अथ सा एकाग्रा धर्मचारिणी तापसी विश्रान्तान् सर्वान् हरियूथपान् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे वानराः, यदि फलभक्षणात् युष्माकं खेदः प्रणष्टः, यदि च एतत् मया श्रोतुं योग्यं तर्हि तां कथां श्रोतुम् इच्छामि’ इति। पूर्वसर्गान्ते या आतिथ्यसूचना दत्ता, तस्याः फलम् अत्र दृश्यते — प्रथमं भोजनं ततः प्रश्नः। ‘यदि चैतन्मया श्राव्यम्’ इति पदेन तस्याः औचित्यज्ञानं प्रकटम्; गुह्यं न पृच्छति, अपितु श्रोतुं योग्यम् एव इच्छति।

तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा मारुतात्मजः हनूमान् आर्जवेन यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे। ‘महेन्द्रवरुणोपमः सर्वस्य लोकस्य राजा श्रीमान् दाशरथिः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया वैदेह्या च सह दण्डकावनं प्रविष्टः। तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। तस्य राज्ञः सखा वीरः सुग्रीवः नाम वानरः, वानरमुख्यानां राजा; तेन वयं प्रस्थापिताः’ इति। ‘आर्जवेन यथातत्त्वम्’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां हनूमतः सत्यवादित्वं सूच्यते — न अतिशयः, न गोपनम्। रामस्य परिचये त्रीणि विशेषणानि — सर्वलोकस्य राजा, महेन्द्रवरुणोपमः, श्रीमान् दाशरथिः इति; एतैः तस्य ऐश्वर्यं तेजः कुलं च एकत्र उक्तम्। दण्डकावनप्रवेशः वनवासस्य सङ्क्षेपः; कविः अत्र न विस्तरं करोति, यतः श्रोत्री तापसी, न पाठकः। सीतापहरणम् अपि एकेन एव अर्धश्लोकेन उक्तम् — ‘जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात्’ इति। ‘बलात्’ इति पदेन अधर्मः सूचितः, येन तापस्याः सहानुभूतिः आकृष्यते। सुग्रीवस्य परिचये ‘राज्ञः सखा’ इति प्रथमं, ‘वानराणां राजा’ इति च अनन्तरम् — मैत्री प्रथमं गणिता, ऐश्वर्यं पश्चात्।

‘अगस्त्येन चरितां यमेन रक्षितां दक्षिणां दिशम् अङ्गदप्रमुखैः एभिः वानरमुख्यैः सह वयं गताः। “सहिताः सर्वे कामरूपिणं राक्षसं रावणं वैदेह्या सीतया सह मार्गध्वम्” इति चोदिताः। सर्वं वनं समुद्रं दक्षिणां दिशं च विचित्य बुभुक्षिताः वयं वृक्षमूलम् उपाश्रिताः। विवर्णवदनाः सर्वे ध्यानपरायणाः चिन्तायाः महार्णवे मग्नाः सन्तः तस्य पारं न अधिगच्छामः’ इति। चिन्तासागरस्य रूपकम् अत्र मनोहरम् — सागरः एव अग्रे तेषां प्रत्यक्षः बाधकः भविष्यति। दक्षिणदिशः वर्णने द्वे विशेषणे — अगस्त्येन चरिता, यमेन रक्षिता इति; एकेन पावित्र्यं, अपरेण च भयङ्करत्वम् उक्तम्। ‘कामरूपिणम्’ इति रावणस्य विशेषणं तस्य अन्वेषणस्य दुष्करत्वं सूचयति — यः इच्छया रूपं बिभर्ति सः कथं लक्ष्यते। ‘वनं समुद्रं दक्षिणां दिशम्’ इति त्रयाणां ग्रहणेन अन्वेषणस्य विस्तारः उक्तः। विवर्णवदनत्वं ध्यानपरायणत्वं च बाह्यम् आन्तरं च दुःखम्; ‘नाधिगच्छामहे पारम्’ इति च तेषां निराशायाः पराकाष्ठा। एतत् सर्वम् एकोनपञ्चाशे सर्गे यत् वर्णितम्, तस्य एव सङ्क्षेपः हनूमतः मुखेन।

‘ततः चक्षुः चारयन्तः वयं लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतं महत् बिलं दृष्टवन्तः। अस्मात् सलिलरेणुभिः पक्षैः जलक्लिन्नाः हंसाः, कुरराः सारसाः च पतत्रिणः निष्पतन्ति। “साधु अत्र प्रविशामः” इति मया प्लवङ्गमाः उक्ताः; तेषाम् अपि सर्वेषाम् एतत् एव अनुमानम् उपागतम्। कार्यत्वरान्विताः सर्वे अस्मिन् निपतिताः; ततः गाढं हस्तैः परस्परं गृह्य निपतिताः। एवं सहसा वयम् इदं तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। एतत् नः कार्यम्, एतेन कृत्येन च वयम् आगताः’ इति। हनूमान् अत्र स्वस्य एव अनुमानं पुनः कथयति, यत् पञ्चाशे सर्गे उक्तम् आसीत् — कथा एव पुनः कथ्यते, किंतु वक्तुः मुखेन। कथने पुनरुक्तिः दोषः न, अपितु काव्ये लक्षणम्; यत् कविः स्वयं वर्णितवान् तत् एव पात्रस्य मुखेन पुनः श्राव्यते, येन श्रोत्री अपि तत् एव जानाति। ‘साध्वत्र प्रविशामः’ इति हनूमतः एव वचनम् आसीत्, अतः अन्तः प्रवेशस्य उत्तरदायित्वं सः स्वयम् एव स्वीकरोति — एतत् नेतुः लक्षणम्। ‘अनुमानमुपागतम्’ इति पदेन इदं दर्शितं यत् अन्ये अपि स्वबुद्ध्या एव तत् एव निश्चितवन्तः, न केवलं हनूमतः वचनेन। हस्तैः परस्परं गृह्य निपतनम् अन्धकारे सङ्घस्य रक्षणोपायः।

‘परिद्यूनाः बुभुक्षिताः च वयं सर्वे त्वाम् उपगताः। आतिथ्यधर्मेण दत्तानि मूलानि फलानि च बुभुक्षापरिपीडितैः अस्माभिः उपयुक्तानि। बुभुक्षया म्रियमाणाः सर्वे यत् त्वया रक्षिताः, तस्मात् प्रत्युपकारार्थं वानराः ते किं कुर्वन्तु — तत् ब्रूहि’ इति। एवम् उक्ता सर्वज्ञा स्वयंप्रभा तान् सर्वान् वानरयूथपान् प्रत्युवाच — ‘तरस्विनां सर्वेषां वानराणाम् अहं परितुष्टा अस्मि’ इति। कृतज्ञता प्रत्युपकारेच्छा च वानराणां शीलस्य लक्षणम्; निःस्पृहता च तापस्याः। आतिथ्यधर्मः अत्र स्पष्टं नामग्रहणेन उक्तः — यत् दत्तं तत् धर्मेण दत्तम्, न कृपया मात्रम्। ‘म्रियमाणाः’ इति अतिशयोक्तिः न, यतः क्षुत्पिपासाभ्यां बहुकालं पीडिताः ते वस्तुतः प्राणसंशये आसन्। प्रत्युपकारस्य प्रश्नः वानराणां कृतज्ञताम् एव सूचयति; तापस्याः प्रत्युत्तरं च तस्याः निःस्पृहताम्। ‘सर्वज्ञा’ इति विशेषणेन इदं सूच्यते यत् सा पूर्वम् एव सर्वं जानाति स्म, तथापि तेषां मुखेन श्रोतुम् इच्छति।

‘धर्मेण चरन्त्याः मम इह केनचित् अपि कार्यं नास्ति’ इति तापस्या धर्मसंहितं शुभं वाक्यम् उक्तः हनूमान् ताम् अनिन्दितलोचनां वाक्यम् उवाच — ‘हे धर्मचारिणि, सर्वे वयं त्वां शरणं प्रपन्नाः स्मः। महात्मना सुग्रीवेण यः समयः अस्मासु कृतः, सः कालः बिले परिवर्तमानानाम् अस्माकं व्यतिक्रान्तः। सा त्वम् अस्मात् बिलात् अस्मान् उत्तारयितुम् अर्हसि; सुग्रीववचनात् अतिक्रान्तान् गतायुषः सुग्रीवभयशङ्कितान् नः सर्वान् त्रातुम् अर्हसि। महत् च कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यम्, तत् च इह वसद्भिः अस्माभिः न कृतम्’ इति। भयम् अत्र द्विविधम् — राज्ञः दण्डात्, कार्यभ्रंशात् च। शरणागतिः अत्र सर्गस्य केन्द्रम्; हनूमान् न बलं प्रदर्शयति, न च मायाम् — केवलं प्रपत्तिम् एव आश्रयति। ‘गतायुषः’ इति पदम् अतिशयेन भयं दर्शयति; सुग्रीवस्य दण्डः तेषां मते मरणतुल्यः। ‘बिले च परिवर्तताम्’ इति वचनेन कालक्षयस्य कारणम् अपि निवेदितम् — न प्रमादात्, अपितु बिले भ्रमणात्। द्वितीयं कारणं च ‘महत् कार्यम् अकृतम्’ इति, येन ज्ञायते यत् तेषां भयं न केवलं स्वप्राणार्थम्, अपितु रामकार्यभ्रंशात् अपि। एवं भक्तिः भयं च मिलित्वा प्रार्थनां तीव्रां कुरुतः।

