इति उक्त्वा हनूमान् तत्र पुनः तां चीरकृष्णाजिनाम्बरां महाभागां धर्मचारिणीं तापसीम् अब्रवीत् — ‘क्षुत्पिपासाभ्यां परिश्रान्ताः सर्वशः परिखिन्नाः च वयं सहसा इदं तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। पिपासिताः सन्तः धरण्याः महत् विवरं प्रविष्टाः स्मः; इमान् एवंविधान् अद्भुतोपमान् विविधान् भावान् दृष्ट्वा प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ताः नष्टचेतसः च जाताः। तरुणादित्यसंनिभाः एते काञ्चनाः वृक्षाः कस्य सन्ति’ इति। हनूमतः प्रश्नक्रमः अत्र मनोहरः — प्रथमं स्वस्य दुःखं निवेदयति, ततः विस्मयं वदति, ततः च प्रश्नं करोति। ‘नष्टचेतसः’ इति पदेन मायायाः प्रभावः सूच्यते; बुद्धिमन्तः अपि ते तत्र मुह्यन्ति। विनयेन एव सः तपस्विनीं सम्भाषते, न कौतूहलमात्रेण। पूर्वसर्गान्ते यः प्रश्नः दीर्घवृत्तेन उक्तः, सः एव अत्र अनुष्टुभि विस्तार्यते। ‘सहसा प्रविष्टाः’ इति पदेन प्रवेशः अविचारितः इति स्वयम् एव स्वीकरोति, येन तापस्याः कोपः न भवेत्। क्षुधा पिपासा श्रमः खेदः च इति चत्वारि दुःखानि गणयित्वा सः स्वस्य दैन्यं निवेदयति — शरणागतस्य एषा एव रीतिः।

‘शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि च, काञ्चनानि विमानानि, राजतानि गृहाणि, मणिजालावृतानि तपनीयगवाक्षाणि, पुष्पिताः फलवन्तः पुण्याः सुरभिगन्धयः जाम्बूनदमयाः पादपाः च — एते कस्य तेजसा जाताः? विमले जले काञ्चनानि पद्मानि कथं जातानि? सौवर्णाः मत्स्याः कच्छपैः सह कथं दृश्यन्ते? एतत् किम् आत्मनः अनुभावात्, उत कस्य अन्यस्य तपोबलम्’ इति। प्रश्नेषु वस्तूनां गणना पूर्वसर्गस्य वर्णनाम् एव प्रतिध्वनयति, किंतु अत्र सा जिज्ञासारूपेण पुनः उच्यते। ‘तपोबलम्’ इति पदेन हनूमान् स्वयम् एव उत्तरस्य दिशां सूचयति — अयं वैभवः न लौकिकः, अपितु तपसः मायायाः वा फलम् इति तस्य अनुमानम्। प्रश्नाः त्रिविधाः — स्थावराणां विषये, स्थापत्यस्य विषये, जङ्गमानां विषये च; सर्वत्र एकम् एव आश्चर्यम्, यत् सर्वं सुवर्णमयम्। ‘विमले जले’ इति विशेषणेन जलस्य स्वच्छता उच्यते, येन अधःस्थाः सुवर्णमत्स्याः दृश्यन्ते। अन्ते ‘तपोबलम्’ इति शब्दः तापसीं प्रति आदरम् अपि सूचयति।

‘अजानतां नः सर्वेषां सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि’ इति हनूमता उक्ता सा धर्मचारिणी सर्वभूतहिते रता तापसी हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘हे वानरर्षभ, मयः नाम महातेजाः मायावी दानवः आसीत्; तेन इदं सर्वं काञ्चनं वनं मायया निर्मितम्। सः पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव, येन इदं दिव्यं काञ्चनं भवनोत्तमं निर्मितम्। सः तु महावने वर्षसहस्राणि तपः तप्त्वा’ इति। मयस्य परिचये त्रीणि विशेषणानि — महातेजाः, मायावी, दानवशिल्पी इति; एतैः एव सर्वस्य आश्चर्यस्य समाधानम्। ‘मायया निर्मितम्’ इति वचनेन एतत् सर्वं स्वाभाविकं न इति स्पष्टीकृतम्। तापस्याः विशेषणद्वयं महत्त्वपूर्णम् — ‘धर्मचारिणी’ इति तस्याः आचारः, ‘सर्वभूतहिते रता’ इति च चित्तवृत्तिः; एतेन ज्ञायते यत् सा वानराणाम् अहितं न करिष्यति। मयः इति असुराणां शिल्पी पुराणेषु प्रसिद्धः; ‘दानवमुख्यानां विश्वकर्मा’ इति उपमया देवशिल्पिना सह तस्य साम्यम् उक्तम्।

‘पितामहात् सः वरं लेभे — सर्वम् औशनसं धनम्। सर्वं विधाय बलवान् सर्वकामेश्वरः सन् सः अस्मिन् महावने कंचित् कालं सुखितः उवास। हेमायाम् अप्सरसि सक्तं तं दानवपुङ्गवम् ईशः पुरंदरः विक्रम्य अशनिं गृह्य जघान। इदम् उत्तमं वनं, शाश्वतः कामभोगः, इदं हिरण्मयं गृहं च ब्रह्मणा हेमायै दत्तम्। अहं मेरुसावर्णेः दुहिता, तस्याः स्वयंप्रभा’ इति। औशनसं धनम् इति शुक्राचार्यस्य शिल्पविद्या ऐश्वर्यं च; तत् एव मयस्य सर्वनिर्माणस्य मूलम्। इन्द्रेण वधः कामासक्तेः फलम् इति सूक्ष्मः उपदेशः; निर्मातुः अभावे अपि निर्माणं तिष्ठति इति च दृश्यते। शुक्रः उशना इति दैत्यगुरुः; तस्य धनं विद्या च मयेन प्राप्ते। ‘सर्वकामेश्वरः’ इति तस्य समृद्धिः, ‘कंचित् कालम्’ इति च तस्याः अनित्यता सूचिता। हेमायाम् आसक्तिः एव मयस्य विनाशहेतुः; इन्द्रस्य वधः अत्र एकेन एव अर्धश्लोकेन उक्तः। मेरुसावर्णिः इति ऋषिः, तस्य दुहिता स्वयंप्रभा।

