुमान् कपिः सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं देशं गन्तुं सहसा प्रचक्रमे। पूर्वसर्गे त्रयः यूथपाः प्रत्यागताः, अयं तु तदा एव आरभते — कालभेदेन कविः दक्षिणयूथस्य कथां पृथक् प्रारभते। सः तैः सर्वैः कपिसत्तमैः सह दूरम् उपागम्य विन्ध्यस्य गुहाः गहनानि च विचित्य, पर्वताग्राणि, नदीभिः दुर्गान् प्रदेशान्, सरांसि, विपुलद्रुमान्, विविधान् वृक्षषण्डान्, वनपादपयुक्तान् पर्वतांश्च अन्विष्टवान्। विन्ध्यः एव तेषाम् आरम्भस्थानम्, यतः दक्षिणापथस्य सः द्वारम्। ते सर्वे वीराः वानराः सर्वतः दिशम् अन्वेषमाणाः अपि मैथिलीं जनकात्मजां सीतां न ददृशुः। दक्षिणा दिक् वस्तुतः सीतायाः दिक्, तथापि आरम्भे एव निष्फलता — कविः श्रमं प्रथमं विस्तरेण वर्णयति, फलं तु बहुविलम्बेन दास्यति। एषा विलम्बनरीतिः सुन्दरकाण्डस्य महिमानं वर्धयति। सुग्रीवेण पूर्वं नामतः उद्दिष्टाः एव ते देशाः, अतः अन्वेषणं यादृच्छिकं न आसीत्।
With Tāra and Aṅgada beside him, the monkey Hanumān set out at once for the region Sugrīva had assigned. Three troop-leaders have already come home in the last sarga; this one is only now beginning, and by shifting the time the poet opens the southern band's story on its own. Travelling a long way with all those fine monkeys, Hanumān searched the caves and thickets of the Vindhya, the mountain peaks, the country made hard to cross by rivers, the lakes, the great trees, the clumps of trees of every kind and the wooded mountains. The Vindhya was their starting-point, for it is the gateway to the southern road, and these were the very lands Sugrīva had named, so the search was nothing haphazard. Yet though they searched in every direction, none of those heroic monkeys saw Sītā, Mithilā's princess, the daughter of Janaka. The south really was Sītā's quarter, yet they failed at the very start: the poet describes the toil first and at length, and grants success only after long delay, and that delay heightens the glory of the Sundara Kāṇḍa.
२दुरन्वेषे देशे क्लेशः, देशान्तरप्रवेशः
५ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधान्यपि।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह॥
६स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान्।
निर्जलं निर्जनं शून्यं गहनं घोरदर्शनम्॥
७तादृशान्यप्यरण्यानि विचित्य भृशपीडिताः।
स देशश्च दुरन्वेष्यो गुहागहनवान्महान्॥
८त्यक्त्वा तु तं ततो देशं सर्वे वै हरियूथपाः।
देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः॥
ते दुर्धर्षाः विविधानि मूलानि फलानि च भक्षयन्तः अन्वेषमाणाः तत्र तत्र एव न्यवसन् — न तेषां निश्चितं वासस्थानम् आसीत्, न च भोजनस्य नियमः; यत्र सन्ध्या तत्र एव निवासः। सः देशः दुरन्वेषः, गुहागहनवान्, महान्, निर्जलः, निर्जनः, शून्यः, गहनः, घोरदर्शनश्च आसीत्। गुहाबाहुल्यम् एव अन्वेषणस्य मुख्यं विघ्नम्, यतः प्रतिगुहायां प्रवेष्टव्यम्। तादृशानि अरण्यानि अपि विचित्य ते भृशं पीडिताः अभवन्; सः देशः अपि दुरन्वेष्यः गुहागहनवान् महान् एव आसीत्। एषा पुनरुक्तिः वुल्गेटपाठस्य एव, हिन्दीभाष्येन च समर्थिता; तया अन्वेषणस्य दीर्घता श्रमस्य च आवृत्तिः सूच्यते — एकं दुर्गं देशं त्यक्त्वा अपरं तादृशम् एव प्राप्नुवन्ति इति। ततः तं देशं त्यक्त्वा सर्वे हरियूथपाः अकुतोभयाः सन्तः अन्यं दुराधर्षं देशं विविशुः। भयाभावः अत्र वर्ण्यते, यतः अग्रे असुरेण सह युद्धं भविष्यति। हनूमान् अङ्गदः तारश्च तत्र एव सह वसन्ति, न कश्चित् पृथग् गच्छति।
Living on roots and fruits of every kind as they searched, those unassailable monkeys camped now here, now there; they had no fixed lodging and no regular meals, but stopped wherever evening found them. The country was hard to search, full of caves and thickets, and vast; it was waterless, without people, empty, dense and dreadful to look at. The many caves were the chief obstacle, since every one had to be entered. Searching such wild tracts, they were sorely distressed, and the next stretch too was hard to search, full of caves and thickets, and vast. The repetition conveys how long the search dragged on and how the toil kept recurring: leaving one hard region they found another just like it. Then, leaving that region, all the troop-leaders entered another, one no one could assail, and they entered it fearing nothing — their fearlessness is mentioned because a fight with an asura lies ahead. Hanumān, Aṅgada and Tāra kept together; no one went off alone.
