ताराङ्गदाभ्यां सह संगम्य हनूमान् कपिः विन्ध्यस्य गुहाः गहनानि च विचिनोति स्म। सिंहशार्दूलजुष्टाः कन्दराः, नगेन्द्रस्य विषमाः प्रदेशाः, महान्ति प्रस्रवणानि च — सर्वत्र तेन अन्वेषणं कृतम्। ततः ते तस्य शैलस्य दक्षिणपश्चिमां कोटिम् आसेदुः; तत्र एव वसतां तेषां सः कालः व्यत्यवर्तत, यः सुग्रीवेण प्रत्यागमनाय नियतः आसीत्। सः देशः दुरन्वेष्यः गुहागहनवान् महान् च आसीत्; तथापि वायुसुतः तत्र सर्वं पर्वतं विचिनोति स्म। कालातिक्रमः अत्र प्रथमतया सूच्यते, यः अग्रिमेषु सर्गेषु वानराणां भयस्य मूलं भविष्यति। हनूमतः अश्रान्तं परिश्रमः च अत्र विशेषेण उक्तः — अन्ये श्राम्यन्ति, सः तु सर्वं गिरिं विचिनोति। तारः अङ्गदः हनूमान् च इति त्रयः अत्र प्रधानाः; तेषां सङ्गमेन दक्षिणदिशः अन्वेषणं दृढतरम् अभवत्। ‘विचिनोति स्म’ इति वर्तमानप्रयोगेण कविः पाठकं तस्मिन् एव क्षणे स्थापयति, येन अन्वेषणस्य निरन्तरता अनुभूयते। सिंहशार्दूलजुष्टत्वेन देशस्य भयङ्करता, महाप्रस्रवणैः च तस्य विषमता उक्ता। दक्षिणपश्चिमा कोटिः विन्ध्यस्य नैर्ऋत्यशिखरम्; तत्र स्थितानां तेषां मासः निःशेषम् अतीतः।

परस्परेण रहिताः किंतु अन्योन्यस्य अविदूरतः स्थिताः गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः हनूमान् जाम्बवान् युवराजः अङ्गदः वनगोचरः तारः च गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशं विचिन्वन्तः तत्र विवृतं बिलं ददृशुः। तत् दुर्गमम् ऋक्षबिलं नाम विख्यातम्, दानवेन च अभिरक्षितम् आसीत्। ते तु क्षुत्पिपासापरीताः श्रान्ताः सलिलार्थिनः च आसन्। वानराणां नामानि अत्र गणितानि, येन पश्चात् बिलप्रवेशे कति के च आसन् इति ज्ञायते। ‘परस्परेण रहिताः अविदूरतः’ इति विरोधाभासः वस्तुतः अन्वेषणस्य रीतिम् एव दर्शयति — पृथक् पृथक् चरन्तः अपि दृष्टिपथे तिष्ठन्ति। ऋक्षबिलम् इति नाम अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः पुनः आवर्तते; अस्य एव अन्तः स्वयंप्रभायाः भवनम्। ‘विवृतम्’ इति पदेन बिलस्य मुखम् अनावृतम् आसीत् इति ज्ञायते, अतः एव तत् वानरैः दृष्टम्। क्षुधा पिपासा श्रमः जलेच्छा च इति चत्वारि कारणानि मिलित्वा तान् बिलाभिमुखान् कुर्वन्ति; दैवम् अपि तत्र एव नयति। दानवेन अभिरक्षितम् इति उक्त्वा कविः भयस्य सूचनां ददाति, या तु पश्चात् मिथ्या भवति।

लतावृक्षैः अवकीर्णं तत् महाबिलं तैः दृष्टम्। तत्र क्रौञ्चाः हंसाः सारसाः च निष्क्रामन्ति स्म, जलार्द्राः पद्मरेणुभिः रक्ताङ्गाः चक्रवाकाः च। ततः तत् सुगन्धि दुरतिक्रमं बिलम् आसाद्य वानरर्षभाः विस्मयव्यग्रमनसः बभूवुः। संजातपरिशङ्काः ते प्लवगोत्तमाः संहृष्टाः तेजोवन्तः महाबलाः च सन्तः तत् बिलम् अभ्यपद्यन्त — नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्। पक्षिणां जलार्द्रत्वं पद्मरेणुरक्तत्वं च बिले जलस्य पद्मानां च अस्तित्वं सूचयति; एतत् एव हनूमतः अनुमानस्य आधारः। ‘संजातपरिशङ्काः’ इति पदेन भयं न, अपितु सावधानता उच्यते — वीराणां शङ्का कार्यनाशाय न भवति। लतावृक्षैः आच्छादितं मुखम्, सुगन्धः, दुरतिक्रमत्वं च इति बिलस्य त्रीणि लक्षणानि। पक्षिणां गणना अपि सार्था — क्रौञ्चः हंसः सारसः चक्रवाकः च इति सर्वे जलचराः, ते च जलादेव निर्गच्छन्ति। दैत्येन्द्रनिलयोपमम् इति उपमया पातालस्य भयङ्करता स्मार्यते। ‘नानासत्त्वसमाकीर्णम्’ इति अन्तर्भागस्य जीवबाहुल्यं दर्शयति। विस्मयः शङ्का हर्षः च इति त्रयः भावाः एकस्मिन् एव क्षणे वानरेषु उदिताः।