‘हे वानरोत्तम, अहम् इदं हेमायाः भवनं रक्षामि। नृत्तगीतविशारदा हेमा मम प्रियसखी; तया दत्तवरा अहं महत् भवनं रक्षामि। किं वः कार्यम्, कस्य हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ, कथं च इदं दुर्गं वनं युष्माभिः उपलक्षितम्? एतानि शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि च भुक्त्वा पानीयं पीत्वा सर्वं मे वक्तुम् अर्हथ’ इति। सर्गान्ते आतिथ्यं प्रथमम्, प्रश्नः च अनन्तरम् — एषः एव भारतीयः धर्मः, यत् अतिथिः प्रथमं तर्प्यते ततः पृच्छ्यते। अस्य श्लोकस्य त्रयः अर्धाः, अतः सः षट्पादः। स्वयंप्रभायाः स्थितिः अत्र स्पष्टा — सा न भोक्त्री, अपितु रक्षित्री मात्रम्; सख्याः वरात् एव सा तत्र वसति। तस्याः प्रश्नाः त्रयः — कार्यं किम्, हेतुः कः, दर्शनं कथम् इति; एते एव अग्रिमस्य सर्गस्य विषयम् आक्षिपन्ति।

ఇలా చెప్పి హనుమంతుడు అక్కడ నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించిన, మహాభాగ్యశాలిని, ధర్మాచరణ గల ఆ తాపసితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘ఆకలిదప్పులతో అలసి, అన్నివిధాలా బడలిపోయిన మేము హఠాత్తుగా చీకటితో నిండిన ఈ బిలంలోకి ప్రవేశించాం. దాహంతో భూమిలోని ఈ పెద్ద వివరంలోకి ప్రవేశించాం; ఇలాంటి అద్భుతమైన రకరకాల వస్తువులను చూసి బాధపడి, కలవరపడి, మతి పోయినవాళ్ళమయ్యాం. ఉదయసూర్యుని వంటి ఈ బంగారు చెట్లు ఎవరివి?’ ఇక్కడ హనుమంతుని ప్రశ్నక్రమం మనోహరంగా ఉంది — మొదట తన దుఃఖాన్ని నివేదిస్తాడు, తరువాత ఆశ్చర్యాన్ని చెబుతాడు, ఆ తరువాత ప్రశ్న అడుగుతాడు. ‘నష్టచేతసః’ (మతి పోయినవారు) అనే పదంతో మాయ ప్రభావం సూచించబడుతుంది; బుద్ధిమంతులు కూడా అక్కడ మోహపడతారు. అతడు కేవలం కుతూహలంతో కాక వినయంతోనే ఆ తపస్వినితో మాట్లాడుతాడు. గత సర్గ చివర దీర్ఘవృత్తంలో అడిగిన ప్రశ్ననే ఇక్కడ అనుష్టుప్ఛందస్సులో విస్తరిస్తున్నాడు. ‘సహసా ప్రవిష్టాః’ (హఠాత్తుగా ప్రవేశించాం) అనే మాటతో ఆలోచించకుండానే ప్రవేశించామని తానే ఒప్పుకుంటాడు, తాపసికి కోపం రాకుండా ఉండేందుకు. ఆకలి, దప్పిక, అలసట, బడలిక — ఈ నాలుగు దుఃఖాలను లెక్కించి అతడు తన దైన్యాన్ని నివేదిస్తాడు — శరణు కోరేవాని పద్ధతి ఇదే.

‘పవిత్రమైన, తినదగిన కందమూలాలూ ఫలాలూ, బంగారు విమానాలూ, వెండి గృహాలూ, మణిజాలాలతో కప్పబడిన మేలిమిబంగారు కిటికీలూ, పూచి ఫలించిన, పవిత్రమైన, సువాసనలు వెదజల్లే జాంబూనదసువర్ణమయమైన చెట్లూ — ఇవన్నీ ఎవరి తేజస్సుతో పుట్టాయి? నిర్మలమైన నీటిలో బంగారు పద్మాలు ఎలా పుట్టాయి? తాబేళ్ళతో కలిసి బంగారు చేపలు ఎలా కనిపిస్తున్నాయి? ఇది నీ సొంత మహిమ వల్లనా, లేక మరెవరి తపోబలమైనా?’ ప్రశ్నలలోని వస్తువుల లెక్క గత సర్గలోని వర్ణననే ప్రతిధ్వనిస్తుంది, కానీ ఇక్కడ అది జిజ్ఞాసరూపంలో మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. ‘తపోబలమ్’ అనే పదంతో హనుమంతుడు తానే సమాధానపు దిశను సూచిస్తాడు — ఈ వైభవం లౌకికమైనది కాదు, తపస్సు యొక్క గానీ మాయ యొక్క గానీ ఫలం అని అతని అనుమానం. ప్రశ్నలు మూడు విధాలు — స్థావరాల (చెట్ల) గురించి, కట్టడాల గురించి, జంగమాల (ప్రాణుల) గురించి; అన్నిచోట్లా ఒకటే ఆశ్చర్యం, అంతా బంగారుమయం అని. ‘విమలే జలే’ (నిర్మలమైన నీటిలో) అనే విశేషణంతో నీటి స్వచ్ఛత చెప్పబడుతుంది, దానివల్లనే అడుగున ఉన్న బంగారు చేపలు కనిపిస్తాయి. చివర ‘తపోబలమ్’ అనే మాట తాపసి పట్ల ఆదరాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