एवं हनूमता उक्ता तापसी वाक्यम् अब्रवीत् — ‘प्रविष्टेन जीवता निवर्तितुं दुष्करं मन्ये। तथापि तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च सर्वान् एव वानरान् अस्मात् बिलात् तारयिष्यामि। हे वानरपुङ्गवाः, चक्षूंषि निमीलयत; अनिमीलितलोचनैः निष्क्रमितुं न हि शक्यम्’ इति। ततः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः नयने निमीलितवन्तः। ‘जीवता निवर्तितुं दुष्करम्’ इति वचनेन बिलस्य मायामयत्वं पुनः सूच्यते; निर्गमनं न बलेन, अपितु तपसा एव साध्यम्। तापस्याः उत्तरं द्विधा — प्रथमं कार्यस्य दुष्करत्वं वदति, ततः तपसा तत् साधयिष्यामि इति प्रतिजानीते; एतेन अनुग्रहस्य मूल्यं वर्धते। ‘नियमोपार्जितेन’ इति पदेन तपसः स्रोतः अपि उक्तम् — नियमाः एव तपसः आधारः। नयननिमीलनस्य आदेशः रहस्यरक्षणार्थः; मायामार्गः द्रष्टुं न शक्यः इति भावः। वानराः च विना संशयेन आज्ञां पालयन्ति — एतत् तेषां विश्वासस्य लक्षणम्। ‘सुकुमाराङ्गुलैः करैः’ इति विशेषणं वानराणाम् अपि सौकुमार्यं दर्शयति।

गमनकांक्षया हृष्टाः ते सहसा दृष्टिं पिदधुः। हस्तरुद्धमुखाः ते महात्मानः वानराः निमेषान्तरमात्रेण तया बिलात् उत्तारिताः। तस्मात् विषमात् निःसृतान् तान् सर्वान् धर्मचारिणी तापसी समाश्वास्य इदम् अब्रवीत् — ‘एषः नानाद्रुमलतायुतः श्रीमान् विन्ध्यः गिरिः, एषः प्रस्रवणः शैलः, अयं च महोदधिः सागरः। हे वानरर्षभाः, वः स्वस्ति अस्तु; अहं भवनं गमिष्यामि’ इति उक्त्वा स्वयंप्रभा तत् श्रीमत् बिलं प्रविवेश। दिङ्निर्देशेन सा तेषां मार्गम् अपि दर्शयति; सागरदर्शनं च अग्रिमस्य सर्गस्य बीजम्। निमेषान्तरमात्रेण इति पदेन तपसः सामर्थ्यम् अद्भुतं दर्शितम् — यत् योजनपर्यन्तं गत्वा प्राप्तं तत् क्षणेन एव अतिक्रान्तम्। ‘समाश्वास्य’ इति पदेन तापस्याः वात्सल्यम् उक्तम्; सा न केवलं निष्कासयति, अपितु सान्त्वयति अपि। विन्ध्यः प्रस्रवणः सागरः च इति त्रीणि स्थानानि दर्शयित्वा सा तेषां दिङ्मोहं निवारयति। अन्ते सा पुनः बिलम् एव प्रविशति — यतः तत् एव तस्याः व्रतम्, हेमायाः भवनरक्षणम्।

అప్పుడు ఏకాగ్రచిత్తురాలైన ధర్మాచారిణి ఆ తాపసి విశ్రాంతి తీసుకున్న వానరయూథపతులందరితో ఈ మాట అన్నది — ‘వానరులారా, పండ్లు తినడంతో మీ బడలిక తీరిపోయి ఉంటే, ఇది నేను వినదగినదే అయితే, ఆ కథను వినాలనుకుంటున్నాను.’ గత సర్గ చివర ఇచ్చిన ఆతిథ్యసూచనకు ఫలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ముందు భోజనం, తరువాత ప్రశ్న. ‘యది చైతన్మయా శ్రావ్యమ్’ (ఇది నేను వినదగినదే అయితే) అనే మాటలో ఆమె ఔచిత్యజ్ఞానం ప్రకటమవుతుంది; ఆమె రహస్యాన్ని అడగదు, వినదగినదాన్ని మాత్రమే కోరుతుంది.

ఆమె ఆ మాట విని మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సరళంగా, ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘మహేంద్రునితోనూ వరుణునితోనూ సమానుడు, సర్వలోకాలకూ రాజు, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథకుమారుడు రాముడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య వైదేహితోనూ కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. అతని భార్యను జనస్థానం నుండి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించాడు. ఆ రాజుకు సఖుడు, వీరుడు, వానరప్రముఖులకు రాజు అయిన సుగ్రీవుడు అనే వానరుడు ఉన్నాడు; అతడే మమ్మల్ని పంపాడు.’ ‘ఆర్జవేన యథాతత్త్వమ్’ (సరళంగా, ఉన్నది ఉన్నట్లు) అనే రెండు పదాలతో హనుమంతుని సత్యవాదిత్వం సూచించబడుతుంది — అతిశయోక్తీ లేదు, దాచడమూ లేదు. రాముని పరిచయంలో మూడు విశేషణాలు — సర్వలోకాలకూ రాజు, మహేంద్రవరుణులతో సమానుడు, శ్రీమంతుడైన దశరథకుమారుడు; వీటితో అతని ఐశ్వర్యం, తేజస్సు, వంశం ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి. దండకారణ్యప్రవేశం వనవాసానికి సంక్షేపం; కవి ఇక్కడ విస్తరించడు, ఎందుకంటే వినేది తాపసి, పాఠకుడు కాదు. సీతాపహరణం కూడా ఒక్క అర్ధశ్లోకంలోనే చెప్పబడింది — ‘జనస్థానాద్ రావణేన హృతా బలాత్’ (జనస్థానం నుండి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించాడు) అని. ‘బలాత్’ (బలవంతంగా) అనే పదంతో అధర్మం సూచించబడింది, దానివల్ల తాపసి సానుభూతి ఆకర్షించబడుతుంది. సుగ్రీవుని పరిచయంలో ‘రాజుకు సఖుడు’ అని మొదట, ‘వానరుల రాజు’ అని తరువాత — స్నేహం మొదట లెక్కించబడింది, ఐశ్వర్యం తరువాత.

‘అగస్త్యుడు సంచరించిన, యముడు కాపాడే దక్షిణదిక్కుకు అంగదుడు మొదలైన ఈ వానరప్రముఖులతో కలిసి మేము వెళ్ళాం. “అందరూ కలిసి, కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసుడు రావణుని, వైదేహి సీతతో పాటు వెదకండి” అని మాకు ఆజ్ఞ అయింది. అడవి అంతా, సముద్రాన్నీ, దక్షిణదిక్కునూ గాలించి, ఆకలితో మేము ఒక చెట్టు మొదట్లో ఆశ్రయం పొందాం. రంగు వెలిసిన ముఖాలతో, అందరూ ధ్యానంలో మునిగి, చింత అనే మహాసముద్రంలో మునిగిపోయి, దాని ఆవలి తీరాన్ని చేరలేకపోతున్నాం.’ చింతాసముద్రం అనే రూపకం ఇక్కడ మనోహరంగా ఉంది — ముందుకు వెళ్ళేసరికి సముద్రమే వారికి ప్రత్యక్షమైన అడ్డంకి అవుతుంది. దక్షిణదిక్కు వర్ణనలో రెండు విశేషణాలు — అగస్త్యుడు సంచరించినది, యముడు కాపాడేది; ఒకదానితో పవిత్రత, మరొకదానితో భయంకరత్వం చెప్పబడ్డాయి. ‘కామరూపిణమ్’ (కోరిన రూపం ధరించగలవాడు) అనే రావణుని విశేషణం అతనిని వెదకడం ఎంత కష్టమో సూచిస్తుంది — ఇష్టం వచ్చిన రూపం ధరించేవాడిని ఎలా గుర్తుపట్టగలం? ‘అడవి, సముద్రం, దక్షిణదిక్కు’ అనే మూడింటినీ చెప్పడంతో అన్వేషణ విస్తృతి చెప్పబడింది. రంగు వెలిసిన ముఖాలు, ధ్యానంలో మునగడం — ఇవి బాహ్యమైన, ఆంతరమైన దుఃఖాలు; ‘నాధిగచ్ఛామహే పారమ్’ (ఆవలి తీరం చేరలేకపోతున్నాం) అనేది వారి నిరాశకు పరాకాష్ఠ. 49వ సర్గలో వర్ణించబడినదంతా హనుమంతుని నోటి ద్వారా సంక్షేపంగా ఇక్కడ చెప్పబడింది.

‘అప్పుడు చుట్టూ చూపు సారిస్తూ మేము లతలతోనూ చెట్లతోనూ కప్పబడిన, చీకటితో నిండిన ఒక పెద్ద బిలాన్ని చూశాం. దీనిలోనుండి నీటిబిందువులతో తడిసిన రెక్కలు గల హంసలూ, కురరపక్షులూ, సారసాలూ బయటికి ఎగిరి వస్తున్నాయి. “ఇక్కడ ప్రవేశిద్దాం, మంచిది” అని నేను వానరులతో అన్నాను; వారందరికీ కూడా ఇదే అనుమానం కలిగింది. పని త్వర గల మేమందరం ఇందులోకి దిగాం; ఒకరి చేతులొకరు గట్టిగా పట్టుకొని దిగాం. ఇలా హఠాత్తుగా మేము చీకటితో నిండిన ఈ బిలంలోకి ప్రవేశించాం. ఇదే మా పని, ఈ కార్యం మీదనే మేము వచ్చాం.’ హనుమంతుడు ఇక్కడ 50వ సర్గలో చెప్పిన తన అనుమానాన్నే మళ్ళీ చెబుతున్నాడు — కథనే మళ్ళీ చెప్పడం, కానీ వక్త నోటి ద్వారా. కథనంలో పునరుక్తి దోషం కాదు, కావ్యంలో ఒక లక్షణం; కవి స్వయంగా వర్ణించినదాన్నే పాత్ర నోటి ద్వారా మళ్ళీ వినిపిస్తాడు, దానివల్ల వినే తాపసికి కూడా అదే తెలుస్తుంది. ‘సాధ్వత్ర ప్రవిశామః’ (ఇక్కడ ప్రవేశిద్దాం, మంచిది) అనేది హనుమంతుని మాటే, కాబట్టి లోపలికి ప్రవేశించిన బాధ్యతను అతడు తానే స్వీకరిస్తున్నాడు — ఇది నాయకుని లక్షణం. ‘అనుమానముపాగతమ్’ (అనుమానం కలిగింది) అనే పదంతో ఇతరులు కూడా కేవలం హనుమంతుని మాటతో కాక తమ బుద్ధితోనే అదే నిశ్చయించుకున్నారని చూపబడింది. చేతులు ఒకరినొకరు పట్టుకొని దిగడం చీకటిలో సంఘాన్ని కాపాడుకునే ఉపాయం.