३निष्फलस्य शून्यवनस्य वर्णनम्
९यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम्॥
१०न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः।
शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः॥
११न चात्र वृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः।
स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः॥
१२प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्च विवर्जिताः।
कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः॥
यत्र वृक्षाः वन्ध्यफलाः विपुष्पाः पर्णवर्जिताः च, यत्र सरितः निस्तोयाः, यत्र मूलम् अपि सुदुर्लभम्; यत्र न महिषाः, न मृगाः, न हस्तिनः, न शार्दूलाः, न पक्षिणः, न च अन्ये वनगोचराः प्राणिनः सन्ति; यत्र न वृक्षाः, न ओषध्यः, न वल्ल्यः, न वीरुधः — एवं कविः निषेधानाम् आवृत्त्या वनस्य शून्यताम् उपर्युपरि दृढयति। तथापि तत्र स्थले एव स्निग्धपत्राः फुल्लपङ्कजाः पद्मिन्यः प्रेक्षणीयाः सुगन्धाः च सन्ति, किन्तु भ्रमरैः विवर्जिताः। जले न वर्धन्ते, स्थले एव पुष्यन्ति इति अद्भुतम्; एतत् वनं दृष्टिमात्रेण रमणीयम्, वस्तुतः तु प्राणरहितम्। पद्मिन्यः पुष्यन्ति, गन्धः अस्ति, भ्रमरः तु नास्ति — यत्र गन्धः तत्र भ्रमरः इति लोकनियमस्य अत्र भङ्गः। एतेन एव वनस्य शापग्रस्तता सूच्यते, यस्याः कारणम् अग्रिमश्लोकेषु कथ्यते। वर्णनम् इदं वानराणां क्लेशस्य पृष्ठभूमिम् अपि रचयति। ‘यत्र’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेण एकः एव देशः सर्वत्र निर्दिश्यते।
There the trees bore no fruit and no blossom and had lost their leaves; the rivers had no water; even a root was hard to find. There were no buffaloes, no deer, no elephants, no tigers, no birds, nor any other creature of the woods; no trees, no herbs, no creepers, no shrubs. So, heaping one denial on another, the poet makes the forest's emptiness ever more complete. And yet on the dry ground grew lotus plants with glossy leaves and open flowers, lovely to look at and fragrant, but with never a bee near them. Lotuses that bloom not in water but on dry land are a marvel: the forest was pleasing to the eye, but in truth lifeless. The lotuses flowered and gave off scent, yet there was no bee — the rule of the world that where there is fragrance there are bees is broken here, and that alone shows the forest lay under a curse, whose cause the next verses tell. The picture also sets the scene for the monkeys' hardships.