‘ఏమీ తెలియని మా అందరికీ అంతా చెప్పవలసింది’ అని హనుమంతుడు అనగా, ధర్మాచరణ గల, సర్వప్రాణుల హితంలో నిమగ్నమైన ఆ తాపసి హనుమంతునికి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, మయుడు అనే మహాతేజస్వి, మాయావి అయిన దానవుడు ఉండేవాడు; ఈ బంగారు వనమంతా అతడు మాయతో నిర్మించాడు. పూర్వం అతడు దానవప్రముఖులకు విశ్వకర్మ (శిల్పి) గా ఉండేవాడు; దివ్యమైన, బంగారుమయమైన ఈ ఉత్తమభవనాన్ని నిర్మించినది అతడే. అతడు మహారణ్యంలో వేలాది సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి…’ మయుని పరిచయంలో మూడు విశేషణాలు — మహాతేజస్వి, మాయావి, దానవశిల్పి; వీటితోనే ఆశ్చర్యమంతటికీ సమాధానం దొరుకుతుంది. ‘మాయయా నిర్మితమ్’ (మాయతో నిర్మించబడినది) అనే మాటతో ఇదంతా సహజమైనది కాదని స్పష్టమవుతుంది. తాపసికి ఇచ్చిన రెండు విశేషణాలు ముఖ్యమైనవి — ‘ధర్మచారిణీ’ అనేది ఆమె ఆచారం, ‘సర్వభూతహితే రతా’ (సర్వప్రాణుల హితంలో నిమగ్నమైనది) అనేది ఆమె మనఃప్రవృత్తి; దీనివల్ల ఆమె వానరులకు కీడు చేయదని తెలుస్తుంది. మయుడు అసురుల శిల్పిగా పురాణాలలో ప్రసిద్ధుడు; ‘దానవముఖ్యానాం విశ్వకర్మా’ (దానవప్రముఖుల విశ్వకర్మ) అనే ఉపమానంతో దేవశిల్పితో అతనికి సామ్యం చెప్పబడింది.

‘అతడు పితామహుడైన బ్రహ్మ నుండి వరంగా ఉశనసుని (శుక్రాచార్యుని) సంపదనంతటినీ పొందాడు. అంతా నిర్మించి, బలవంతుడై, కోరికలన్నిటికీ ప్రభువై అతడు ఈ మహావనంలో కొంతకాలం సుఖంగా నివసించాడు. హేమ అనే అప్సరసపై ఆసక్తుడైన ఆ దానవశ్రేష్ఠుని ప్రభువైన పురందరుడు (ఇంద్రుడు) పరాక్రమించి వజ్రాయుధాన్ని పట్టి సంహరించాడు. ఈ ఉత్తమమైన వనాన్ని, శాశ్వతమైన కామభోగాలను, ఈ బంగారు గృహాన్ని బ్రహ్మ హేమకు ఇచ్చాడు. నేను మేరుసావర్ణి కుమార్తెను, స్వయంప్రభను; ఇది ఆ హేమది.’ ఔశనస ధనం అంటే శుక్రాచార్యుని శిల్పవిద్యా ఐశ్వర్యమూ; మయుని నిర్మాణాలన్నిటికీ అదే మూలం. కామాసక్తికి ఫలం ఇంద్రుని చేతిలో వధ అనేది సూక్ష్మమైన ఉపదేశం; నిర్మించినవాడు లేకపోయినా నిర్మాణం నిలిచి ఉంటుంది అని కూడా కనిపిస్తుంది. శుక్రుడు అంటే ఉశనుడు, దైత్యుల గురువు; అతని సంపదా విద్యా మయునికి లభించాయి. ‘సర్వకామేశ్వరః’ (కోరికలన్నిటికీ ప్రభువు) అనడంతో అతని సమృద్ధి, ‘కొంతకాలం’ అనడంతో దాని అనిత్యత్వం సూచించబడ్డాయి. హేమపై ఆసక్తే మయుని వినాశానికి కారణం; ఇంద్రుడు అతనిని చంపడం ఇక్కడ ఒక్క అర్ధశ్లోకంలోనే చెప్పబడింది. మేరుసావర్ణి ఒక ఋషి; అతని కుమార్తె స్వయంప్రభ.

‘వానరోత్తమా, నేను హేమ యొక్క ఈ భవనాన్ని కాపాడుతున్నాను. నృత్యగీతాలలో నిపుణురాలైన హేమ నా ప్రియసఖి; ఆమె ఇచ్చిన వరంతో నేను ఈ మహాభవనాన్ని రక్షిస్తున్నాను. మీ పని ఏమిటి? ఏ కారణంతో మీరు దుర్గమారణ్యాలలో తిరుగుతున్నారు? ప్రవేశించడానికి కష్టమైన ఈ వనాన్ని మీరు ఎలా కనిపెట్టారు? ఈ పవిత్రమైన, తినదగిన కందమూలాలనూ ఫలాలనూ తిని, నీరు తాగి, అంతా నాకు చెప్పండి.’ సర్గ చివర ఆతిథ్యం ముందు, ప్రశ్న తరువాత — అతిథిని మొదట తృప్తిపరచి ఆ తరువాత అడగడమే భారతీయ ధర్మం. ఈ శ్లోకానికి మూడు అర్ధభాగాలు, కాబట్టి ఇది ఆరు పాదాల శ్లోకం. ఇక్కడ స్వయంప్రభ స్థితి స్పష్టంగా ఉంది — ఆమె అనుభవించేది కాదు, కాపాడేది మాత్రమే; సఖి ఇచ్చిన వరం వల్లనే ఆమె అక్కడ నివసిస్తోంది. ఆమె ప్రశ్నలు మూడు — పని ఏమిటి, కారణం ఏమిటి, ఎలా కనిపెట్టారు; ఇవే తరువాతి సర్గ విషయానికి దారితీస్తాయి.