तत् बिलं दुर्दर्शम् इव घोरं सर्वशः दुर्विगाह्यं च आसीत्। ततः पर्वतकूटाभः मारुतात्मजः हनूमान् कान्तारवनकोविदः घोरान् वानरान् अब्रवीत् — ‘गिरिजालावृतान् देशान् दक्षिणां दिशं च मार्गित्वा वयं सर्वे परिश्रान्ताः, न च मैथिलीं पश्यामः। अस्मात् बिलात् हंसाः क्रौञ्चाः सारसैः सह जलार्द्राः चक्रवाकाः च सर्वशः निष्पतन्ति। नूनम् अत्र सलिलवान् कूपः वा ह्रदः वा अस्ति; तथा च एते बिलद्वारे स्निग्धाः पादपाः तिष्ठन्ति’ इति। इति उक्ताः सर्वे तिमिरावृतं तत् बिलं विविशुः। अनुमानप्रमाणस्य इदं सुन्दरम् उदाहरणम् — जलार्द्राः पक्षिणः, स्निग्धाः वृक्षाः च लिङ्गम्, जलं च साध्यम्। कान्तारवनकोविदः इति विशेषणं हनूमतः वनज्ञानम् उद्घोषयति, येन तस्य अनुमानं श्रद्धेयं भवति। हनूमतः वाक्यम् अत्र प्रथमं दीर्घं वचनम्; पूर्वं सः मौनी अन्वेषकः एव आसीत्। सः प्रथमं श्रमं निवेदयति, ततः लिङ्गं दर्शयति, ततः च निर्णयं वदति — इति क्रमः तर्कशुद्धः। ‘पर्वतकूटाभः’ इति उपमया तस्य विशालता, ‘कान्तारवनकोविदः’ इति च वनविषये तस्य प्रामाण्यम् उक्तम्। बिलद्वारे स्निग्धाः पादपाः इति दृष्टान्तः अद्यापि जलान्वेषणे लोकैः प्रयुज्यते। तस्य वचनम् एव सर्वेषां प्रवेशस्य कारणम्, अतः अग्रे यत् किमपि भवति तस्य मूलं हनूमान् एव।

तत् बिलम् अचन्द्रसूर्यं रोमहर्षणं च हरयः ददृशुः। तस्मात् निष्क्रामतः सिंहान् तान् तान् मृगपक्षिणः च निशाम्य हरिशार्दूलाः तिमिरसंवृतं बिलं प्रविष्टाः। तेषां दृष्टिः न सज्जते स्म, न तेजः न च पराक्रमः प्रतिहतः; तेषां गतिः वायोः इव आसीत्, दृष्टिः च तमसि अपि वर्तते स्म। ते कपिकुञ्जराः वेगेन तत् बिलं प्रविश्य प्रकाशम् अभिरामम् उत्तमं देशं ददृशुः। ततः तस्मिन् भीमे नानापादपसंकुले बिले अन्योन्यं सम्परिष्वज्य ते योजनम् अन्तरं जग्मुः। नष्टसंज्ञाः तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः ते तस्मिन् बिले कंचित् कालम् अतन्द्रिताः परिपेतुः। अन्धकारे अपि वानराणां दृष्टितेजःपराक्रमाणाम् अप्रतिघातः तेषां दिव्यत्वं सूचयति। ‘अन्योन्यं सम्परिष्वज्य’ इति पदेन सङ्घभावः च दर्श्यते — भये अपि ते न विश्लिष्टाः। बिलस्य वर्णने कविः क्रमेण भयं वर्धयति — प्रथमं तिमिरम्, ततः अचन्द्रसूर्यत्वम्, ततः रोमहर्षणत्वम्, ततः च सिंहमृगपक्षिणां शब्दः। तथापि वानराः न निवर्तन्ते। योजनम् अन्तरं गमनम् इति बिलस्य महत्त्वं सूचयति; न इयं साधारणा गुहा। ‘अतन्द्रिताः’ इति पदेन तेषां श्रमेऽपि अनलसत्वं स्तूयते। तृष्णा च अत्र पुनः पुनः उच्यते — सलिलार्थिनः, तृषिताः इति; जलम् एव तेषां प्रवेशस्य हेतुः, तत् एव च अन्ते लभ्यते। अन्धकारे मार्गदर्शनम् अन्योन्यस्य स्पर्शेन एव कृतम्।

कृशाः दीनवदनाः परिश्रान्ताः ते प्लवङ्गमाः जीविते निराशाः सन्तः आलोकं ददृशुः। ततः तं देशम् आगम्य सौम्यं वितिमिरं वनं प्राप्य दीप्तवैश्वानरप्रभान् काञ्चनान् वृक्षान् ददृशुः — सालान् तालान् तमालान् पुंनागान् वञ्जुलान् धवान् चम्पकान् नागवृक्षान् पुष्पितान् कर्णिकारान् च। ते च काञ्चनैः चित्रैः स्तबकैः रक्तैः किसलयैः आपीडैः लताभिः च हेमाभरणभूषिताः, तरुणादित्यसंकाशाः, वैदूर्यमयवेदिकाः, वपुषा बिभ्राजमानाः हिरण्मयाः च आसन्। नीलवैदूर्यवर्णाः पतगैः वृताः पद्मिन्यः, बालार्कसंनिभैः महद्भिः काञ्चनैः वृक्षैः वृताः, जातरूपमयैः मत्स्यैः महद्भिः पङ्कजैः च युक्ताः दृष्टाः। अन्धकारात् प्रकाशम्, निराशायाः च आश्चर्यम् — एषः परिवर्तः सर्गस्य केन्द्रम्। वृक्षाणां नामावली दक्षिणापथस्य वनश्रियम् एव सुवर्णमयीं कृत्वा दर्शयति। निराशायाः अनन्तरम् आलोकदर्शनम् इति कथायाः प्रमुखः सन्धिः; ‘जीविते निराशाः’ इति उक्त्वा एव कविः आलोकं दर्शयति। सुवर्णमयानां वृक्षाणां वर्णने साधारणवनस्य सर्वे पादपाः गणिताः — सालादयः धवान्ताः, तदनन्तरं पुष्पिताः कर्णिकाराः। किंतु ते सर्वे काञ्चनमयाः; अतः इयं प्रकृतिः न, अपितु माया। स्तबकाः किसलयानि आपीडाः लताः च इति अलङ्काराः, वैदूर्यमय्यः वेदिकाः च इति शिल्पम् — उभयं मिलित्वा वनम् उद्यानम् इव भवति। मत्स्याः कच्छपाः पङ्कजानि च अपि सुवर्णमयानि इति वैचित्र्यस्य पराकाष्ठा।