४कण्डोः शापः, तत्रापि अन्वेषणम्
१३महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः।
तस्य तस्मिन्वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः॥
१४प्रणष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तेन महामुनिः।
तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम्॥
१५अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम्।
तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च॥
१६प्रभवाणि नदीनां च विचिन्वन्ति समाहिताः।
तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम्॥
कण्डुः नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः महर्षिः तत्र आसीत् — परमामर्षी, नियमैः दुष्प्रधर्षणश्च। असहिष्णुता तपसा सह वर्तते इति ऋषिस्वभावस्य सूक्ष्मं चित्रणम्। तस्य दशवार्षिकः बालकः पुत्रः तस्मिन् वने प्रणष्टः, जीवितान्तं गतः; तेन महामुनिः क्रुद्धः अभवत्। तेन धर्मात्मना तत्र कृत्स्नं महद्वनं शप्तम् — अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितं च जातम्। ‘धर्मात्मना’ इति विशेषणं सविस्मयम्, यतः धर्मात्मा अपि पुत्रशोकेन वनं निर्जनं करोति; शापस्य कारणं तु पुत्रशोकः एव, अतः वनस्य निर्जनता न स्वाभाविकी, अपितु आगन्तुकी। यत् पूर्वश्लोकेषु वर्णितं तस्य कारणम् अत्र प्रकाश्यते — इयं कवेः रीतिः, प्रथमं दृश्यं ततः हेतुः। तस्य वनस्य काननान्तान्, गिरीणां कन्दराणि, नदीनां प्रभवाणि च ते समाहिताः विचिन्वन्ति। किन्तु तत्र अपि ते महात्मानः जनकात्मजां न अपश्यन्। नदीनाम् उद्गमस्थानानि अपि परीक्षितानि, यतः तत्र गुप्तवासः सम्भाव्यः।
A great and blessed seer named Kaṇḍu had lived there, truthful and rich in austerity, fiercely quick to anger and made unassailable by his vows — a subtle portrait of a seer, in whom impatience lives alongside austerity. His son, a boy of ten, was lost in that forest and died, and the great sage was enraged. Righteous though he was, he cursed the whole of that great forest, so that it became a shelter to no one, unapproachable, empty of beast and bird. It is striking that even a righteous man could empty a forest out of grief for his son; the emptiness was not natural but brought on by the curse. What the earlier verses described is explained here — the poet's way is first the scene, then the cause. The monkeys searched with fixed attention the edges of its woods, the caves in its mountains and the springs of its rivers, since someone might hide even at a river's source; but there too those great monkeys did not find Janaka's daughter.
५असुरस्य दर्शनम्, अङ्गदेन प्रहारः
१७हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः।
ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम्॥
१८ददृशुर्भीमकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम्।
तं दृष्ट्वा वानरा घोरं स्थितं शैलमिवासुरम्॥
१९गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम्।
सोऽपि तान्वानरान्सर्वान्नष्टाः स्थेत्यब्रवीद्बली॥
२०अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संगतम्।
तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा॥
सुग्रीवस्य प्रियं कुर्वन्तः ते हर्तारं रावणम् अपि न अपश्यन् — न सीता, न अपहर्ता, न च कोऽपि चिह्नम्। ततः लतागुल्मसमावृतं तं भीमं देशं प्रविश्य ते भीमकर्माणं सुरनिर्भयम् असुरं ददृशुः। देवेभ्यः अपि अभीतः इति विशेषणेन तस्य बलम् उक्तम्। अपरं शैलम् इव स्थितं तं घोरम् असुरं दृष्ट्वा सर्वे वानराः गाढं परिहिताः — युद्धाय कक्ष्यां दृढं बद्धवन्तः; एषा एव वानराणां युद्धसज्जता। सः बली अपि तान् सर्वान् वानरान् ‘नष्टाः स्थ’ इति अब्रवीत्, संक्रुद्धः च संगतं मुष्टिम् उद्यम्य अभ्यधावत। वाक्येन एव प्रथमं प्रहारः, ततः मुष्टिना — क्रमः लोकसिद्धः। तं सहसा आपतन्तं वालिपुत्रः अङ्गदः तदा ‘अयं रावणः’ इति मत्वा तलेन अभिजघान। रावणम् एव सर्वे चिन्तयन्ति, अतः दृष्टमात्रः असुरः रावणः इति भ्रमः; तेन च अङ्गदस्य प्रहारः तीव्रतरः जातः। अङ्गदः पितुः इव शीघ्रकारी, न विचारयति, प्रहरति एव।
Eager to please Sugrīva though they were, they did not find Rāvaṇa, her abductor, either — no Sītā, no abductor, not a single trace. Then, entering a fearful place overgrown with creepers and bushes, they saw an asura of terrible deeds who did not fear even the gods, a sign of his strength. Seeing that dreadful being standing there like a second mountain, all the monkeys girded themselves tightly, which is how monkeys make ready for battle. The mighty asura shouted at them, "You're as good as dead!" and rushed at them in fury with his fist raised — first a blow of words, then of the fist, in the usual order. As he charged, Vālī's son Aṅgada, thinking "This is Rāvaṇa!", struck him with the flat of his hand. Rāvaṇa was in all their minds, so the first asura they saw seemed to be him, and that made Aṅgada's blow all the fiercer; like his father, Aṅgada acted fast, struck first and thought afterwards.