‘బాగా బడలిపోయి, ఆకలితో ఉన్న మేమందరం నిన్ను చేరాం. ఆతిథ్యధర్మంతో నీవు ఇచ్చిన కందమూలాలనూ పండ్లనూ ఆకలితో పీడితులమైన మేము తిన్నాం. ఆకలితో చనిపోతున్న మా అందరినీ నీవు కాపాడావు కాబట్టి, ప్రత్యుపకారంగా ఈ వానరులు నీకు ఏమి చేయాలో చెప్పు.’ ఇలా అడిగినప్పుడు సర్వజ్ఞురాలైన స్వయంప్రభ ఆ వానరయూథపతులందరికీ బదులిచ్చింది — ‘వేగవంతులైన వానరులందరి పట్లా నేను సంతుష్టురాలనై ఉన్నాను.’ కృతజ్ఞతా, ప్రత్యుపకారం చేయాలనే కోరికా వానరుల శీలానికి లక్షణం; నిస్పృహత్వం తాపసికి లక్షణం. ఆతిథ్యధర్మం ఇక్కడ స్పష్టంగా పేరుపెట్టి చెప్పబడింది — ఇచ్చినది ధర్మంగా ఇచ్చినది, కేవలం దయతో కాదు. ‘మ్రియమాణాః’ (చనిపోతున్నవారు) అనేది అతిశయోక్తి కాదు, ఎందుకంటే చాలాకాలం ఆకలిదప్పులతో పీడితులైన వారు నిజంగానే ప్రాణసంశయంలో ఉన్నారు. ప్రత్యుపకారం గురించిన ప్రశ్న వానరుల కృతజ్ఞతనే సూచిస్తుంది; తాపసి సమాధానం ఆమె నిస్పృహత్వాన్ని. ‘సర్వజ్ఞా’ (అంతా తెలిసినది) అనే విశేషణంతో ఆమెకు అంతా ముందే తెలుసునని సూచించబడుతుంది, అయినా ఆమె వారి నోటినుండి వినాలనుకుంటుంది.

‘ధర్మంగా జీవిస్తున్న నాకు ఇక్కడ ఎవరితోనూ ఏ పనీ లేదు’ అని తాపసి ధర్మయుక్తమైన శుభవాక్యం పలుకగా, హనుమంతుడు దోషరహితమైన నేత్రాలు గల ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మాచారిణీ, మేమందరం నిన్ను శరణు పొందాం. మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు మాకు నిర్ణయించిన గడువు, బిలంలో తిరుగుతూ ఉండగానే దాటిపోయింది. కాబట్టి నీవు ఈ బిలం నుండి మమ్మల్ని బయటికి తీసుకుపోవాలి; సుగ్రీవుని ఆజ్ఞను అతిక్రమించి, ఆయువు తీరినవారమై, సుగ్రీవుని భయంతో వణుకుతున్న మా అందరినీ నీవే కాపాడాలి. మేము చేయవలసిన ఒక మహాకార్యం ఉంది, ఇక్కడ ఉండిపోవడంతో అది మేము చేయలేకపోయాం.’ ఇక్కడ భయం రెండు విధాలు — రాజదండన నుండి, కార్యం చెడిపోవడం నుండి. శరణాగతే ఈ సర్గకు కేంద్రం; హనుమంతుడు బలాన్ని ప్రదర్శించడు, మాయనూ ఆశ్రయించడు — కేవలం ప్రపత్తినే ఆశ్రయిస్తాడు. ‘గతాయుషః’ (ఆయువు తీరినవారు) అనే పదం భయపు తీవ్రతను చూపుతుంది; సుగ్రీవుని శిక్ష వారి దృష్టిలో మరణంతో సమానం. ‘బిలే చ పరివర్తతామ్’ (బిలంలో తిరుగుతూ ఉండగా) అనే మాటతో కాలం వ్యర్థమైన కారణం కూడా నివేదించబడింది — నిర్లక్ష్యం వల్ల కాదు, బిలంలో తిరగడం వల్ల. రెండవ కారణం ‘మహాకార్యం చేయలేదు’ అనేది; దీనివల్ల వారి భయం కేవలం తమ ప్రాణాలకోసమే కాదు, రామకార్యం చెడిపోతుందనే దానివల్ల కూడా అని తెలుస్తుంది. ఇలా భక్తీ భయమూ కలిసి ప్రార్థనను తీవ్రం చేస్తాయి.

హనుమంతుడు ఇలా అనగా తాపసి ఇలా అన్నది — ‘ఇందులోకి ప్రవేశించినవాడు ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళడం కష్టమని నేను భావిస్తున్నాను. అయినా నియమాలతో సంపాదించుకున్న నా తపస్సు యొక్క గొప్ప ప్రభావంతో వానరులందరినీ ఈ బిలం నుండి దాటిస్తాను. వానరశ్రేష్ఠులారా, కళ్ళు మూసుకోండి; కళ్ళు తెరచి ఉంచినవారు బయటికి వెళ్ళడం సాధ్యం కాదు.’ అప్పుడు అందరూ సుకుమారమైన వేళ్ళు గల చేతులతో కళ్ళు మూసుకున్నారు. ‘ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళడం కష్టం’ అనే మాటతో బిలం మాయామయమైనదని మళ్ళీ సూచించబడుతుంది; బయటపడటం బలంతో కాదు, తపస్సుతోనే సాధ్యం. తాపసి సమాధానం రెండు భాగాలు — మొదట కార్యం ఎంత కష్టమో చెబుతుంది, తరువాత తపస్సుతో దాన్ని సాధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది; దీనివల్ల అనుగ్రహపు విలువ పెరుగుతుంది. ‘నియమోపార్జితేన’ (నియమాలతో సంపాదించిన) అనే పదంతో తపస్సు యొక్క మూలం కూడా చెప్పబడింది — నియమాలే తపస్సుకు ఆధారం. కళ్ళు మూసుకోమనే ఆదేశం రహస్యాన్ని కాపాడటానికి; మాయామార్గాన్ని చూడటం సాధ్యం కాదని భావం. వానరులు ఏ సందేహమూ లేకుండా ఆజ్ఞను పాటిస్తారు — ఇది వారి విశ్వాసానికి లక్షణం. ‘సుకుమారాంగులైః కరైః’ (సుకుమారమైన వేళ్ళు గల చేతులతో) అనే విశేషణం వానరులలోని సౌకుమార్యాన్ని కూడా చూపుతుంది.

వెళ్ళాలనే కోరికతో సంతోషించిన వారు వెంటనే కళ్ళు మూసుకున్నారు. చేతులతో ముఖాలు మూసుకున్న ఆ మహాత్ములైన వానరులను ఆమె రెప్పపాటు కాలంలోనే బిలం నుండి బయటికి దాటించింది. ఆ దుర్గమస్థానం నుండి బయటపడిన వారందరినీ ధర్మాచారిణి అయిన తాపసి ఊరడించి ఇలా అన్నది — ‘ఇదిగో నానావృక్షాలతో లతలతో కూడిన శోభాయమానమైన వింధ్యపర్వతం, ఇదిగో ప్రస్రవణపర్వతం, ఇదిగో మహాసముద్రం. వానరశ్రేష్ఠులారా, మీకు శుభం కలుగుగాక; నేను నా భవనానికి వెళతాను.’ ఇలా చెప్పి స్వయంప్రభ శోభాయమానమైన ఆ బిలంలోకి తిరిగి ప్రవేశించింది. దిక్కులను చూపడం ద్వారా ఆమె వారికి దారి కూడా చూపుతోంది; సముద్రదర్శనం తరువాతి సర్గకు బీజం. ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటు కాలంలో) అనే పదంతో తపస్సు యొక్క సామర్థ్యం అద్భుతంగా చూపబడింది — యోజనం దూరం నడిచి చేరినదాన్ని క్షణంలోనే దాటించడం జరిగింది. ‘సమాశ్వాస్య’ (ఊరడించి) అనే పదంతో తాపసి వాత్సల్యం చెప్పబడింది; ఆమె కేవలం బయటికి పంపడమే కాదు, ఓదారుస్తుంది కూడా. వింధ్యం, ప్రస్రవణం, సముద్రం — ఈ మూడు ప్రదేశాలను చూపి ఆమె వారి దిక్కుల భ్రమను తొలగిస్తుంది. చివరికి ఆమె మళ్ళీ బిలంలోకే ప్రవేశిస్తుంది — ఎందుకంటే అదే ఆమె వ్రతం, హేమ భవనాన్ని కాపాడటం.

பிறகு மன ஒருமைப்பாடுடைய, தர்மநெறியில் நடக்கும் அந்தத் தவப்பெண், இளைப்பாறிய வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரிடமும் இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள்: ‘வானரர்களே, பழங்களை உண்டதால் உங்கள் களைப்பு நீங்கியிருந்தால், நான் கேட்கத் தகுந்ததாக இருந்தால், உங்கள் கதையைக் கேட்க விரும்புகிறேன்.’ முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் தரப்பட்ட விருந்தோம்பல் குறிப்பின் பயன் இங்கே காணப்படுகிறது — முதலில் உணவு, பிறகு கேள்வி. ‘யதி சைதன்மயா ச்ராவ்யம்’ (நான் கேட்கத் தகுந்ததாக இருந்தால்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய தகுதியறிவு வெளிப்படுகிறது; அவள் ரகசியத்தைக் கேட்பதில்லை, கேட்கத் தகுந்ததை மட்டுமே விரும்புகிறாள்.