नलिनीः प्रसन्नसलिलायुताः तत्र ते ददृशुः, काञ्चनानि राजतानि च विमानानि, मुक्ताजालावृतानि तपनीयगवाक्षाणि, हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च। सर्वशः गृहमुख्यानि हरयः ददृशुः; प्रवालमणिसंनिभान् पुष्पितान् फलिनः वृक्षान्, काञ्चनभ्रमरान्, समन्ततः मधूनि, मणिकाञ्चनचित्राणि शयनानि आसनानि च; विविधानि विशालानि वस्तूनि, हैमराजतकांस्यानां भाजनानां राशीन्, दिव्यानाम् अगुरूणां चन्दनानां च संचयान्, शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि फलानि च; महार्हाणि यानानि, रसवन्ति मधूनि, महार्हाणां दिव्यानाम् अम्बराणां संचयान्, चित्राणां कम्बलानाम् अजिनानां च संचयान्, तत्र तत्र विन्यस्तान् वैश्वानरप्रभान् दीप्तान्, शुभ्रान् जातरूपस्य संचयान् च ददृशुः। इयं वर्णना मयस्य मायानिर्मितस्य वैभवस्य सूचिका; अग्रिमे सर्गे तापसी स्वयम् एव एतस्य उत्पत्तिं कथयिष्यति। भोग्यपेयवस्त्रशयनासनयानानि इति गृहस्थस्य सर्वं सम्भारं कविः एकत्र गणयति, येन बिलं न गुहा, अपितु समृद्धं भवनम् एव इति प्रतीयते। वर्णनायाः अयं भागः दीर्घतमः; अष्टसु श्लोकेषु कविः एकम् अपि क्रियापदं प्रायः न योजयति, केवलं द्वितीयान्तानां पदानां माला एव वर्तते, अन्ते च ‘ददृशुः’ इति एकेन सर्वं समाप्यते। एषा शैली आश्चर्यस्य आधिक्यं सूचयति — दृष्टानां वस्तूनां गणना एव न समाप्यते। विमानानि गृहाणि गवाक्षाः भूमयः च इति वास्तु; शयनासनयानभाजनानि इति उपकरणम्; अगुरुचन्दनम् अम्बराणि कम्बलाः अजिनानि च इति भोग्यम्; मूलफलमधुपानानि च इति आहारः। एतेन बिलम् अन्तः समृद्धं राजभवनम् इव प्रतीयते।

तत्र तत्र विचिन्वन्तः महाप्रभाः शूराः वानराः अदूरतः कांचित् स्त्रियं ददृशुः। तां च ते तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बरां नियताहारां तेजसा ज्वलन्तीम् इव तापसीं ददृशुः। विस्मिताः हरयः तत्र सर्वशः व्यवतिष्ठन्त; हनूमान् च तत्र अपृच्छत् — ‘का असि त्वम्, कस्य वा इदं बिलम्’ इति। ततः गिरिसंनिकाशः हनूमान् कृताञ्जलिः तां वृद्धाम् अभिवाद्य पप्रच्छ — ‘का त्वम्, कस्य इदं भवनं बिलं च, कस्य च इमानि रत्नानि — तत् वदस्व’ इति। सर्गान्ते दीर्घवृत्तेन कविः विरामं स्थापयति, प्रश्नं च अग्रिमसर्गाय अवशेषयति। हनूमतः विनयः अत्र प्रकटः — बलवान् अपि सः वृद्धां तापसीं कृताञ्जलिः अभिवादयति, ततः एव पृच्छति। तापस्याः वर्णने कविः त्रीणि एव विशेषणानि योजयति — चीरकृष्णाजिनाम्बरा, नियताहारा, तेजसा ज्वलन्ती इव। एतैः एव तस्याः तपस्विता प्रकटा भवति। वानराः विस्मिताः सन्तः व्यवतिष्ठन्त, न तु उपसर्पन्ति; भयं न, अपितु आदरः अत्र कारणम्। हनूमतः प्रश्नः द्विवारं पठ्यते — प्रथमं संक्षेपेण, ततः दीर्घवृत्ते विस्तरेण; द्वितीयवारे च ‘अभिवाद्य वृद्धाम्’ इति विनयः अपि योज्यते।