இவ்வாறு சொன்ன பின், அனுமன் அங்கே மரவுரியும் கருமான்தோலும் உடுத்திய, பெரும் பேறுடைய, தர்மநெறியில் நடக்கும் அந்தத் தவப்பெண்ணிடம் மீண்டும் சொன்னான்: ‘பசியாலும் தாகத்தாலும் களைத்து, எல்லா வகையிலும் சோர்ந்துபோன நாங்கள் திடீரென இருள் சூழ்ந்த இந்தக் குகைக்குள் நுழைந்துவிட்டோம். தாகமுற்றவர்களாய் நாங்கள் பூமியின் இந்தப் பெரும் பிளவுக்குள் நுழைந்தோம்; இத்தகைய அற்புதமான பலவகைக் காட்சிகளைக் கண்டு மனம் வருந்தி, கலங்கி, நினைவிழந்தவர்களானோம். இளஞ்சூரியனைப் போல ஒளிரும் இந்தப் பொன் மரங்கள் யாருடையவை?’ அனுமனின் கேள்வி முறை இங்கே மனத்தைக் கவர்கிறது — முதலில் தன் துயரைத் தெரிவிக்கிறான், பிறகு தன் வியப்பைச் சொல்கிறான், பிறகே கேள்வி கேட்கிறான். ‘நஷ்டசேதஸஃ’ (நினைவிழந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் மாயையின் வலிமை சுட்டப்படுகிறது; அறிவாளிகளான அவர்களும் அங்கே மயங்குகிறார்கள். வெறும் ஆர்வத்தால் அல்ல, பணிவோடேயே அவன் தவப்பெண்ணிடம் பேசுகிறான். முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் நீண்ட யாப்பில் சொல்லப்பட்ட கேள்வியே இங்கே அனுஷ்டுப் யாப்பில் விரிக்கப்படுகிறது. ‘திடீரென நுழைந்துவிட்டோம்’ என்ற சொல்லால் தாங்கள் யோசிக்காமல் நுழைந்ததைத் தானே ஒப்புக்கொள்கிறான்; அதனால் தவப்பெண்ணுக்குக் கோபம் வராமல் இருக்கும். பசி, தாகம், களைப்பு, சோர்வு என்ற நான்கு துயரங்களை எண்ணிச் சொல்லி அவன் தங்கள் இரங்கத்தக்க நிலையைத் தெரிவிக்கிறான் — அடைக்கலம் தேடுபவனின் முறை இதுவே.

‘தூய்மையான உண்ணத்தக்க கிழங்குகளும் பழங்களும், பொன் விமானங்களும், வெள்ளி மாளிகைகளும், மணிச்சரங்களால் மூடப்பட்ட புடம்போட்ட பொன் சாளரங்களும், பூத்துக் காய்த்த, புனிதமான, நறுமணம் கமழும் ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான மரங்களும் — இவை யாருடைய ஆற்றலால் உண்டாயின? தெளிந்த நீரில் பொன் தாமரைகள் எப்படித் தோன்றின? பொன் மீன்கள் ஆமைகளோடு எப்படிக் காணப்படுகின்றன? இது உன்னுடைய சொந்த மகிமையாலா, அல்லது வேறு யாருடைய தவவலிமையாலா?’ கேள்விகளில் வரும் பொருள்களின் பட்டியல் முந்தைய சர்க்கத்தின் வர்ணனையையே எதிரொலிக்கிறது; ஆனால் இங்கே அது அறிய விழையும் வடிவில் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. ‘தபோபலம்’ (தவவலிமை) என்ற சொல்லால் அனுமன் தானே பதிலின் திசையைச் சுட்டுகிறான் — இந்தச் செல்வச் சிறப்பு உலகியலானது அல்ல, தவத்தின் அல்லது மாயையின் பயன் என்பது அவனுடைய ஊகம். கேள்விகள் மூவகையானவை — அசையாதவை (மரங்கள்) பற்றி, கட்டடக் கலை பற்றி, அசைவன (மீன், ஆமை) பற்றி; எங்கும் ஒரே வியப்பு, எல்லாம் பொன்மயமானது என்பது. ‘தெளிந்த நீரில்’ என்ற அடைமொழியால் நீரின் தூய்மை சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அடியில் உள்ள பொன் மீன்கள் தெரிகின்றன. இறுதியில் ‘தபோபலம்’ என்ற சொல் தவப்பெண்ணிடம் கொண்ட மரியாதையையும் சுட்டுகிறது.

‘ஒன்றும் அறியாத எங்கள் அனைவருக்கும் எல்லாவற்றையும் நீ சொல்ல வேண்டும்’ என்று அனுமன் சொன்னதும், தர்மநெறியில் நடப்பவளும் எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபாடு கொண்டவளுமான அந்தத் தவப்பெண் அனுமனுக்குப் பதில் சொன்னாள்: ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, மயன் என்ற பெயருடைய, பேரொளி வாய்ந்த, மாயை வல்ல ஒரு தானவன் இருந்தான்; இந்தப் பொன்வனம் முழுவதும் அவன் மாயையால் படைக்கப்பட்டது. அவன் முன்னொரு காலத்தில் தானவத் தலைவர்களுக்கு விசுவகர்மாவாக (சிற்பியாக) இருந்தான்; இந்தத் தெய்விகமான பொன்மயமான சிறந்த மாளிகையை அவனே கட்டினான். அவன் இந்தப் பெருங்காட்டில் ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் தவம் செய்து...’ மயனின் அறிமுகத்தில் மூன்று அடைமொழிகள் — பேரொளி வாய்ந்தவன், மாயை வல்லவன், தானவர்களின் சிற்பி; இவற்றாலேயே எல்லா வியப்புக்கும் விளக்கம் கிடைக்கிறது. ‘மாயையால் படைக்கப்பட்டது’ என்ற சொல்லால் இவையெல்லாம் இயற்கையானவை அல்ல என்று தெளிவாக்கப்பட்டது. தவப்பெண்ணின் இரண்டு அடைமொழிகள் முக்கியமானவை — ‘தர்மசாரிணீ’ (தர்மநெறியில் நடப்பவள்) என்பது அவளுடைய ஒழுக்கம், ‘எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபாடு கொண்டவள்’ என்பது அவளுடைய மனப்பான்மை; இதனால் அவள் வானரர்களுக்குத் தீங்கு செய்யமாட்டாள் என்று அறியப்படுகிறது. அசுரர்களின் சிற்பியாக மயன் புராணங்களில் புகழ்பெற்றவன்; ‘தானவத் தலைவர்களின் விசுவகர்மா’ என்ற உவமையால் தேவசிற்பியோடு அவனுக்குள்ள ஒப்புமை சொல்லப்பட்டது.