அவளுடைய அந்தச் சொற்களைக் கேட்டு, மாருதியின் மைந்தன் அனுமன் நேர்மையோடு உள்ளது உள்ளபடி சொல்லத் தொடங்கினான்: ‘மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் நிகரானவனும், உலகம் முழுவதற்கும் அரசனுமான, திருமிக்க தசரதன் மைந்தன் ராமன், தன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனோடும் மனைவி வைதேகியோடும் தண்டகாரண்யத்துக்குள் நுழைந்தான். அவனுடைய மனைவி ஜனஸ்தானத்திலிருந்து ராவணனால் பலவந்தமாகக் கவரப்பட்டாள். அந்த அரசனின் நண்பன், சுக்ரீவன் என்ற வீர வானரன், வானரத் தலைவர்களின் அரசன்; அவனால் நாங்கள் அனுப்பப்பட்டோம்.’ ‘நேர்மையோடு, உள்ளது உள்ளபடி’ என்ற இரண்டு சொற்களால் அனுமனின் வாய்மை சுட்டப்படுகிறது — மிகைப்படுத்தலும் இல்லை, மறைத்தலும் இல்லை. ராமனின் அறிமுகத்தில் மூன்று அடைமொழிகள் — உலகம் முழுவதற்கும் அரசன், மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் நிகரானவன், திருமிக்க தசரதன் மைந்தன்; இவற்றால் அவனுடைய ஆட்சிப் பெருமையும் ஒளியும் குலமும் ஒருசேரச் சொல்லப்பட்டன. தண்டகாரண்யத்தில் நுழைந்தது என்பது வனவாசத்தின் சுருக்கம்; கேட்பவள் தவப்பெண் என்பதால், வாசகன் அல்ல என்பதால், கவி இங்கே விரிவாகச் சொல்லவில்லை. சீதை கவரப்பட்டதும் ஒரே அரைச் சுலோகத்தில் சொல்லப்பட்டது — ‘ஜனஸ்தானத்திலிருந்து ராவணனால் பலவந்தமாகக் கவரப்பட்டாள்’ என்று. ‘பலவந்தமாக’ என்ற சொல் அதர்மத்தைச் சுட்டுகிறது; அதனால் தவப்பெண்ணின் இரக்கம் ஈர்க்கப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் அறிமுகத்தில் ‘அரசனின் நண்பன்’ என்பது முதலிலும், ‘வானரர்களின் அரசன்’ என்பது பின்னரும் வருகின்றன — நட்பு முதலில் கணக்கிடப்படுகிறது, ஆட்சிப் பெருமை பின்னர்.

‘அகஸ்தியர் சஞ்சரித்ததும் யமனால் காக்கப்படுவதுமான தெற்குத் திசைக்கு, அங்கதனைத் தலைமையாகக் கொண்ட இந்த வானரத் தலைவர்களோடு நாங்கள் சென்றோம். “நீங்கள் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் அரக்கன் ராவணனையும் வைதேகியான சீதையையும் தேடுங்கள்” என்று நாங்கள் ஏவப்பட்டோம். காடு முழுவதையும் கடலையும் தெற்குத் திசையையும் தேடி, பசியுற்ற நாங்கள் ஒரு மரத்தடியை அடைந்தோம். முகம் வெளிறி, அனைவரும் ஆழ்ந்த சிந்தனையில் மூழ்கி, கவலை என்ற பெருங்கடலில் அமிழ்ந்து, அதன் கரையைக் காணமுடியாமல் இருக்கிறோம்.’ கவலைக் கடல் என்ற உருவகம் இங்கே அழகானது — முன்னே கடலே அவர்களுக்குக் கண்கூடான தடையாக அமையப்போகிறது. தெற்குத் திசையின் வர்ணனையில் இரண்டு அடைமொழிகள் — அகஸ்தியர் சஞ்சரித்தது, யமனால் காக்கப்படுவது; ஒன்றால் புனிதமும், மற்றதால் பயங்கரமும் சொல்லப்பட்டன. ‘காமரூபிணம்’ (விரும்பிய உருவம் எடுப்பவன்) என்ற ராவணனின் அடைமொழி அவனைத் தேடுவதன் கடினத்தைச் சுட்டுகிறது — விருப்பப்படி உருவம் தரிப்பவனை எப்படி அடையாளம் காண்பது? ‘காடு, கடல், தெற்குத் திசை’ என்ற மூன்றையும் குறிப்பிட்டதால் தேடலின் விரிவு சொல்லப்பட்டது. முகம் வெளிறியது வெளித் துயரம், ஆழ்ந்த சிந்தனை உள் துயரம்; ‘அதன் கரையைக் காணமுடியவில்லை’ என்பது அவர்களுடைய நம்பிக்கையிழப்பின் உச்சம். நாற்பத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தில் விவரிக்கப்பட்ட எல்லாவற்றின் சுருக்கமே இது, அனுமனின் வாயால் சொல்லப்படுகிறது.

‘பிறகு கண்களைச் சுழலவிட்டுப் பார்த்தபோது, கொடிகளாலும் மரங்களாலும் மூடப்பட்ட, இருள் சூழ்ந்த ஒரு பெரிய குகையைக் கண்டோம். இதிலிருந்து, இறகுகளில் நீர்த்துளிகளும் தாதும் படிந்து நீரில் நனைந்த அன்னங்களும், குரரங்களும் நாரைகளும் ஆகிய பறவைகள் வெளியே பறக்கின்றன. “நல்லது, இதற்குள் நுழைவோம்” என்று நான் வானரர்களிடம் சொன்னேன்; அவர்கள் அனைவரும்கூட இதே ஊகத்துக்கு வந்திருந்தனர். காரியத்தை விரைந்து முடிக்கும் ஆவலோடு அனைவரும் இதற்குள் இறங்கினோம்; ஒருவர் கையை ஒருவர் இறுகப் பற்றிக்கொண்டு இறங்கினோம். இவ்வாறு திடீரென இருள் சூழ்ந்த இந்தக் குகைக்குள் நுழைந்தோம். இதுவே எங்கள் காரியம்; இந்தக் காரியத்துக்காகவே நாங்கள் வந்தோம்.’ ஐம்பதாம் சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட தன் ஊகத்தையே அனுமன் இங்கே மீண்டும் சொல்கிறான் — கதையே மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது, ஆனால் சொல்பவனின் வாயால். கதை சொல்லலில் மீண்டும் கூறுதல் குற்றமல்ல, காவியத்தின் இயல்பு; கவி தானே விவரித்ததைக் கதாபாத்திரத்தின் வாயால் மீண்டும் கேட்கச் செய்கிறார்; அதனால் கேட்பவளும் அதையே அறிகிறாள். ‘நல்லது, இதற்குள் நுழைவோம்’ என்பது அனுமனின் சொல்லே; ஆகவே உள்ளே நுழைந்ததற்கான பொறுப்பை அவன் தானே ஏற்கிறான் — இது தலைவனின் இலக்கணம். ‘அனுமானமுபாகதம்’ (ஊகத்துக்கு வந்திருந்தனர்) என்ற சொல்லால், மற்றவர்களும் அனுமனின் சொல்லால் மட்டுமல்லாமல் தம் சொந்த அறிவாலேயே அதே முடிவுக்கு வந்திருந்தனர் என்று காட்டப்படுகிறது. கைகளை ஒருவரோடொருவர் பற்றிக்கொண்டு இறங்கியது இருளில் கூட்டத்தைக் காக்கும் உபாயம்.

‘மிகவும் வாடி, பசியுற்ற நாங்கள் அனைவரும் உன்னிடம் வந்தோம். விருந்தோம்பல் தர்மப்படி நீ அளித்த கிழங்குகளையும் பழங்களையும் பசியால் வருந்திய நாங்கள் உண்டோம். பசியால் சாகும் நிலையில் இருந்த எங்கள் அனைவரையும் நீ காப்பாற்றினாய்; ஆகவே அதற்குக் கைம்மாறாக இந்த வானரர்கள் உனக்கு என்ன செய்ய வேண்டும் — அதைச் சொல்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், எல்லாம் அறிந்த ஸ்வயம்பிரபை அந்த வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவருக்கும் பதில் சொன்னாள்: ‘வேகமும் வலிமையும் மிக்க வானரர்கள் அனைவரிடமும் நான் மனநிறைவு அடைந்துள்ளேன்.’ நன்றியுணர்வும் கைம்மாறு செய்யும் விருப்பமும் வானரர்களின் பண்பின் அடையாளம்; பற்றின்மை தவப்பெண்ணின் அடையாளம். விருந்தோம்பல் தர்மம் இங்கே பெயர் சொல்லியே குறிப்பிடப்படுகிறது — கொடுக்கப்பட்டது தர்மத்தின்படி கொடுக்கப்பட்டது, வெறும் இரக்கத்தால் மட்டும் அல்ல. ‘சாகும் நிலையில் இருந்த’ என்பது மிகைப்படுத்தல் அல்ல; நீண்ட காலம் பசியாலும் தாகத்தாலும் வருந்திய அவர்கள் உண்மையில் உயிருக்கே ஆபத்தான நிலையில் இருந்தனர். கைம்மாறு பற்றிய கேள்வி வானரர்களின் நன்றியுணர்வையே சுட்டுகிறது; தவப்பெண்ணின் பதில் அவளுடைய பற்றின்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘ஸர்வஜ்ஞா’ (எல்லாம் அறிந்தவள்) என்ற அடைமொழியால், அவள் முன்பே எல்லாவற்றையும் அறிந்திருந்தாள், ஆயினும் அவர்கள் வாயால் கேட்க விரும்பினாள் என்பது சுட்டப்படுகிறது.