తారునితో అంగదునితో కలిసి కపి హనుమంతుడు వింధ్యపర్వతపు గుహలనూ దట్టమైన అడవులనూ వెదుకుతూ వచ్చాడు. సింహాలూ పెద్దపులులూ తిరిగే కందరాలు, ఆ పర్వతరాజు యొక్క ఎగుడుదిగుడు ప్రదేశాలు, పెద్ద పెద్ద సెలయేళ్ళు — అన్నిచోట్లా అతడు అన్వేషించాడు. తరువాత వారు ఆ పర్వతపు నైరృతి కొనను చేరుకున్నారు; అక్కడే నివసిస్తూ ఉండగా, తిరిగి రావడానికి సుగ్రీవుడు నిర్ణయించిన గడువు దాటిపోయింది. ఆ ప్రదేశం వెదకడానికి కష్టమైనది, గుహలతోనూ దట్టమైన పొదలతోనూ నిండినది, విశాలమైనది; అయినా వాయుపుత్రుడు అక్కడ పర్వతమంతా గాలించాడు. గడువు దాటిపోవడం ఇక్కడ మొదటిసారి సూచించబడుతుంది; ముందు సర్గలలో వానరుల భయానికి అదే మూలం అవుతుంది. హనుమంతుని అలుపులేని శ్రమ కూడా ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది — ఇతరులు అలసిపోతారు, అతడు మాత్రం కొండ అంతా వెదకుతాడు. తారుడు, అంగదుడు, హనుమంతుడు — ఈ ముగ్గురే ఇక్కడ ప్రధానులు; వారి కలయికతో దక్షిణదిక్కు అన్వేషణ మరింత దృఢమైంది. ‘విచినోతి స్మ’ (వెదకుతున్నాడు) అనే వర్తమానప్రయోగంతో కవి పాఠకుని ఆ క్షణంలోనే నిలుపుతాడు, దానివల్ల అన్వేషణ నిరంతరంగా సాగుతున్నట్లు అనుభవమవుతుంది. సింహాలూ పులులూ తిరిగే చోటు అనడంతో ఆ ప్రదేశపు భయంకరత్వం, పెద్ద సెలయేళ్ళతో దాని దుర్గమత్వం చెప్పబడ్డాయి. దక్షిణపశ్చిమ కొన అంటే వింధ్యపు నైరృతిశిఖరం; అక్కడ ఉన్న వారికి నెల పూర్తిగా గడిచిపోయింది.

ఒకరికొకరు విడివిడిగా ఉన్నా ఒకరికొకరు మరీ దూరంగా లేకుండా — గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, యువరాజు అంగదుడు, వనచరుడైన తారుడు — కొండల వరుసలతో కప్పబడిన ప్రదేశాలను గాలిస్తూ, దక్షిణదిక్కును వెదకుతూ, అక్కడ తెరచి ఉన్న ఒక బిలాన్ని చూశారు. అది ప్రవేశించడానికి కష్టమైనది, ఋక్షబిలం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైనది, ఒక దానవుడు కాపాడుతున్నది. వారు మాత్రం ఆకలిదప్పులతో పీడితులై, అలసి, నీటికోసం వెదకుతున్నారు. వానరుల పేర్లు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి, దానివల్ల తరువాత బిలంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఎవరెవరు ఎంతమంది ఉన్నారో తెలుస్తుంది. ‘ఒకరినుండి ఒకరు విడిపడి, అయినా దూరంగా కాకుండా’ అనే విరోధాభాసం నిజానికి అన్వేషణ పద్ధతినే చూపుతుంది — వేర్వేరుగా తిరుగుతున్నా వారు ఒకరి కంటిచూపులోనే ఉంటారు. ఋక్షబిలం అనే పేరు ముందు సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; దీని లోపలే స్వయంప్రభ భవనం ఉంది. ‘వివృతమ్’ (తెరచి ఉన్న) అనే పదంతో బిలపు ముఖం కప్పబడి లేదని తెలుస్తుంది, అందుకే వానరులు దాన్ని చూడగలిగారు. ఆకలి, దప్పిక, అలసట, నీటిపై కోరిక — ఈ నాలుగు కారణాలూ కలిసి వారిని బిలం వైపు తిప్పుతాయి; దైవం కూడా వారిని అక్కడికే తీసుకుపోతుంది. దానవుడు కాపాడుతున్నది అని చెప్పి కవి భయాన్ని సూచిస్తాడు, అయితే ఆ భయం తరువాత నిరాధారమని తేలుతుంది.

లతలతోనూ చెట్లతోనూ కప్పబడిన ఆ మహాబిలాన్ని వారు చూశారు. దానిలోనుండి క్రౌంచపక్షులూ హంసలూ సారసపక్షులూ బయటికి వస్తున్నాయి; నీటితో తడిసి, పద్మపరాగంతో ఎర్రబడిన శరీరాలు గల చక్రవాకాలు కూడా వస్తున్నాయి. అప్పుడు సువాసన గల, దాటడానికి కష్టమైన ఆ బిలాన్ని సమీపించి వానరశ్రేష్ఠులు ఆశ్చర్యంతో కలవరపడిన మనసులు గలవారయ్యారు. మనసులో సందేహం కలిగినా, ఆ వానరోత్తములు సంతోషంతో, తేజస్సుతో, మహాబలంతో — నానాప్రాణులతో నిండినదీ, దైత్యరాజు నివాసం వంటిదీ అయిన ఆ బిలాన్ని సమీపించారు. పక్షులు నీటితో తడిసి ఉండటం, పద్మపరాగంతో ఎర్రబడి ఉండటం — ఇవి బిలంలో నీరూ పద్మాలూ ఉన్నాయని సూచిస్తాయి; హనుమంతుని అనుమానానికి ఇదే ఆధారం. ‘సంజాతపరిశంకాః’ (సందేహం కలిగినవారు) అనే పదంతో భయం కాదు, జాగ్రత్త చెప్పబడుతోంది — వీరుల సందేహం కార్యనాశానికి దారితీయదు. లతలతోనూ చెట్లతోనూ కప్పబడిన ముఖం, సువాసన, దాటడానికి కష్టం — ఇవి బిలపు మూడు లక్షణాలు. పక్షుల లెక్క కూడా అర్థవంతమైనదే — క్రౌంచం, హంస, సారసం, చక్రవాకం అన్నీ జలచరపక్షులే, అవి నీటి నుండే బయటికి వస్తాయి. దైత్యరాజు నివాసం వంటిది అనే ఉపమానంతో పాతాళపు భయంకరత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘నానాసత్త్వసమాకీర్ణమ్’ (నానాప్రాణులతో నిండినది) అనే పదం లోపలి భాగంలోని జీవసమృద్ధిని చూపుతుంది. ఆశ్చర్యం, సందేహం, సంతోషం — ఈ మూడు భావాలూ ఒకే క్షణంలో వానరులలో ఉదయించాయి.