‘அவன் பிரம்மனிடமிருந்து ஒரு வரம் பெற்றான் — சுக்கிரனுக்குரிய (ஔசனஸ) செல்வம் முழுவதையும். எல்லாவற்றையும் படைத்த பின், எல்லா விருப்பங்களுக்கும் தலைவனான அந்த வலிமையாளன் இந்தப் பெருங்காட்டில் சிறிது காலம் இன்பமாக வாழ்ந்தான். ஹேமை என்ற அப்சரஸ்ஸிடம் பற்றுக்கொண்ட அந்தத் தானவ வீரனை, தலைவனான புரந்தரன் (இந்திரன்) வீரத்தோடு வஜ்ராயுதத்தை எடுத்துக் கொன்றான். இந்தச் சிறந்த வனத்தையும், நிலையான விருப்ப இன்பங்களையும், இந்தப் பொன்மயமான மாளிகையையும் பிரம்மன் ஹேமைக்கு அளித்தான். நான் மேருசாவர்ணியின் மகள், ஸ்வயம்பிரபை; அவளுக்கு (ஹேமைக்கு) உரியவள்.’ ‘ஔசனஸ செல்வம்’ என்பது சுக்கிராசாரியாரின் சிற்பக் கலையும் செல்வமும்; அதுவே மயனின் எல்லாப் படைப்புகளுக்கும் வேர். இந்திரனால் கொல்லப்பட்டது காமப்பற்றின் விளைவு என்பது நுட்பமான உபதேசம்; படைத்தவன் இல்லாதபோதும் படைப்பு நிலைத்திருக்கிறது என்பதும் காணப்படுகிறது. சுக்கிரன் என்பவர் உசனஸ் என்ற பெயருடைய தைத்தியர்களின் குரு; அவருடைய செல்வமும் கலையும் மயனுக்குக் கிடைத்தன. ‘எல்லா விருப்பங்களுக்கும் தலைவன்’ என்பதால் அவனுடைய செழிப்பும், ‘சிறிது காலம்’ என்பதால் அதன் நிலையாமையும் சுட்டப்பட்டன. ஹேமையிடம் கொண்ட பற்றே மயனின் அழிவுக்குக் காரணம்; இந்திரன் அவனைக் கொன்றது இங்கே அரைச் சுலோகத்திலேயே சொல்லப்பட்டுவிடுகிறது. மேருசாவர்ணி ஒரு ரிஷி; அவருடைய மகள் ஸ்வயம்பிரபை.

‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, நான் ஹேமையின் இந்த மாளிகையைக் காத்து வருகிறேன். ஆடலிலும் பாடலிலும் வல்லவளான ஹேமை என் அன்புத் தோழி; அவள் அளித்த வரத்தால் நான் இந்தப் பெரிய மாளிகையைக் காக்கிறேன். உங்களுக்கு என்ன காரியம்? எதற்காக நீங்கள் இந்த அடர்காடுகளுக்குள் வருகிறீர்கள்? செல்வதற்கரிய இந்த வனத்தை நீங்கள் எப்படிக் கண்டுபிடித்தீர்கள்? தூய்மையான இந்த உண்ணத்தக்க கிழங்குகளையும் பழங்களையும் உண்டு, நீர் அருந்திய பின் எல்லாவற்றையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ சர்க்கத்தின் இறுதியில் விருந்தோம்பல் முதலில், கேள்வி அதன்பின் — விருந்தினரை முதலில் நிறைவுசெய்து பிறகே வினவுவது என்பதே பாரதத்தின் தர்மம். இந்தச் சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகள் கொண்டது; ஆகவே அது ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. ஸ்வயம்பிரபையின் நிலை இங்கே தெளிவாகிறது — அவள் இவற்றை அனுபவிப்பவள் அல்ல, காப்பவள் மட்டுமே; தோழியின் வரத்தால்தான் அவள் அங்கே வாழ்கிறாள். அவளுடைய கேள்விகள் மூன்று — காரியம் என்ன, காரணம் என்ன, இந்த இடம் எப்படிக் கண்ணில் பட்டது; இவையே அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருளை முன்னெடுக்கின்றன.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ, ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ತಾಪಸಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಖಿನ್ನರಾಗಿ, ನಾವು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಈ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕೆವು. ಬಾಯಾರಿದವರಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಈ ದೊಡ್ಡ ಬಿರುಕನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆವು; ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನಾವು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡೆವು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡೆವು, ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವರಾದೆವು. ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಈ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು ಯಾರವು?’ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಷ್ಟಚೇತಸಃ’ (ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದರೂ ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಕುತೂಹಲದಿಂದಲ್ಲ, ವಿನಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಪಸ್ವಿನಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಸಾ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ’ (ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹೊಕ್ಕೆವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರವೇಶವು ಆಲೋಚಿಸದೆ ನಡೆದುದು ಎಂದು ಅವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ತಾಪಸಿಗೆ ಕೋಪ ಬಾರದಿರಲಿ ಎಂದು. ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಆಯಾಸ, ಖೇದ — ಈ ನಾಲ್ಕು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಅವನು ತನ್ನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶರಣಾಗತನ ರೀತಿಯೇ ಇದು.