६असुरपातः, पुनरन्वेषणम्, खेदेन उपवेशनम्
२१रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह।
स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्॥
२२असुरो न्यपतद्भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः।
ते तु तस्मिन्निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः॥
२३व्यचिन्वन्प्रायशस्तत्र सर्वं ते गिरिगह्वरम्।
विचितं तु ततः सर्वं सर्वे ते काननौकसः॥
२४अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम्।
ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः।
एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः॥
वालिपुत्रेण अभिहतः सः वक्त्रात् शोणितम् उद्वमन् पर्यस्तः पर्वतः इव भूमौ न्यपतत्। एकेन एव तलप्रहारेण शैलोपमः असुरः पतितः — अङ्गदस्य पितृसदृशं बलम् अत्र प्रथमं प्रकाशते। तस्मिन् निरुच्छ्वासे सति जितकाशिनः वानराः तत्र सर्वं गिरिगह्वरं प्रायशः व्यचिन्वन्; विजयेन उत्साहः वर्धितः, अन्वेषणं च पुनः आरब्धम्। ततः तत् सर्वं विचितं कृत्वा ते सर्वे काननौकसः पुनः अन्यत् अपरं घोरं गिरिगह्वरं विविशुः। तत्र अपि विचित्य ते खिन्नाः सन्तः विनिष्पत्य समागताः, एकान्ते च वृक्षमूले दीनमानसाः निषेदुः। ‘एकान्ते’ ‘वृक्षमूले’ ‘दीनमानसाः’ इति त्रिभिः पदैः कविः पराजयस्य चित्रं पूर्णं करोति। सर्गः प्रयत्नेन आरब्धः, विजयेन मध्ये उत्साहितः, अन्ते तु विषादेन उपसंह्रियते; अग्रिमे सर्गे अङ्गदः तान् एव दीनान् आश्वासयिष्यति, तेन च कथा पुनः प्रवर्तिष्यते। वानराणां श्रमः तु मासमर्यादाम् अतिक्रान्तः, तेन च भयं वर्धते।
Struck by Vālī's son, the asura spewed blood from his mouth and fell to the ground like a toppled mountain. A single slap brought down that mountain of a demon, and Aṅgada's strength, like his father's, shows itself here for the first time. While he lay there without breath, the monkeys, flushed with victory, searched nearly the whole of that mountain cavern, their spirits lifted and the search taken up again. When they had searched it all, those forest-dwellers entered yet another dreadful cavern. They searched that too, grew weary, came out, gathered together and sat down in a lonely spot at the foot of a tree, dejected. Three phrases — a lonely spot, the foot of a tree, dejected hearts — complete the picture of defeat. The sarga began with effort, was lifted in the middle by victory, and ends in despondency; in the next Aṅgada will comfort these same disheartened monkeys and set the story moving again. Meanwhile their labour has run beyond the month's limit, and their fear grows with it.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- यथा + उद्दिष्ट → यथोद्दिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ); उद् + दिष्ट इति अन्तर्गतम्
- समासः
- यथा उद्दिष्टं तथा — अव्ययीभावगर्भितं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘देशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कपि + सत्तम → कपिसत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सत् + तम’ इति अन्तर्गतम्
- समासः
- कपिषु सत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (सहार्थे)
- सन्धिः
- पर्वत + अग्र → पर्वताग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पर्वतानाम् अग्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वृक्ष + षण्ड → वृक्षषण्ड — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘षण्ड’ इत्यस्य आदौ षकारः एव
- समासः
- वृक्षाणां षण्डाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अनु + एषमाण → अन्वेषमाण — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘अनु’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वानराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + धर्ष → दुर्धर्ष — सकारस्य रेफादेशः (उत्वरत्वम्)
- समासः
- दुःखेन धर्षितुं शक्याः — उपपदगर्भितः नञ्तुल्यः प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + अन्वेष → दुरन्वेष — सकारस्य रेफादेशः; ‘अनु + एष’ इति अन्तर्गतो यण्सन्धिः
- समासः
- दुःखेन अन्वेष्टुं शक्यः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गुहा + गहन → गुहागहन — सन्धिकार्यं नास्ति; ततः मतुप् (वत्वम्)
- समासः
- गुहाः गहनानि च विद्यन्ते यस्मिन् सः — द्वन्द्वगर्भितः मतुबन्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गुहागहनवत्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- घोर + दर्शन → घोरदर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- घोरं दर्शनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘गहनम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- भृश + पीडित → भृशपीडित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भृशं पीडिताः — क्रियाविशेषणपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कुतः + भय → कुतोभय — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); नञा सह अकुतोभय