ఆ బిలం చూడటానికే కష్టమైనట్లు భయంకరంగా, అన్నివైపులా లోనికి చొరబడటానికి వీలుకానిదిగా ఉంది. అప్పుడు పర్వతశిఖరం వంటి ఆకారం గల, దుర్గమారణ్యాల గురించి బాగా తెలిసిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు భయంకరులైన వానరులతో అన్నాడు — ‘కొండల వరుసలతో కప్పబడిన ప్రదేశాలనూ దక్షిణదిక్కునూ గాలించి మనమందరం అలసిపోయాం, అయినా మైథిలిని చూడలేకపోతున్నాం. ఈ బిలం నుండి హంసలూ క్రౌంచాలూ సారసాలతో కలిసి, నీటితో తడిసిన చక్రవాకాలూ అన్నివైపులకూ ఎగిరి వస్తున్నాయి. తప్పకుండా ఇక్కడ నీరు గల బావి గానీ మడుగు గానీ ఉంది; అందుకే ఈ బిలద్వారంలో పచ్చని, నిగనిగలాడే చెట్లు నిలిచి ఉన్నాయి.’ ఇలా చెప్పగా అందరూ చీకటితో కప్పబడిన ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించారు. అనుమానప్రమాణానికి ఇది చక్కని ఉదాహరణ — నీటితో తడిసిన పక్షులూ పచ్చని చెట్లూ లింగం (గుర్తు), నీరు సాధ్యం (నిరూపించవలసినది). ‘కాంతారవనకోవిదః’ (దుర్గమారణ్యాలు బాగా తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం హనుమంతుని వనజ్ఞానాన్ని ప్రకటిస్తుంది, దానివల్ల అతని అనుమానం నమ్మదగినది అవుతుంది. ఇక్కడ హనుమంతుని మాటే మొదటి దీర్ఘమైన మాట; ఇంతకుముందు అతడు మౌనంగా వెదకేవాడు మాత్రమే. అతడు మొదట శ్రమను చెబుతాడు, తరువాత గుర్తును చూపుతాడు, ఆ తరువాత నిర్ణయం చెబుతాడు — ఈ క్రమం తర్కశుద్ధమైనది. ‘పర్వతకూటాభః’ (పర్వతశిఖరం వంటివాడు) అనే ఉపమానంతో అతని విశాలత్వం, ‘కాంతారవనకోవిదః’ అనడంతో అడవుల విషయంలో అతని ప్రామాణ్యం చెప్పబడ్డాయి. బిలద్వారంలో పచ్చని చెట్లు అనే గుర్తును ఈనాటికీ ప్రజలు నీటిని కనుగొనడంలో ఉపయోగిస్తున్నారు. అతని మాటే అందరూ లోపలికి ప్రవేశించడానికి కారణం; కాబట్టి ఇకముందు జరిగేదానికంతటికీ మూలం హనుమంతుడే.

చంద్రుడూ సూర్యుడూ లేని, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ఆ బిలాన్ని వానరులు చూశారు. దానిలోనుండి బయటికి వస్తున్న సింహాలనూ రకరకాల మృగాలనూ పక్షులనూ చూసి ఆ వానరశ్రేష్ఠులు చీకటితో నిండిన బిలంలోకి ప్రవేశించారు. వారి చూపు ఆగిపోలేదు, వారి తేజస్సూ పరాక్రమమూ దెబ్బతినలేదు; వారి గమనం గాలి వంటిది, చీకటిలో కూడా వారి చూపు పనిచేసింది. ఆ కపికుంజరాలు వేగంగా ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించి, వెలుగుతో నిండిన, మనోహరమైన, ఉత్తమమైన ఒక ప్రదేశాన్ని చూశారు. ఆ తరువాత నానావృక్షాలతో నిండిన ఆ భయంకరమైన బిలంలో ఒకరినొకరు పట్టుకొని వారు ఒక యోజనం దూరం వెళ్ళారు. స్పృహ తప్పినట్లై, దాహంతో, కలవరంతో, నీటికోసం వెదకుతూ వారు ఆ బిలంలో కొంతకాలం అలుపు లేకుండా తిరిగారు. చీకటిలో కూడా వానరుల చూపూ తేజస్సూ పరాక్రమమూ దెబ్బతినకపోవడం వారి దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అన్యోన్యం సంపరిష్వజ్య’ (ఒకరినొకరు పట్టుకొని) అనే పదంతో వారి సంఘభావం కూడా చూపబడుతుంది — భయంలో కూడా వారు విడిపోలేదు. బిలాన్ని వర్ణించడంలో కవి క్రమంగా భయాన్ని పెంచుతాడు — మొదట చీకటి, తరువాత చంద్రసూర్యులు లేకపోవడం, తరువాత రోమాంచం కలిగించడం, ఆ తరువాత సింహాల, మృగాల, పక్షుల ధ్వని. అయినా వానరులు వెనుదిరగరు. ఒక యోజనం దూరం వెళ్ళడం బిలపు విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇది సాధారణమైన గుహ కాదు. ‘అతంద్రితాః’ (అలుపులేనివారు) అనే పదంతో శ్రమలో కూడా వారి సోమరితనంలేని తత్త్వం ప్రశంసించబడుతుంది. దాహం కూడా ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది — నీటికోసం వెదకేవారు, దాహంగొన్నవారు అని; నీరే వారి ప్రవేశానికి కారణం, చివరికి అదే లభిస్తుంది. చీకటిలో దారి ఒకరినొకరు తాకడం ద్వారానే కనుగొనబడింది.