‘ಶುಚಿಯಾದ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳು, ಚಿನ್ನದ ವಿಮಾನಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಗೃಹಗಳು, ಮಣಿಜಾಲಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಪರಂಜಿಯ ಕಿಟಕಿಗಳು, ಹೂಬಿಟ್ಟ, ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟ, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಸುಗಂಧ ಸೂಸುವ ಜಾಂಬೂನದ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು — ಇವು ಯಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು? ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಕಮಲಗಳು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದವು? ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳು ಆಮೆಗಳೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ? ಇದು ನಿನ್ನದೇ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೋ, ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರದೋ ತಪೋಬಲವೋ?’ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳ ಎಣಿಕೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ತಪೋಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಉತ್ತರದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವೈಭವ ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಅಥವಾ ಮಾಯೆಯ ಫಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅನುಮಾನ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವು — ಸ್ಥಾವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬಗ್ಗೆ, ಜಂಗಮಜೀವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ — ಎಲ್ಲವೂ ಸುವರ್ಣಮಯ. ‘ವಿಮಲೇ ಜಲೇ’ (ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ತಳದಲ್ಲಿರುವ ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತಪೋಬಲಮ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ತಾಪಸಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಆದರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಹೇಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಲು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ ತಾಪಸಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಯನೆಂಬ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾಯಾವಿ ದಾನವನಿದ್ದನು; ಅವನು ಈ ಚಿನ್ನದ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಅವನು ದಾನವಪ್ರಮುಖರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾಗಿದ್ದನು; ದಿವ್ಯವಾದ ಈ ಚಿನ್ನದ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು ಅವನೇ. ಅವನಾದರೋ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ…’ ಮಯನ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಾಯಾವಿ, ದಾನವಶಿಲ್ಪಿ; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೂ ಸಮಾಧಾನ. ‘ಮಾಯಯಾ ನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಾಪಸಿಯ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ‘ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಚಾರ, ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾ’ (ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತಳು) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ವಾನರರಿಗೆ ಕೇಡು ಮಾಡಳು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಯನು ಅಸುರರ ಶಿಲ್ಪಿಯೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ‘ದಾನವಮುಖ್ಯಾನಾಂ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ’ (ದಾನವಪ್ರಮುಖರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದೇವಶಿಲ್ಪಿಯೊಡನೆ ಅವನ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘…ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅವನು ವರವನ್ನು ಪಡೆದನು — ಉಶನಸನ (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನ) ಸಮಸ್ತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸಕಲ ಭೋಗಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿ, ಆ ಬಲಶಾಲಿಯು ಈ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಹೇಮೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ಆ ದಾನವಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಪ್ರಭುವಾದ ಪುರಂದರನು (ಇಂದ್ರನು) ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎದುರಿಸಿ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂದನು. ಈ ಉತ್ತಮ ವನವನ್ನೂ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕಾಮಭೋಗವನ್ನೂ, ಈ ಸುವರ್ಣಮಯ ಗೃಹವನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಮೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ನಾನು ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿಯ ಮಗಳು, ಅವಳ (ಹೇಮೆಯ ಭವನದ) ರಕ್ಷಕಿಯಾದ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ.’ ಔಶನಸ ಧನ ಎಂದರೆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನ ಶಿಲ್ಪವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ; ಅದೇ ಮಯನ ಎಲ್ಲ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಿಗೂ ಮೂಲ. ಇಂದ್ರನಿಂದ ವಧೆ ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಯ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಉಪದೇಶ; ನಿರ್ಮಾತೃವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಮಾಣವು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರ ಅಥವಾ ಉಶನಸ್ ದೈತ್ಯರ ಗುರು; ಅವನ ಧನವೂ ವಿದ್ಯೆಯೂ ಮಯನಿಗೆ ದೊರೆತವು. ‘ಸರ್ವಕಾಮೇಶ್ವರಃ’ (ಸಕಲ ಭೋಗಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯ) ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ‘ಕಂಚಿತ್ ಕಾಲಮ್’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ) ಎಂಬುದು ಅದರ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೇಮೆಯಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಮಯನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಇಂದ್ರನಿಂದಾದ ವಧೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೇರುಸಾವರ್ಣಿ ಎಂಬುವನು ಒಬ್ಬ ಋಷಿ; ಅವನ ಮಗಳು ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆ.

‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ನಾನು ಹೇಮೆಯ ಈ ಭವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೃತ್ಯ-ಗೀತಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯಾದ ಹೇಮೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಸಖಿ; ಅವಳಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆದ ನಾನು ಈ ಮಹಾಭವನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವೇನು? ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಈ ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ವನವನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿದಿರಿ? ಶುಚಿಯಾದ, ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಈ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು, ಅನಂತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಆತಿಥ್ಯ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದೇ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ. ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವಳಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರಕ್ಷಿಸುವವಳು; ಸಖಿಯ ವರದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂರು — ಕಾರ್ಯವೇನು, ಕಾರಣವೇನು, ಈ ಸ್ಥಳ ಕಂಡದ್ದು ಹೇಗೆ; ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುನ್ನುಡಿಯಾಗಿ ತರುತ್ತವೆ.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ഹനുമാൻ അവിടെ മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവളും മഹാഭാഗയും ധർമചാരിണിയുമായ ആ താപസിയോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വിശപ്പും ദാഹവുംകൊണ്ടു തളർന്നവരും എല്ലാവിധത്തിലും ക്ഷീണിച്ചവരുമായ ഞങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് ഇരുൾ മൂടിയ ഈ ഗുഹയിൽ കടന്നു. ദാഹിച്ചുവലഞ്ഞാണ് ഭൂമിയുടെ ഈ വലിയ വിടവിൽ ഞങ്ങൾ പ്രവേശിച്ചത്; ഇങ്ങനെയുള്ള അദ്ഭുതകരമായ പലവിധ കാഴ്ചകൾ കണ്ട് ഞങ്ങൾ വ്യഥിതരും പരിഭ്രാന്തരും ബുദ്ധി മങ്ങിയവരുമായിരിക്കുന്നു. ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്ന ഈ സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ ആരുടേതാണ്?’ ഹനുമാന്റെ ചോദ്യക്രമം ഇവിടെ മനോഹരമാണ് — ആദ്യം സ്വന്തം ദുഃഖം അറിയിക്കുന്നു, പിന്നെ വിസ്മയം പറയുന്നു, പിന്നെ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു. ‘നഷ്ടചേതസഃ’ (ബുദ്ധി മങ്ങിയവർ) എന്ന പദത്താൽ മായയുടെ പ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ബുദ്ധിമാന്മാരായിട്ടും അവർ അവിടെ മോഹിതരാകുന്നു. വെറും കൗതുകംകൊണ്ടല്ല, വിനയത്തോടെയാണ് അവൻ തപസ്വിനിയോടു സംസാരിക്കുന്നത്. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ പറഞ്ഞ ചോദ്യംതന്നെയാണ് ഇവിടെ അനുഷ്ടുപ്പിൽ വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘പെട്ടെന്നു പ്രവേശിച്ചു’ എന്ന വാക്കിനാൽ പ്രവേശം ആലോചിക്കാതെയായിരുന്നു എന്ന് അവൻ സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു, താപസിക്കു കോപമുണ്ടാകാതിരിക്കാൻ. വിശപ്പ്, ദാഹം, തളർച്ച, ക്ഷീണം എന്നീ നാലു ദുഃഖങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ ദൈന്യം അറിയിക്കുന്നു — ശരണം തേടുന്നവന്റെ രീതി ഇതുതന്നെ.