‘தர்மநெறியில் நடக்கும் எனக்கு இங்கே யாராலும் எந்தக் காரியமும் ஆக வேண்டியதில்லை’ என்று தவப்பெண் தர்மம் நிறைந்த மங்கலச் சொற்களைச் சொன்னதும், அனுமன் குறையற்ற கண்களுடைய அவளிடம் சொன்னான்: ‘தர்மநெறியில் நடப்பவளே, நாங்கள் அனைவரும் உன்னை அடைக்கலமாக அடைந்துள்ளோம். மகாத்மாவான சுக்ரீவன் எங்களுக்கு விதித்த கெடு, இந்தக் குகையில் நாங்கள் சுற்றித் திரிந்துகொண்டிருக்கையிலேயே கடந்துவிட்டது. ஆகவே நீ எங்களை இந்தக் குகையிலிருந்து கரையேற்ற வேண்டும்; சுக்ரீவனின் ஆணையை மீறியவர்களாய், ஆயுள் தீர்ந்தவர்களாய், சுக்ரீவனிடம் அச்சம் கொண்டவர்களாய் உள்ள எங்கள் அனைவரையும் நீ காக்க வேண்டும். நாங்கள் செய்ய வேண்டிய பெரும் காரியம் ஒன்று உள்ளது; இங்கே தங்கியிருந்ததால் அதை நாங்கள் செய்யவில்லை.’ இங்கே அச்சம் இருவகை — அரசனின் தண்டனையிலிருந்து, காரியம் கெடுவதிலிருந்து. அடைக்கலம் புகுதலே (சரணாகதி) இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம்; அனுமன் வலிமையைக் காட்டவில்லை, மாயையையும் அல்ல — பணிந்து சரணடைதலையே அவன் சார்கிறான். ‘கதாயுஷஃ’ (ஆயுள் தீர்ந்தவர்கள்) என்ற சொல் அச்சத்தின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது; அவர்கள் கருத்தில் சுக்ரீவனின் தண்டனை மரணத்துக்கு நிகர். ‘குகையில் சுற்றித் திரிந்துகொண்டிருக்கையில்’ என்ற சொல்லால் காலம் வீணானதன் காரணமும் தெரிவிக்கப்பட்டது — கவனக்குறைவால் அல்ல, குகையில் அலைந்ததால். இரண்டாவது காரணம் ‘பெரும் காரியம் செய்யப்படவில்லை’ என்பது; இதனால் அவர்களுடைய அச்சம் தம் உயிருக்காக மட்டுமல்ல, ராம காரியம் கெட்டுவிடும் என்பதாலும்தான் என்று அறியப்படுகிறது. இவ்வாறு பக்தியும் அச்சமும் சேர்ந்து வேண்டுகோளைத் தீவிரமாக்குகின்றன.

அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும் தவப்பெண் சொன்னாள்: ‘உள்ளே நுழைந்தவன் உயிரோடு திரும்புவது கடினம் என்று நினைக்கிறேன். ஆயினும் நியமங்களால் ஈட்டிய என் தவத்தின் சிறந்த வலிமையால் வானரர்கள் அனைவரையும் இந்தக் குகையிலிருந்து கரையேற்றுவேன். வானரர்களில் சிறந்தவர்களே, கண்களை மூடிக்கொள்ளுங்கள்; கண்களை மூடாமல் வெளியேறுவது இயலாது.’ பிறகு அனைவரும் மென்மையான விரல்களுடைய கைகளால் கண்களை மூடிக்கொண்டனர். ‘உயிரோடு திரும்புவது கடினம்’ என்ற சொல்லால் குகையின் மாயைத்தன்மை மீண்டும் சுட்டப்படுகிறது; வெளியேறுவது வலிமையால் அல்ல, தவத்தாலேயே இயலும். தவப்பெண்ணின் பதில் இருபகுதியானது — முதலில் காரியம் கடினமானது என்கிறாள், பிறகு தவத்தால் அதைச் சாதிப்பேன் என்று உறுதியளிக்கிறாள்; இதனால் அருளின் மதிப்பு கூடுகிறது. ‘நியமோபார்ஜிதேன’ (நியமங்களால் ஈட்டியது) என்ற சொல்லால் தவத்தின் ஊற்றும் சொல்லப்பட்டது — நியமங்களே தவத்துக்கு அடிப்படை. கண்களை மூடும் ஆணை ரகசியத்தைக் காப்பதற்காக; மாயை வழியைப் பார்க்க முடியாது என்பது கருத்து. வானரர்களும் சிறிதும் ஐயமின்றி ஆணையைப் பின்பற்றுகிறார்கள் — இது அவர்களுடைய நம்பிக்கையின் அடையாளம். ‘மென்மையான விரல்களுடைய கைகளால்’ என்ற அடைமொழி வானரர்களின் மென்மையையும் காட்டுகிறது.

புறப்படும் ஆவலால் மகிழ்ந்த அவர்கள் உடனே கண்களை மூடிக்கொண்டனர். கைகளால் முகத்தை மூடிக்கொண்டிருந்த அந்த மகாத்மாக்களான வானரர்கள் கண்ணிமைக்கும் நேரத்துக்குள் அவளால் குகையிலிருந்து வெளியே கொண்டுவரப்பட்டனர். அந்தக் கடினமான இடத்திலிருந்து வெளிவந்த அவர்கள் அனைவரையும் தர்மநெறியில் நடக்கும் தவப்பெண் தேற்றி இவ்வாறு சொன்னாள்: ‘இதுவே பலவகை மரங்களும் கொடிகளும் நிறைந்த திருமிக்க விந்திய மலை; இதுவே பிரஸ்ரவண மலை; இதுவே பெருங்கடலான சாகரம். வானரர்களில் சிறந்தவர்களே, உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் என் இருப்பிடத்துக்குச் செல்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லி ஸ்வயம்பிரபை அந்த அழகிய குகைக்குள் நுழைந்தாள். திசைகளைக் காட்டி அவள் அவர்களுக்கு வழியையும் காட்டுகிறாள்; கடலைக் காண்பது அடுத்த சர்க்கத்தின் வித்து. ‘கண்ணிமைக்கும் நேரத்துக்குள்’ என்ற சொல்லால் தவத்தின் ஆற்றல் அற்புதமாகக் காட்டப்பட்டது — ஒரு யோஜனை தூரம் நடந்து அடைந்ததை ஒரு கணத்திலேயே கடந்தனர். ‘ஸமாச்வாஸ்ய’ (தேற்றி) என்ற சொல்லால் தவப்பெண்ணின் தாய்மையன்பு சொல்லப்பட்டது; அவள் வெளியேற்றுவது மட்டுமல்ல, ஆறுதலும் சொல்கிறாள். விந்தியம், பிரஸ்ரவணம், கடல் என்ற மூன்று இடங்களைக் காட்டி அவள் அவர்களுடைய திசைமயக்கத்தைப் போக்குகிறாள். இறுதியில் அவள் மீண்டும் குகைக்குள்ளேயே நுழைகிறாள் — ஏனெனில் அதுவே அவளுடைய விரதம், ஹேமையின் மாளிகையைக் காப்பது.

ಅನಂತರ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾದ ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ ತಾಪಸಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಾನರರೇ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಆಯಾಸ ನೀಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ಅದು ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಾಗಿದ್ದರೆ, ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಆತಿಥ್ಯದ ಸೂಚನೆಯ ಫಲ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಭೋಜನ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ಯದಿ ಚೈತನ್ಮಯಾ ಶ್ರಾವ್ಯಮ್’ (ಇದು ನಾನು ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಔಚಿತ್ಯಜ್ಞಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನೇರವಾಗಿ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು — ‘ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಾಜನಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಆ ರಾಜನ ಸಖನಾದ ವೀರ ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ವಾನರನು ವಾನರಪ್ರಮುಖರ ರಾಜ; ಅವನಿಂದಲೇ ನಾವು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.’ ‘ಆರ್ಜವೇನ ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ನೇರವಾಗಿ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮರೆಮಾಚುವಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ರಾಜ, ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ದಾಶರಥಿ; ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು, ಕುಲ — ಮೂರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯಪ್ರವೇಶವು ವನವಾಸದ ಸಂಕ್ಷೇಪ; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳುವವಳು ತಾಪಸಿ, ಓದುಗನಲ್ಲ. ಸೀತಾಪಹರಣವೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಜನಸ್ಥಾನಾದ್ ರಾವಣೇನ ಹೃತಾ ಬಲಾತ್’ (ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ರಾವಣನಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು). ‘ಬಲಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಧರ್ಮವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ತಾಪಸಿಯ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ರಾಜನ ಸಖ’, ಅನಂತರ ‘ವಾನರರ ರಾಜ’ — ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಆಮೇಲೆ.

‘ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಂಚರಿಸಿದ, ಯಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಂಗದನೇ ಮೊದಲಾದ ಈ ವಾನರಪ್ರಮುಖರೊಡನೆ ನಾವು ಹೋದೆವು. “ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನೂ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಹುಡುಕಿರಿ” ಎಂದು ನಮಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿತ್ತು. ವನವನ್ನೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಶೋಧಿಸಿ ಹಸಿದವರಾಗಿ ನಾವು ಒಂದು ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆವು. ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಚಿಂತೆಯೆಂಬ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅದರ ದಡವನ್ನು ಕಾಣದಾಗಿದ್ದೇವೆ.’ ಚಿಂತಾಸಾಗರದ ರೂಪಕ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರ — ಸಾಗರವೇ ಮುಂದೆ ಅವರಿಗೆ ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಲಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಂಚರಿಸಿದುದು, ಯಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದುದು; ಒಂದರಿಂದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವೂ ಇನ್ನೊಂದರಿಂದ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಮ್’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದವನನ್ನು) ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸುವವನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ‘ವನ, ಸಮುದ್ರ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು’ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೂ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ವಿಸ್ತಾರ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖ ಬಾಹ್ಯ ದುಃಖ, ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಿಕೆ ಆಂತರಿಕ ದುಃಖ; ‘ನಾಧಿಗಚ್ಛಾಮಹೇ ಪಾರಮ್’ (ದಡವನ್ನು ಕಾಣೆವು) ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲದರ ಸಂಕ್ಷೇಪವೇ ಇದು, ಹನುಮಂತನ ಬಾಯಿಂದ.