చిక్కిపోయి, దీనమైన ముఖాలతో, బాగా అలసిపోయి, బతుకుమీద ఆశ వదులుకున్న ఆ వానరులు వెలుగును చూశారు. తరువాత ఆ ప్రదేశాన్ని చేరి, చీకటిలేని ప్రశాంతమైన ఒక వనాన్ని చేరుకొని, మండుతున్న అగ్నివంటి కాంతి గల బంగారు చెట్లను చూశారు — సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లు, తమాలాలు, పున్నాగలు, వంజులాలు, ధవవృక్షాలు, సంపెంగలు, నాగకేసరాలు, పూచిన కర్ణికారాలు. అవి బంగారు రంగురంగుల పూగుత్తులతో, ఎర్రని చిగుళ్ళతో, శిఖరాభరణాల వంటి పుష్పాలతో, లతలతో, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తూ, వైడూర్యాలతో చేసిన వేదికలు కలిగి, తమ శరీరకాంతితో వెలుగుతూ, బంగారుమయంగా ఉన్నాయి. నీలవైడూర్యపు రంగు గల, పక్షులతో నిండిన తామరకొలనులు, బాలసూర్యుని వంటి పెద్ద బంగారు చెట్లతో చుట్టబడి, బంగారు చేపలతోనూ పెద్ద పద్మాలతోనూ కూడి ఉండటం కనిపించింది. చీకటి నుండి వెలుగు, నిరాశ నుండి ఆశ్చర్యం — ఈ మార్పే ఈ సర్గకు కేంద్రం. చెట్ల పేర్ల వరుస దక్షిణాపథపు వనశోభనే బంగారుమయంగా చేసి చూపుతుంది. నిరాశ తరువాత వెలుగు కనిపించడం కథలో ఒక ప్రధానమైన మలుపు; ‘జీవితే నిరాశాః’ (బతుకుమీద ఆశ వదులుకున్నవారు) అని చెప్పిన వెంటనే కవి వెలుగును చూపుతాడు. బంగారు చెట్ల వర్ణనలో సాధారణ అడవిలోని చెట్లన్నీ లెక్కించబడ్డాయి — సాలం మొదలుకొని ధవం వరకూ, ఆ తరువాత పూచిన కర్ణికారాలు. కానీ అవన్నీ బంగారుమయాలు; కాబట్టి ఇది ప్రకృతి కాదు, మాయ. పూగుత్తులూ చిగుళ్ళూ శిఖరపుష్పాలూ లతలూ అలంకారాలు, వైడూర్యపు వేదికలు శిల్పం — రెండూ కలిసి ఆ వనాన్ని ఒక ఉద్యానవనం వలె చేస్తాయి. చేపలూ తాబేళ్ళూ పద్మాలూ కూడా బంగారుమయమే అనడం విచిత్రానికి పరాకాష్ఠ.

అక్కడ వారు స్వచ్ఛమైన నీటితో నిండిన తామరకొలనులను చూశారు; బంగారు వెండి విమానాలనూ (అంతస్తుల భవనాలనూ), ముత్యాలజాలాలతో కప్పబడిన, మేలిమిబంగారు కిటికీలు గల, బంగారు వెండి అంతస్తులు గల, వైడూర్యమణులతో పొదిగిన భవనాలనూ చూశారు. అన్నివైపులా శ్రేష్ఠమైన గృహాలను వానరులు చూశారు; పగడాలవంటి మణులవంటి, పూచిన, ఫలించిన చెట్లను, బంగారు తుమ్మెదలను, చుట్టూ తేనెలను, మణులతో బంగారంతో చిత్రించిన పడకలనూ ఆసనాలనూ చూశారు; రకరకాల విశాలమైన వస్తువులను, బంగారు వెండి కంచు పాత్రల రాశులను, దివ్యమైన అగరు చందనాల రాశులను, పవిత్రమైన తినదగిన కందమూలాలను ఫలాలను చూశారు; అమూల్యమైన వాహనాలను, రసంగల తేనెలను, అమూల్యమైన దివ్యవస్త్రాల రాశులను, రంగురంగుల కంబళ్ళ, చర్మాల రాశులను, అక్కడక్కడ ఉంచిన అగ్నివంటి కాంతితో వెలిగే వస్తువులను, తెల్లని మేలిమిబంగారు రాశులను చూశారు. ఈ వర్ణన మయుడు మాయతో నిర్మించిన వైభవాన్ని సూచిస్తుంది; దీని పుట్టుకను తరువాతి సర్గలో తాపసి స్వయంగా చెబుతుంది. తినేవి, తాగేవి, వస్త్రాలు, పడకలు, ఆసనాలు, వాహనాలు — ఇలా గృహస్థునికి కావలసిన సమస్త సామగ్రినీ కవి ఒకేచోట లెక్కిస్తాడు, దానివల్ల ఆ బిలం గుహ కాదు, సమృద్ధమైన భవనమే అని తోస్తుంది. వర్ణనలో ఈ భాగమే అన్నిటికంటె దీర్ఘమైనది; ఎనిమిది శ్లోకాలలో కవి దాదాపు ఒక్క క్రియాపదాన్నీ ఉపయోగించడు, కేవలం ద్వితీయావిభక్తి పదాల మాలనే కూర్చి, చివర ‘దదృశుః’ (చూశారు) అనే ఒక్క పదంతో అంతా ముగిస్తాడు. ఈ శైలి ఆశ్చర్యపు ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది — చూసిన వస్తువుల లెక్క ఎంతకీ ముగియదు. విమానాలు, గృహాలు, కిటికీలు, అంతస్తులు — ఇవి వాస్తు; పడకలు, ఆసనాలు, వాహనాలు, పాత్రలు — ఇవి ఉపకరణాలు; అగరు చందనాలు, వస్త్రాలు, కంబళ్ళు, చర్మాలు — ఇవి భోగ్యవస్తువులు; కందమూలాలు, ఫలాలు, తేనె, పానీయాలు — ఇవి ఆహారం. దీనివల్ల ఆ బిలం లోపల సమృద్ధమైన రాజభవనం వలె కనిపిస్తుంది.