- समासः
- न कुतः अपि भयं येषां ते — नञ्गर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वन्ध्य + फल → वन्ध्यफल — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वन्ध्यं (निष्फलं) फलं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वृक्षाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + तोय → निस्तोय — विसर्गस्य सकारः (तकारे परे सत्वम्)
- समासः
- निर्गतं तोयं याभ्यः ताः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सरितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वन + गोचर → वनगोचर — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘गो + चर’ इति अन्तर्गतम्
- समासः
- वने गोचरः (सञ्चारः) येषां ते — सप्तमीगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वि + रुध् → वीरुध् — ‘वि’ इत्यस्य दीर्घः निपातनेन; सन्धिकार्यम् अन्यत् नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रुह्’ धातोः क्विबन्तम् (‘वीरुध्’ इति प्रातिपदिकम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वीरुध्’ इति स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- तपस् + धन → तपोधन — सकारस्य रुत्वम्, ततः उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- तपः एव धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कण्डुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परम + अमर्षिन् → परमामर्षिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); प्रथमैकवचने ‘परमामर्षी’
- समासः
- परमः अमर्षी — कर्मधारयः (‘अमर्षिन्’ इति असहिष्णुः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘परमामर्षिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- दुस् + प्रधर्षण → दुष्प्रधर्षण — सकारस्य षत्वम् (पकारे परे)
- समासः
- दुःखेन प्रधर्षयितुं शक्यः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शप्’ धातोः क्तप्रत्ययेन सह
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + भव → प्रभव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भू’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मुद्रणे मूर्धन्यः णकारः — ‘प्रभवाणि’)
- सन्धिः
- हृ + तृच् → हर्तृ — गुणः (ऋ → अर्); द्वितीयैकवचने ‘हर्तारम्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः तृच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हर्तृ’ इति प्रातिपदिकम्; ‘रावणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आवृत → समावृत — मकारः स्वरे परे अविकृतः; लता + गुल्म इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लताभिः गुल्मैश्च समावृतः — द्वन्द्वगर्भितः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + भय → निर्भय — विसर्गस्य रेफादेशः; सुर + निर्भय इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुरेभ्यः निर्भयः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘असुरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उद् + वमन् → उद्वमन् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘शोणितम् + उद्वमन्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य लोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वम्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + उच्छ्वास → निरुच्छ्वास — विसर्गस्य रेफादेशः (उत्वरत्वम्); ‘उद् + श्वास’ इति अन्तर्गतं छत्वम्
- समासः
- निर्गतः उच्छ्वासः यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- जित + काशिन् → जितकाशिन् — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमाबहुवचने ‘जितकाशिनः’
- समासः
- जितम् इव काशन्ते ये ते — उपपदगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘जितकाशिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- कानन + ओकस् → काननौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- काननम् ओकः (निवासः) येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘काननौकस्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- वि + निः + पत्य → विनिष्पत्य — विसर्गस्य षत्वम् (पकारे परे)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘वि’ ‘निस्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- दीन + मानस → दीनमानस — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘निषेदुः + दीनमानसाः’ इति विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- दीनं मानसं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्