‘ಅನಂತರ ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಳ್ಳಿ-ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಒಂದು ಮಹಾಬಿಲವನ್ನು ನಾವು ಕಂಡೆವು. ಅದರಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳೊಡನೆ ಒದ್ದೆಯಾದ ಹಂಸಗಳೂ, ಕುರರಗಳೂ, ಸಾರಸಗಳೂ ಹಾರಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದವು. “ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ, ಒಳ್ಳೆಯದು” ಎಂದು ನಾನು ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದೆನು; ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೇ ಅನುಮಾನ ಮೂಡಿತ್ತು. ಕಾರ್ಯದ ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇದರೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದೆವು; ಒಬ್ಬರ ಕೈಯನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಇಳಿದೆವು. ಹೀಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ನಾವು ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಈ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ, ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾವು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ.’ ಐವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನೇ ಹನುಮಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪಾತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ. ಕಥನದಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ; ಕವಿ ತಾನೇ ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನೇ ಪಾತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೇಳುವವಳಿಗೂ ಅದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸಾಧ್ವತ್ರ ಪ್ರವಿಶಾಮಃ’ (ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ, ಒಳ್ಳೆಯದು) ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನದೇ ಮಾತಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಳಹೊಕ್ಕ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನಾಯಕನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅನುಮಾನಮುಪಾಗತಮ್’ (ಅನುಮಾನ ಮೂಡಿತ್ತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಇತರರೂ ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಅದನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಒಬ್ಬರ ಕೈಯನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಡಿದು ಇಳಿಯುವುದು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಗುಂಪನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಉಪಾಯ.

‘ಬಳಲಿ ಹಸಿದಿದ್ದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆವು. ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮದಂತೆ ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ನಾವು ಸೇವಿಸಿದೆವು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಪಾಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವಾಗಿ ಈ ವಾನರರು ನಿನಗೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು — ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ವಜ್ಞೆಯಾದ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲ ವಾನರರ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಬಯಕೆ ವಾನರರ ಶೀಲದ ಲಕ್ಷಣ; ನಿಸ್ಪೃಹತೆ ತಾಪಸಿಯದು. ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಧರ್ಮವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ಕೇವಲ ಕನಿಕರದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಮ್ರಿಯಮಾಣಾಃ’ (ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದವರು) ಎಂಬುದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಹುಕಾಲ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಣಸಂಶಯದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಾನರರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತಾಪಸಿಯ ಉತ್ತರ ಅವಳ ನಿಸ್ಪೃಹತೆಯನ್ನು. ‘ಸರ್ವಜ್ಞಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿತ್ತು, ಆದರೂ ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಲು ಬಯಸಿದಳು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆಯುವ ನನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ’ — ಹೀಗೆ ತಾಪಸಿಯಿಂದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಹನುಮಂತನು ಆ ನಿಷ್ಕಳಂಕ ನಯನೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೇ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನಮಗೆ ವಿಧಿಸಿದ್ದ ಅವಧಿಯು, ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಮಗೆ ಮೀರಿಹೋಗಿದೆ. ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರತರಬೇಕು; ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದಂತಿರುವ, ಸುಗ್ರೀವನ ಭಯದಿಂದ ಶಂಕಿತರಾದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ನಾವು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮಹಾಕಾರ್ಯವೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮಿಂದ ಅದು ಆಗಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಯ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾಜನ ದಂಡನೆಯಿಂದ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಭ್ರಂಶದಿಂದ. ಶರಣಾಗತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಹನುಮಂತನು ಬಲವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಪ್ರಪತ್ತಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಗತಾಯುಷಃ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದ ಭಯವನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ದಂಡನೆ ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ‘ಬಿಲೇ ಚ ಪರಿವರ್ತತಾಮ್’ (ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಮಗೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕಾಲಕ್ಷಯದ ಕಾರಣವೂ ನಿವೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದ್ದರಿಂದ. ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ‘ಮಹಾಕಾರ್ಯ ಆಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಯ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಮಕಾರ್ಯ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುವುದರಿಂದಲೂ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಯ ಸೇರಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ತಾಪಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಒಳಹೊಕ್ಕವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೂ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಾಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಈ ಬಿಲದಿಂದ ದಾಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಿರಿ; ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚದವರಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ ಕೋಮಲವಾದ ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ‘ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಕಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಿಲದ ಮಾಯಾಮಯತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೊರಬರುವುದು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ. ತಾಪಸಿಯ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅನುಗ್ರಹದ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ನಿಯಮೋಪಾರ್ಜಿತೇನ’ (ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ನಿಯಮಗಳೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಆಧಾರ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಲು ನೀಡಿದ ಆದೇಶ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ಮಾಯಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ವಾನರರು ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಸುಕುಮಾರಾಂಗುಲೈಃ ಕರೈಃ’ (ಕೋಮಲ ಬೆರಳುಗಳುಳ್ಳ ಕೈಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ವಾನರರ ಸೌಕುಮಾರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೊರಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಕೈಗಳಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾನರರನ್ನು ಅವಳು ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಿಲದಿಂದ ಹೊರತಂದಳು. ಆ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ ತಾಪಸಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇದು ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ವಿಂಧ್ಯಗಿರಿ; ಇದು ಪ್ರಸ್ರವಣ ಪರ್ವತ; ಇದು ಮಹೋದಧಿಯಾದ ಸಾಗರ. ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ನನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ ಆ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವಳು ಅವರಿಗೆ ದಾರಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸಾಗರದರ್ಶನವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ. ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಂದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಸಾಗಿ ತಲುಪಿದುದನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಟಲಾಯಿತು. ‘ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ’ (ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಪಸಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವಳು ಕೇವಲ ಹೊರಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಂತ್ವನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ವಿಂಧ್ಯ, ಪ್ರಸ್ರವಣ, ಸಾಗರ — ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವಳು ಅವರ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಬಿಲವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಅವಳ ವ್ರತ, ಹೇಮೆಯ ಭವನದ ರಕ್ಷಣೆ.

പിന്നീട് ഏകാഗ്രചിത്തയായ ധർമചാരിണിയായ ആ താപസി വിശ്രമിച്ചുകഴിഞ്ഞ എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരോടും ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വാനരന്മാരേ, പഴങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചതുകൊണ്ടു നിങ്ങളുടെ ക്ഷീണം തീർന്നെങ്കിൽ, ഇതു ഞാൻ കേൾക്കാൻ യോഗ്യമാണെങ്കിൽ, ആ കഥ കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം നൽകിയ ആതിഥ്യസൂചനയുടെ ഫലം ഇവിടെ കാണാം — ആദ്യം ഭക്ഷണം, പിന്നെ ചോദ്യം. ‘ഇതു ഞാൻ കേൾക്കാൻ യോഗ്യമാണെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ അവളുടെ ഔചിത്യബോധം പ്രകടമാണ്; രഹസ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല, കേൾക്കാൻ യോഗ്യമായതു മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ.

അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ ആർജവത്തോടെ ഉള്ളതുപോലെ പറയാൻ തുടങ്ങി. ‘മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യനും സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവുമായ ശ്രീമാനായ ദാശരഥി രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യയെ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു രാവണൻ ബലാൽക്കാരമായി അപഹരിച്ചു. ആ രാജാവിന്റെ സഖാവാണ് വീരനായ സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരൻ, വാനരപ്രമുഖന്മാരുടെ രാജാവ്; അവനാണ് ഞങ്ങളെ അയച്ചത്.’ ‘ആർജവത്തോടെ, ഉള്ളതുപോലെ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ ഹനുമാന്റെ സത്യവാദിത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അതിശയോക്തിയില്ല, ഒളിച്ചുവെക്കലുമില്ല. രാമന്റെ പരിചയത്തിൽ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവ്, മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യൻ, ശ്രീമാനായ ദാശരഥി; ഇവയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും തേജസ്സും കുലവും ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദണ്ഡകാരണ്യപ്രവേശം വനവാസത്തിന്റെ ചുരുക്കമാണ്; കവി ഇവിടെ വിസ്തരിക്കുന്നില്ല, കാരണം കേൾക്കുന്നതു താപസിയാണ്, വായനക്കാരനല്ല. സീതാപഹരണവും ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു മാത്രം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു രാവണൻ ബലാൽക്കാരമായി അപഹരിച്ചു.’ ‘ബലാൽക്കാരമായി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അധർമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി താപസിയുടെ സഹാനുഭൂതി ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ പരിചയത്തിൽ ‘രാജാവിന്റെ സഖാവ്’ എന്ന് ആദ്യവും ‘വാനരരാജാവ്’ എന്നു പിന്നീടും — സൗഹൃദം ആദ്യം എണ്ണപ്പെട്ടു, ഐശ്വര്യം പിന്നീട്.