‘ശുദ്ധമായ ഭക്ഷ്യങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും, സ്വർണവിമാനങ്ങൾ, വെള്ളിഗൃഹങ്ങൾ, രത്നവലകൾ മൂടിയ ശുദ്ധസ്വർണജാലകങ്ങൾ, പൂത്തും കായ്ച്ചും നിൽക്കുന്ന പുണ്യവും സുഗന്ധവുമുള്ള ജാംബൂനദസ്വർണമയമായ വൃക്ഷങ്ങൾ — ഇവ ആരുടെ തേജസ്സിനാൽ ഉണ്ടായി? തെളിഞ്ഞ വെള്ളത്തിൽ സ്വർണത്താമരകൾ എങ്ങനെയുണ്ടായി? സ്വർണമത്സ്യങ്ങൾ ആമകളോടൊപ്പം എങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു? ഇത് അങ്ങയുടെ സ്വന്തം പ്രഭാവത്താലോ, അതോ മറ്റാരുടെയെങ്കിലും തപോബലമോ?’ ചോദ്യങ്ങളിലെ വസ്തുക്കളുടെ എണ്ണൽ മുൻസർഗത്തിലെ വർണനയെത്തന്നെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അതു ജിജ്ഞാസയുടെ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. ‘തപോബലം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഹനുമാൻ സ്വയം ഉത്തരത്തിന്റെ ദിശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ വൈഭവം ലൗകികമല്ല, തപസ്സിന്റെയോ മായയുടെയോ ഫലമാണ് എന്നാണ് അവന്റെ അനുമാനം. ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നു തരം — സ്ഥാവരങ്ങളെക്കുറിച്ച്, ശില്പത്തെക്കുറിച്ച്, ജംഗമങ്ങളെക്കുറിച്ച്; എല്ലായിടത്തും ഒരേ ആശ്ചര്യം — എല്ലാം സ്വർണമയം. ‘വിമലേ ജലേ’ (തെളിഞ്ഞ വെള്ളത്തിൽ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ വെള്ളത്തിന്റെ സ്വച്ഛത പറയപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അടിയിലുള്ള സ്വർണമത്സ്യങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നത്. ഒടുവിലത്തെ ‘തപോബലം’ എന്ന വാക്ക് താപസിയോടുള്ള ആദരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഒന്നുമറിയാത്ത ഞങ്ങളോട് എല്ലാം പറഞ്ഞുതരാൻ അങ്ങ് കനിയണം’ എന്നു ഹനുമാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമചാരിണിയും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നവളുമായ ആ താപസി ഹനുമാനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, മയൻ എന്നു പേരുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ മായാവിയായ ഒരു ദാനവൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവനാണ് ഈ സ്വർണവനം മുഴുവൻ മായയാൽ നിർമിച്ചത്. പണ്ട് അവൻ ദാനവപ്രമുഖന്മാരുടെ വിശ്വകർമാവായിരുന്നു; ദിവ്യവും സ്വർണമയവുമായ ഈ ഉത്തമഭവനം അവനാണ് നിർമിച്ചത്. അവനാകട്ടെ മഹാവനത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം തപസ്സുചെയ്ത്…’ മയന്റെ പരിചയത്തിൽ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — മഹാതേജസ്വി, മായാവി, ദാനവശില്പി; ഇവകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ ആശ്ചര്യത്തിനും സമാധാനമാകുന്നു. ‘മായയാൽ നിർമിതം’ എന്ന വാക്കിനാൽ ഇതൊന്നും സ്വാഭാവികമല്ലെന്നു വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. താപസിയുടെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രധാനമാണ് — ‘ധർമചാരിണി’ എന്നത് അവളുടെ ആചാരം, ‘സർവഭൂതഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നവൾ’ എന്നത് അവളുടെ മനോഭാവം; ഇതിൽനിന്ന് അവൾ വാനരന്മാർക്ക് ദോഷം ചെയ്യില്ലെന്ന് അറിയാം. അസുരന്മാരുടെ ശില്പിയായി മയൻ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്; ‘ദാനവപ്രമുഖന്മാരുടെ വിശ്വകർമാവ്’ എന്ന ഉപമയാൽ ദേവശില്പിയോടുള്ള അവന്റെ സാമ്യം പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘പിതാമഹനിൽനിന്ന് അവൻ ഒരു വരം നേടി — ഔശനസമായ (ശുക്രാചാര്യന്റെ) ധനം മുഴുവനും. എല്ലാം നിർമിച്ച്, എല്ലാ കാമങ്ങളുടെയും അധിപനായി, ആ ബലവാൻ കുറേക്കാലം ഈ മഹാവനത്തിൽ സുഖമായി വസിച്ചു. ഹേമ എന്ന അപ്സരസ്സിൽ ആസക്തനായ ആ ദാനവശ്രേഷ്ഠനെ പ്രഭുവായ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) പരാക്രമിച്ച് വജ്രം കൈയിലെടുത്തു വധിച്ചു. ഈ ഉത്തമവനവും ശാശ്വതമായ കാമഭോഗവും ഈ സ്വർണഗൃഹവും ബ്രഹ്മാവ് ഹേമയ്ക്കു നൽകി. ഞാൻ മേരുസാവർണിയുടെ മകളാണ്, പേര് സ്വയംപ്രഭ; ഇത് അവളുടേതാണ് (ഹേമയുടേത്).’ ഔശനസധനം എന്നത് ശുക്രാചാര്യന്റെ ശില്പവിദ്യയും ഐശ്വര്യവുമാണ്; അതുതന്നെയാണ് മയന്റെ എല്ലാ നിർമിതികളുടെയും മൂലം. ഇന്ദ്രനാലുള്ള വധം കാമാസക്തിയുടെ ഫലമാണ് എന്നത് സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ഉപദേശമാണ്; നിർമാതാവ് ഇല്ലാതായാലും നിർമിതി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നും കാണാം. ശുക്രൻ അഥവാ ഉശനസ്സ് ദൈത്യഗുരുവാണ്; അവന്റെ ധനവും വിദ്യയും മയനു ലഭിച്ചു. ‘സർവകാമേശ്വരൻ’ എന്നതിനാൽ അവന്റെ സമൃദ്ധിയും ‘കുറേക്കാലം’ എന്നതിനാൽ അതിന്റെ അനിത്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേമയിലുള്ള ആസക്തിതന്നെയാണ് മയന്റെ വിനാശകാരണം; ഇന്ദ്രന്റെ വധകൃത്യം ഇവിടെ ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു മാത്രം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മേരുസാവർണി ഒരു ഋഷിയാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകളാണ് സ്വയംപ്രഭ.