అక్కడక్కడ వెదకుతూ ఉన్న మహాతేజస్సు గల శూరులైన వానరులు సమీపంలోనే ఒక స్త్రీని చూశారు. నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించి, నియమితమైన ఆహారం తీసుకుంటూ, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఒక తాపసిని వారు అక్కడ చూశారు. ఆశ్చర్యపోయిన వానరులు అన్నివైపులా అక్కడే నిలిచిపోయారు; హనుమంతుడు అక్కడ ‘నీవెవరు? ఈ బిలం ఎవరిది?’ అని అడిగాడు. తరువాత పర్వతం వంటి హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఆ వృద్ధురాలికి నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు — ‘నీవెవరు? ఈ భవనమూ బిలమూ ఎవరివి? ఈ రత్నాలు ఎవరివి? అది చెప్పు.’ సర్గ చివర దీర్ఘవృత్తంతో కవి విరామాన్ని ఉంచుతాడు, ప్రశ్నను తరువాతి సర్గకు మిగులుస్తాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వినయం ప్రకటమవుతుంది — బలవంతుడైనా అతడు వృద్ధురాలైన తాపసికి చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తాడు, ఆ తరువాతనే అడుగుతాడు. తాపసి వర్ణనలో కవి మూడు విశేషణాలను మాత్రమే కూర్చాడు — నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించినది, నియమితాహారం గలది, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్నది. వీటితోనే ఆమె తపస్విత్వం ప్రకటమవుతుంది. వానరులు ఆశ్చర్యంతో నిలిచిపోయారు, దగ్గరికి వెళ్ళలేదు; దీనికి కారణం భయం కాదు, ఆదరం. హనుమంతుని ప్రశ్న రెండుసార్లు చెప్పబడింది — మొదట క్లుప్తంగా, తరువాత దీర్ఘవృత్తంలో విస్తారంగా; రెండవసారి ‘అభివాద్య వృద్ధామ్’ (వృద్ధురాలికి నమస్కరించి) అనే వినయం కూడా జోడించబడింది.

தாரனோடும் அங்கதனோடும் சேர்ந்து, வானரனான அனுமன் விந்திய மலையின் குகைகளையும் அடர்ந்த காடுகளையும் தேடிக்கொண்டிருந்தான். சிங்கங்களும் புலிகளும் வாழும் குகைகள், அந்த மலையரசனின் கரடுமுரடான பகுதிகள், பெரிய அருவிகள் — எங்கும் அவன் தேடினான். பிறகு அவர்கள் அந்த மலையின் தென்மேற்கு முனையை அடைந்தனர்; அங்கேயே அவர்கள் தங்கியிருக்கையில், திரும்பி வருவதற்காகச் சுக்ரீவன் நிர்ணயித்திருந்த காலம் கடந்துபோயிற்று. அந்தப் பகுதி தேடுவதற்கு அரிதானது, குகைகளும் அடர்காடுகளும் நிறைந்தது, மிகப் பெரியது; ஆயினும் வாயுபுத்திரன் அங்கே மலை முழுவதையும் தேடினான். காலம் கடந்தது என்ற செய்தி இங்கேதான் முதன்முறையாகச் சுட்டப்படுகிறது; அதுவே அடுத்த சர்க்கங்களில் வானரர்களின் அச்சத்துக்கு வேராக அமையும். அனுமனின் சோர்வறியாத உழைப்பும் இங்கே சிறப்பாகச் சொல்லப்படுகிறது — மற்றவர்கள் களைத்துப் போகிறார்கள், அவனோ மலை முழுவதையும் தேடுகிறான். தாரன், அங்கதன், அனுமன் ஆகிய மூவருமே இங்கே முதன்மையானவர்கள்; அவர்கள் ஒன்றுசேர்ந்ததால் தெற்குத் திசையின் தேடல் இன்னும் உறுதிப்பட்டது. ‘விசினோதி ஸ்ம’ (தேடிக்கொண்டிருந்தான்) என்ற நிகழ்கால வழக்கால் கவி வாசகனை அந்தக் கணத்திலேயே நிறுத்துகிறார்; அதனால் தேடலின் தொடர்ச்சி உணரப்படுகிறது. சிங்கங்களும் புலிகளும் வாழ்வது என்பதால் அப்பகுதியின் பயங்கரமும், பெரிய அருவிகளால் அதன் கரடுமுரடான தன்மையும் சொல்லப்பட்டன. தென்மேற்கு முனை என்பது விந்தியத்தின் நைருதி (தென்மேற்கு) சிகரம்; அங்கே தங்கியிருந்த அவர்களுக்கு மாதம் முழுவதும் கழிந்துவிட்டது.