‘അഗസ്ത്യൻ സഞ്ചരിച്ചതും യമൻ കാക്കുന്നതുമായ തെക്കേ ദിക്കിലേക്ക് അംഗദൻ മുതലായ ഈ വാനരപ്രമുഖന്മാരോടൊപ്പം ഞങ്ങൾ പോയി. “എല്ലാവരും ചേർന്ന്, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസനായ രാവണനെയും വൈദേഹിയായ സീതയെയും തിരയുവിൻ” എന്നു ഞങ്ങൾ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. വനം മുഴുവനും സമുദ്രവും തെക്കേ ദിക്കും തിരഞ്ഞ് വിശന്നുവലഞ്ഞ ഞങ്ങൾ ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ അഭയം തേടി. എല്ലാവരും മുഖം വിളറി, ചിന്തയിൽ മുഴുകി, ചിന്തയുടെ മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി; അതിന്റെ മറുകര കാണാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിയുന്നില്ല.’ ചിന്താസാഗരം എന്ന രൂപകം ഇവിടെ മനോഹരമാണ് — മുന്നോട്ട് സാഗരംതന്നെയായിരിക്കും അവർക്കു പ്രത്യക്ഷമായ തടസ്സം. തെക്കേ ദിക്കിന്റെ വർണനയിൽ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — അഗസ്ത്യൻ സഞ്ചരിച്ചത്, യമൻ കാക്കുന്നത്; ഒന്നുകൊണ്ടു പവിത്രതയും മറ്റേതുകൊണ്ടു ഭയങ്കരതയും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘കാമരൂപി’ (ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം അവനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിന്റെ ദുഷ്കരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്നവനെ എങ്ങനെ കണ്ടെത്തും? ‘വനം, സമുദ്രം, തെക്കേ ദിക്ക്’ എന്നു മൂന്നും എടുത്തുപറഞ്ഞ് അന്വേഷണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മുഖം വിളറുന്നതും ചിന്തയിൽ മുഴുകുന്നതും ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ ദുഃഖമാണ്; ‘മറുകര കാണുന്നില്ല’ എന്നത് അവരുടെ നിരാശയുടെ പരമകാഷ്ഠയും. നാൽപ്പത്തൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ വർണിച്ചതിന്റെയെല്ലാം ചുരുക്കമാണ് ഹനുമാന്റെ വായിലൂടെ ഇവിടെ വരുന്നത്.

‘പിന്നെ ചുറ്റും കണ്ണോടിച്ചപ്പോൾ വള്ളികളും മരങ്ങളും മൂടിയതും ഇരുൾ നിറഞ്ഞതുമായ ഒരു വലിയ ഗുഹ ഞങ്ങൾ കണ്ടു. ഇതിൽനിന്നു ചിറകുകളിൽ ജലകണങ്ങളുമായി വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞ ഹംസങ്ങളും കുരരങ്ങളും സാരസങ്ങളും മറ്റു പക്ഷികളും പറന്നുപോകുന്നു. “നമുക്ക് ഇതിൽ കടക്കാം” എന്നു ഞാൻ പ്ലവംഗമന്മാരോടു പറഞ്ഞു; അവർക്കെല്ലാവർക്കും ഇതേ അനുമാനംതന്നെ തോന്നി. കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കത്തോടെ എല്ലാവരും ഇതിലേക്കിറങ്ങി; കൈകൾകൊണ്ടു പരസ്പരം മുറുകെപ്പിടിച്ചാണ് ഇറങ്ങിയത്. ഇങ്ങനെ പെട്ടെന്നാണ് ഇരുൾമൂടിയ ഈ ഗുഹയിൽ ഞങ്ങൾ കടന്നത്. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ കാര്യം; ഈ കൃത്യത്തിനായാണ് ഞങ്ങൾ വന്നത്.’ അമ്പതാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ തന്റെ അനുമാനം ഹനുമാൻ ഇവിടെ വീണ്ടും പറയുന്നു — കഥതന്നെ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ വക്താവിന്റെ വായിലൂടെ. കഥനത്തിലെ പുനരുക്തി ദോഷമല്ല, കാവ്യത്തിലെ ഒരു ലക്ഷണമാണ്; കവി സ്വയം വർണിച്ചതുതന്നെ കഥാപാത്രത്തിന്റെ വായിലൂടെ വീണ്ടും കേൾപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അങ്ങനെ കേൾക്കുന്നവളും അതുതന്നെ അറിയുന്നു. ‘നമുക്ക് ഇതിൽ കടക്കാം’ എന്നത് ഹനുമാന്റെതന്നെ വാക്കായിരുന്നു; അതിനാൽ ഉള്ളിൽ കടന്നതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം അവൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു — ഇതു നേതാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘അനുമാനം തോന്നി’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, ഹനുമാന്റെ വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, മറ്റുള്ളവരും സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ ഇതുതന്നെ നിശ്ചയിച്ചു എന്നു കാണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കൈകൾകൊണ്ടു പരസ്പരം പിടിച്ച് ഇറങ്ങുന്നത് ഇരുട്ടിൽ സംഘത്തെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ഉപായമാണ്.

‘ക്ഷീണിച്ചവരും വിശന്നവരുമായ ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയുടെ അടുക്കലെത്തി. ആതിഥ്യധർമപ്രകാരം അങ്ങു നൽകിയ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും വിശപ്പുകൊണ്ടു വലഞ്ഞ ഞങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചു. വിശപ്പുകൊണ്ടു മരിക്കാറായ ഞങ്ങളെ എല്ലാവരെയും അങ്ങു രക്ഷിച്ചതിനാൽ, പ്രത്യുപകാരമായി ഈ വാനരന്മാർ അങ്ങേക്കുവേണ്ടി എന്തു ചെയ്യണം — അതു പറഞ്ഞാലും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാമറിയുന്ന സ്വയംപ്രഭ ആ വാനരയൂഥപന്മാരോടെല്ലാം മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വേഗശാലികളായ നിങ്ങൾ എല്ലാ വാനരന്മാരിലും ഞാൻ സന്തുഷ്ടയാണ്.’ കൃതജ്ഞതയും പ്രത്യുപകാരത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും വാനരന്മാരുടെ ശീലത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; നിഃസ്പൃഹത താപസിയുടേതും. ആതിഥ്യധർമം ഇവിടെ പേരെടുത്തുതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു — നൽകിയതു ധർമമനുസരിച്ചു നൽകിയതാണ്, വെറും കരുണകൊണ്ടു മാത്രമല്ല. ‘മരിക്കാറായ’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല; വിശപ്പും ദാഹവുംകൊണ്ട് ഏറെക്കാലം വലഞ്ഞ അവർ വാസ്തവത്തിൽ പ്രാണസംശയത്തിലായിരുന്നു. പ്രത്യുപകാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം വാനരന്മാരുടെ കൃതജ്ഞതയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; താപസിയുടെ മറുപടി അവളുടെ നിഃസ്പൃഹതയെയും. ‘സർവജ്ഞ’ (എല്ലാമറിയുന്നവൾ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവൾ മുമ്പുതന്നെ എല്ലാം അറിഞ്ഞിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും അവരുടെ വായിൽനിന്നു കേൾക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘ധർമമനുസരിച്ചു ജീവിക്കുന്ന എനിക്ക് ഇവിടെ ആരെക്കൊണ്ടും ഒരു കാര്യവുമില്ല’ എന്നു താപസി ധർമയുക്തവും ശുഭവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ഹനുമാൻ കുറ്റമറ്റ കണ്ണുകളുള്ള അവളോടു പറഞ്ഞു — ‘ധർമചാരിണീ, ഞങ്ങളെല്ലാവരും അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ ഞങ്ങൾക്കു നിശ്ചയിച്ച സമയം, ഈ ഗുഹയിൽ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ഞങ്ങൾക്കു കഴിഞ്ഞുപോയി. അതിനാൽ ഈ ഗുഹയിൽനിന്നു ഞങ്ങളെ കരകയറ്റാൻ അങ്ങു കനിയണം; സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിച്ചവരും ആയുസ്സറ്റവരും സുഗ്രീവഭയത്താൽ ശങ്കിക്കുന്നവരുമായ ഞങ്ങളെ എല്ലാവരെയും രക്ഷിക്കാൻ അങ്ങു കനിയണം. ഞങ്ങൾക്കു ചെയ്യാനുള്ളത് ഒരു മഹാകാര്യമാണ്; ഇവിടെ പാർത്തുകൊണ്ടിരുന്ന ഞങ്ങൾ അതു ചെയ്തിട്ടില്ല.’ ഇവിടെ ഭയം രണ്ടു വിധമാണ് — രാജാവിന്റെ ദണ്ഡനത്തിൽനിന്നും കാര്യഭ്രംശത്തിൽനിന്നും. ശരണാഗതിയാണ് ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; ഹനുമാൻ ബലം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നില്ല, മായയെയും ആശ്രയിക്കുന്നില്ല — പ്രപത്തിയെ (സമർപ്പണത്തെ) മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നു. ‘ആയുസ്സറ്റവർ’ എന്ന പദം ഭയത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു; അവരുടെ കണ്ണിൽ സുഗ്രീവന്റെ ദണ്ഡനം മരണതുല്യമാണ്. ‘ഗുഹയിൽ ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന’ എന്ന വാക്കിനാൽ കാലം പാഴായതിന്റെ കാരണവും അറിയിക്കുന്നു — അശ്രദ്ധകൊണ്ടല്ല, ഗുഹയിൽ അലഞ്ഞതുകൊണ്ടാണ്. രണ്ടാമത്തെ കാരണം ‘മഹാകാര്യം ചെയ്തിട്ടില്ല’ എന്നതാണ്; അതിൽനിന്ന് അവരുടെ ഭയം സ്വന്തം പ്രാണനുവേണ്ടി മാത്രമല്ല, രാമകാര്യം മുടങ്ങുന്നതിനെക്കുറിച്ചും ആണെന്നറിയാം. ഇങ്ങനെ ഭക്തിയും ഭയവും ചേർന്ന് പ്രാർഥനയെ തീവ്രമാക്കുന്നു.

ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ താപസി പറഞ്ഞു — ‘ഇതിൽ കടന്ന ഒരാൾക്കു ജീവനോടെ മടങ്ങുക ദുഷ്കരമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എങ്കിലും നിയമങ്ങളാൽ നേടിയ തപസ്സിന്റെ മഹാപ്രഭാവത്താൽ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ഈ ഗുഹയിൽനിന്നു ഞാൻ കരകയറ്റാം. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, കണ്ണുകൾ അടയ്ക്കുവിൻ; കണ്ണടയ്ക്കാതെ പുറത്തുകടക്കാൻ സാധ്യമല്ല.’ അപ്പോൾ എല്ലാവരും മൃദുവായ വിരലുകളുള്ള കൈകൾകൊണ്ട് കണ്ണുകൾ പൊത്തി. ‘ജീവനോടെ മടങ്ങുക ദുഷ്കരം’ എന്ന വാക്കിനാൽ ഗുഹയുടെ മായാമയത്വം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുറത്തുകടക്കൽ ബലംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടു മാത്രമേ സാധിക്കൂ. താപസിയുടെ മറുപടി രണ്ടു ഭാഗമായാണ് — ആദ്യം കാര്യത്തിന്റെ ദുഷ്കരത പറയുന്നു, പിന്നെ തപസ്സുകൊണ്ട് അതു സാധിക്കാം എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഇതുവഴി അനുഗ്രഹത്തിന്റെ മൂല്യം വർധിക്കുന്നു. ‘നിയമങ്ങളാൽ നേടിയ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് തപസ്സിന്റെ ഉറവിടവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — നിയമങ്ങൾതന്നെയാണ് തപസ്സിന്റെ ആധാരം. കണ്ണടയ്ക്കാനുള്ള ആജ്ഞ രഹസ്യം കാക്കാനാണ്; മായാമാർഗം കാണാവുന്നതല്ല എന്നാണ് ഭാവം. വാനരന്മാർ സംശയമില്ലാതെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നു — ഇത് അവരുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ‘മൃദുവായ വിരലുകളുള്ള കൈകൾ’ എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാരുടെയും സൗകുമാര്യം കാണിക്കുന്നു.

പോകാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ഹർഷിതരായ അവർ പെട്ടെന്നു കണ്ണുകൾ മൂടി. കൈകൾകൊണ്ടു മുഖം മറച്ചുനിന്ന ആ മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരെ ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട് അവൾ ഗുഹയിൽനിന്നു പുറത്തെത്തിച്ചു. ആ ദുർഘടസ്ഥലത്തുനിന്നു പുറത്തുവന്ന അവരെയെല്ലാം ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ധർമചാരിണിയായ താപസി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളികളുമുള്ള ശ്രീമാനായ വിന്ധ്യപർവതമാണിത്; ഇതാണ് പ്രസ്രവണപർവതം; ഇതു മഹോദധിയായ സാഗരം. വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങൾക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ഞാൻ ഭവനത്തിലേക്കു പോകുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സ്വയംപ്രഭ ശോഭയേറിയ ആ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ദിക്കുകൾ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച് അവൾ അവർക്കു വഴിയും കാണിക്കുന്നു; സാഗരദർശനം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ബീജമാണ്. ‘ഒരു നിമിഷനേരംകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ തപസ്സിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു യോജന നടന്നെത്തിയ ദൂരം ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു കടന്നു. ‘ആശ്വസിപ്പിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ താപസിയുടെ വാത്സല്യം പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവൾ പുറത്താക്കുക മാത്രമല്ല, സാന്ത്വനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിന്ധ്യൻ, പ്രസ്രവണം, സാഗരം എന്നീ മൂന്നു സ്ഥലങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊടുത്ത് അവൾ അവരുടെ ദിക്‌ഭ്രമം നീക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ വീണ്ടും ഗുഹയിൽത്തന്നെ പ്രവേശിക്കുന്നു — കാരണം ഹേമയുടെ ഭവനം കാക്കുക എന്നതാണല്ലോ അവളുടെ വ്രതം.

When they had rested, the ascetic, who followed dharma, gathered her thoughts and said to all the monkey leaders: "Monkeys, if eating the fruit has taken away your weariness, and if your story is one I may properly hear, I would like to hear it." The hospitality promised at the end of the last sarga bears fruit here: first food, then questions. "If I may properly hear it" shows her sense of what is fitting: she does not pry into secrets, but asks only for what may rightly be told.

Hearing her, Hanumān, son of the Wind, began to tell her everything plainly and exactly as it had happened — with no exaggeration and nothing concealed. "The king of the whole world, glorious Rāma, son of Daśaratha, the equal of Mahendra and Varuṇa, entered the Daṇḍaka forest with his brother Lakṣmaṇa and his wife Vaidehī." Three descriptions give at once Rāma's sovereignty, his splendour and his lineage. The exile itself is summed up in the words "entered the Daṇḍaka forest"; the poet does not go into detail, since the listener here is the ascetic, not the reader. "His wife was carried off from Janasthāna by force by Rāvaṇa." The abduction too takes only half a verse, and "by force" marks the wrong done, drawing her sympathy. "That king has a friend, a hero, the monkey named Sugrīva, king of the foremost monkeys, and he sent us out." Sugrīva is introduced first as the king's friend and only then as king of the monkeys: friendship counts first, rank after.

"With these monkey chiefs led by Aṅgada we went to the southern quarter, the region Agastya frequented and Yama guards" — one phrase speaks of its holiness, the other of its terror. "We were ordered: 'All of you together search for the rākṣasa Rāvaṇa, who can take any shape he likes, and for Vaidehī Sītā with him.'" That he can change shape shows how hard he is to find: how can one spot a creature who takes whatever form he pleases? "We searched the whole forest, the sea and the southern quarter, and then, hungry, we all took shelter at the foot of a tree. Pale-faced, all sunk in brooding, drowned in a great ocean of worry, we could find no farther shore." Pale faces and brooding are sorrow without and within, and "no farther shore" is the depth of their despair. The metaphor of an ocean of care is apt, for the real ocean will soon be the obstacle in front of them. This is Hanumān's own summary of what was told earlier in the poet's voice.

"Then, looking about, we saw a great cave, overgrown with creepers and trees and wrapped in darkness. Out of it were flying swans, ospreys and sārasas, wet with water, with spray on their wings. 'We would do well to go in here,' I told the monkeys, and all of them had reached the same conclusion." The words "we would do well to go in" were Hanumān's own, and he takes responsibility for the entry himself, as a leader should; yet the others too had reached the same conclusion by their own reasoning, not merely on his word. "Pressed by the urgency of our task, we all plunged in, holding one another tightly by the hand" — their way of keeping the band together in the dark. "So we suddenly entered this dark cave. That is our errand, and that is why we are here." Here Hanumān repeats his own reasoning told earlier; the story is retold through a character's lips. In poetry such repetition is not a fault but a device: what the poet himself described is heard again from a character, so that the listener in the story learns it too.

"We came to you, all of us, wasted and hungry, and tormented by hunger we ate the roots and fruits you gave us by the law of hospitality." He names that law outright: what she gave was given as a duty of dharma, not merely out of pity. "You saved us all when we were dying of hunger" — no exaggeration, for they had been long tormented by hunger and thirst and were truly in danger of their lives — "so tell us what we monkeys can do for you in return." To this all-knowing Svayamprabhā answered all the monkey leaders: "I am well pleased with all of you swift monkeys." Their wish to repay her shows the monkeys' gratitude, and her reply her freedom from wanting anything. "All-knowing" suggests that she already knew everything, yet wished to hear it from their own mouths.

"Living by dharma as I do, I need nothing from anyone here." When the ascetic had spoken these gracious words in keeping with dharma, Hanumān said to her of the blameless eyes: "Follower of dharma, we have all come to you for refuge." Taking refuge is the heart of this sarga: Hanumān shows neither strength nor cunning, but simply surrenders himself. "The time limit great Sugrīva set for us has run out while we were wandering in the cave." He explains the cause of the delay: not negligence, but wandering in the cave. "So please bring us up out of this cave. We have overstepped Sugrīva's command and our lives are forfeit; we all dread Sugrīva, so save us. And we have a great task to do, follower of dharma, which we have not done while staying here." "Our lives are forfeit" shows how deep their fear was; in their eyes Sugrīva's punishment meant death. Their fear was twofold, of the king's punishment and of failing their task, so it was not only for their own lives but also for Rāma's cause, and devotion and fear together made the plea urgent.

At Hanumān's words the ascetic replied: "I think it is hard for anyone who has entered here to get out alive" — the cave's magic again: they could leave not by strength but only by austerity. "Yet by the power of my austerity, earned through my observances, I shall bring all you monkeys out of this cave." She first says how hard it is and then promises to do it, which makes her kindness all the greater, and "earned through observances" names the source of her power, for disciplined vows are the foundation of austerity. "Close your eyes, all of you, bulls among monkeys, for no one can leave with open eyes." The order to shut their eyes guarded the secret: the magic road could not be seen. At once they all covered their eyes with their delicate-fingered hands, obeying without question, a sign of their trust; "delicate-fingered" shows a gentleness even in monkeys.

Glad and eager to be gone, they quickly covered their eyes, and with their faces shut in by their hands those great monkeys were carried out of the cave by her in the blink of an eye. A way that had taken a yojana to travel was crossed in an instant, a marvel of the power of austerity. When they had come out of that rough place, the ascetic comforted them — she did not merely put them out but consoled them too — and said: "Here is the glorious Vindhya mountain, full of trees and creepers of every kind; here is Mount Prasravaṇa; and here is the great ocean. Farewell, bulls among monkeys. I shall go back to my home." Pointing out the Vindhya, Prasravaṇa and the sea, she set them right about their bearings, and the sight of the sea is the seed of the next sarga. With that Svayamprabhā went back into her glorious cave, for guarding Hemā's dwelling was her vow.