‘വാനരോത്തമാ, ഹേമയുടെ ഈ ഭവനം ഞാനാണ് കാക്കുന്നത്. നൃത്തത്തിലും ഗീതത്തിലും നിപുണയായ ഹേമ എന്റെ പ്രിയസഖിയാണ്; അവൾ നൽകിയ വരത്താൽ ഞാൻ ഈ മഹാഭവനം കാക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ കാര്യം എന്താണ്? എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് നിങ്ങൾ ഈ ദുർഗമവനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത്? ദുർഗമമായ ഈ വനം നിങ്ങൾ എങ്ങനെ കണ്ടെത്തി? ശുദ്ധമായ ഈ ഭക്ഷ്യങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, വെള്ളം കുടിച്ചശേഷം എല്ലാം എന്നോടു പറയുവിൻ.’ സർഗാന്തത്തിൽ ആതിഥ്യം ആദ്യം, ചോദ്യം പിന്നീട് — അതിഥിയെ ആദ്യം തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക, പിന്നെ ചോദിക്കുക എന്നതുതന്നെയാണ് ഭാരതീയധർമം. ഈ ശ്ലോകത്തിനു മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട്; അതിനാൽ അത് ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. സ്വയംപ്രഭയുടെ നില ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൾ അനുഭവിക്കുന്നവളല്ല, കാവൽക്കാരി മാത്രമാണ്; സഖിയുടെ വരംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവൾ അവിടെ വസിക്കുന്നത്. അവളുടെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്ന് — കാര്യം എന്ത്, കാരണം എന്ത്, എങ്ങനെ കണ്ടെത്തി; ഇവതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

With those words Hanumān spoke again to the revered ascetic, dressed in bark and black antelope skin, who walked the path of dharma. "We came into this dark cave suddenly," he said, "worn out by hunger and thirst and utterly exhausted. Parched as we were, we entered this great cavern in the earth, and seeing all these marvellous things, we are shaken, bewildered, out of our wits. Whose are these golden trees, bright as the rising sun?" The order of his questions is charming: first he tells her their distress, then their wonder, then he asks. "Out of our wits" shows the power of the magic: wise as they were, they were baffled. He addressed the ascetic with humility, not mere curiosity; by saying they came in "suddenly" he admitted that they had entered without thinking, so that she would not be angry, and by listing their hunger, thirst, weariness and exhaustion he made plain his helplessness, which is how one who seeks shelter should speak. The question given briefly at the end of the last sarga is here spelled out.

"These pure foods, roots and fruits, these golden mansions and silver houses, these windows of refined gold veiled in nets of gems, these holy trees of jāmbūnada gold, flowering and fruiting and sweet-scented — by whose power did they come to be? How have golden lotuses grown in the clear water? How is it that fish of gold swim about with the tortoises? Is this your own power, or whose austerity has done this?" The list of things echoes the description in the last sarga, now turned into questions: about plants, about buildings, about living creatures, and in each case the same wonder, that everything is golden. The water is clear enough that the golden fish can be seen below. With the word "austerity" Hanumān himself points towards the answer — such splendour could not be of this world, but must come from austerity or magic — and the word also shows his respect for the ascetic.

"We know nothing of it; please tell us everything." At Hanumān's request the ascetic, who followed dharma and delighted in the welfare of all creatures, answered him — the two epithets describe her conduct and her heart, and tell us she would do the monkeys no harm. "Bull among monkeys, there was once a dānava named Maya, of great splendour, a master of magic. He made this whole golden forest by his magic power. Long ago he was the Viśvakarman of the dānava chiefs, and he built this divine golden mansion, the finest of dwellings." These three descriptions of Maya — splendid, a magician, the dānavas' builder — explain every wonder, and "made by magic" makes it clear that none of it is natural. Maya is known in the old stories as the builder of the asuras, and calling him the dānavas' Viśvakarman makes him the equal of the gods' own craftsman. "He practised austerities in the great forest for a thousand years," she went on.

"And he won from the Grandsire as a boon all the wealth of Uśanas" — Śukra, teacher of the daityas, whose wealth and craft were the source of all that Maya built. "Having fashioned all this, the mighty dānava, master of every desire, lived happily in this great forest for a time." His power and its impermanence are both in the words "for a time". "But that bull among the dānavas became attached to the apsaras Hemā, and Indra, lord of the gods, attacked him with the thunderbolt in his hand and killed him." His passion for Hemā was his undoing, and his death is told in half a verse; there is a quiet lesson here about the fruit of lust, and the thing made outlasts its maker. "Then Brahmā gave this finest of forests to Hemā, with everlasting enjoyment of every desire and this golden house. I am Svayamprabhā, daughter of Merusāvarṇi."

"I guard this dwelling of Hemā's, best of monkeys. Hemā, skilled in dance and song, is my dear friend, and it is by a boon she gave me that I guard this great dwelling." Her position is now clear: she does not enjoy the place but only guards it, living there by her friend's gift. "What is your errand? Why have you come into these wildernesses? How did you find this forest so hard to reach? Eat these pure foods, these roots and fruits, and drink some water, and then tell me everything." At the sarga's end hospitality comes first and questions after, as dharma requires in India: a guest is first refreshed, then questioned. Her three questions — what is your errand, why have you come, how did you find us — set the subject of the next sarga.