ஒருவரை விட்டு ஒருவர் பிரிந்திருந்தாலும் ஒருவருக்கொருவர் அதிகத் தொலைவில் இல்லாமல் நின்றிருந்த கஜன், கவாக்ஷன், கவயன், சரபன், கந்தமாதனன், மைந்தன், த்விவிதன், அனுமன், ஜாம்பவான், இளவரசன் அங்கதன், காட்டில் திரியும் தாரன் ஆகியோர், மலைத்தொடர்களால் சூழப்பட்ட பகுதிகளைத் தேடித் தெற்குத் திசையை ஆராய்ந்துகொண்டிருக்கையில், அங்கே திறந்திருந்த ஒரு குகையைக் கண்டனர். அது செல்வதற்கரிய, ‘ரிக்ஷபிலம்’ என்று புகழ்பெற்ற குகை; ஒரு தானவனால் காக்கப்பட்டு வந்தது. அவர்களோ பசியும் தாகமும் வாட்ட, களைத்து, நீர் தேடிக்கொண்டிருந்தனர். குகைக்குள் நுழைந்தவர்கள் யார், எத்தனை பேர் என்று பின்னர் அறியும்படி வானரர்களின் பெயர்கள் இங்கே எண்ணிச் சொல்லப்பட்டுள்ளன. ‘ஒருவரை விட்டு ஒருவர் பிரிந்திருந்தும் அதிகத் தொலைவில் இல்லாமல்’ என்ற முரண்போன்ற தோற்றம் உண்மையில் தேடலின் முறையையே காட்டுகிறது — தனித்தனியே திரிந்தாலும் ஒருவர் பார்வையில் ஒருவர் இருக்கின்றனர். ‘ரிக்ஷபிலம்’ என்ற பெயர் அடுத்த சர்க்கங்களில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; இதன் உள்ளேதான் ஸ்வயம்பிரபையின் இருப்பிடம் உள்ளது. ‘விவ்ருதம்’ (திறந்திருந்தது) என்ற சொல்லால் குகையின் வாயில் மூடப்படாமல் இருந்தது என்று அறியப்படுகிறது; அதனால்தான் வானரர்கள் அதைக் கண்டனர். பசி, தாகம், களைப்பு, நீர் வேட்கை என்ற நான்கு காரணங்களும் ஒன்றுசேர்ந்து அவர்களைக் குகையை நோக்கித் திருப்புகின்றன; விதியும் அங்கேயே அழைத்துச் செல்கிறது. ‘தானவனால் காக்கப்பட்டது’ என்று சொல்லிக் கவி அச்சத்துக்கான அறிகுறியைத் தருகிறார்; ஆனால் அது பின்னர் பொய்த்துப்போகிறது.

கொடிகளாலும் மரங்களாலும் மூடப்பட்ட அந்தப் பெரிய குகையை அவர்கள் கண்டனர். அதிலிருந்து அன்றில்களும் அன்னங்களும் நாரைகளும் வெளியே வந்துகொண்டிருந்தன; நீரில் நனைந்து, தாமரைத் தாதுக்களால் உடல் சிவந்த சக்கரவாகப் பறவைகளும் வெளிவந்தன. நறுமணம் கமழ்ந்த, கடப்பதற்கரிய அந்தக் குகையை அடைந்ததும் வானரர்களில் சிறந்தவர்களின் மனம் வியப்பால் கலங்கியது. ஐயம் எழுந்தபோதிலும், மகிழ்ச்சியுற்ற, ஒளிமிக்க, பெருவலிமை வாய்ந்த அந்த வானர வீரர்கள், பலவகை உயிரினங்கள் நிறைந்ததும் தைத்தியர் தலைவனின் இருப்பிடம் போன்றதுமான அந்தக் குகையை நோக்கிச் சென்றனர். பறவைகள் நீரில் நனைந்திருப்பதும் தாமரைத் தாதால் சிவந்திருப்பதும் குகைக்குள் நீரும் தாமரைகளும் இருப்பதைச் சுட்டுகின்றன; இதுவே அனுமனின் ஊகத்துக்கு அடிப்படை. ‘ஸஞ்ஜாதபரிசங்காஃ’ (ஐயம் எழுந்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் அச்சம் அல்ல, எச்சரிக்கையே சொல்லப்படுகிறது — வீரர்களின் ஐயம் செயலைக் கெடுப்பதில்லை. கொடிகளாலும் மரங்களாலும் மூடப்பட்ட வாயில், நறுமணம், கடப்பதற்கரிய தன்மை — இவை குகையின் மூன்று அடையாளங்கள். பறவைகளின் பட்டியலும் பொருளுள்ளது — அன்றில், அன்னம், நாரை, சக்கரவாகம் எல்லாமே நீர்ப்பறவைகள்; அவை நீரிலிருந்தே வெளிவருகின்றன. ‘தைத்தியர் தலைவனின் இருப்பிடம் போன்றது’ என்ற உவமையால் பாதாள உலகத்தின் பயங்கரம் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘பலவகை உயிரினங்கள் நிறைந்தது’ என்பது உட்பகுதியில் உயிர்கள் மிகுந்திருப்பதைக் காட்டுகிறது. வியப்பு, ஐயம், மகிழ்ச்சி என்ற மூன்று உணர்வுகளும் ஒரே கணத்தில் வானரர்களிடம் எழுந்தன.

அந்தக் குகை காண்பதற்கே அரிதானது போலப் பயங்கரமாகவும், எல்லாப் பக்கங்களிலும் நுழைவதற்கு அரிதானதாகவும் இருந்தது. அப்போது மலைச்சிகரம் போன்றவனும், அடர்காடுகளை நன்கறிந்தவனுமான மாருதியின் மைந்தன் அனுமன் அச்சம் தரும் தோற்றமுடைய வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘மலைத்தொடர்கள் சூழ்ந்த பகுதிகளையும் தெற்குத் திசையையும் தேடி நாம் அனைவரும் மிகவும் களைத்துவிட்டோம்; மைதிலியையோ காணவில்லை. இந்தக் குகையிலிருந்து அன்னங்களும் அன்றில்களும் நாரைகளோடு, நீரில் நனைந்த சக்கரவாகங்களும் எல்லாப் பக்கமும் வெளியே பறக்கின்றன. நிச்சயமாக இங்கே நீர் நிறைந்த கிணறோ மடுவோ இருக்கிறது; அதனால்தான் குகை வாயிலில் இந்த மரங்கள் பசுமையாகச் செழித்து நிற்கின்றன.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் அனைவரும் இருள் சூழ்ந்த அந்தக் குகைக்குள் நுழைந்தனர். இது அனுமானப் பிரமாணத்துக்கு (ஊகத்தால் அறிதல்) ஓர் அழகிய உதாரணம் — நீரில் நனைந்த பறவைகளும் பசுமையான மரங்களும் அடையாளம் (லிங்கம்); நீர் நிரூபிக்கப்பட வேண்டியது (சாத்தியம்). ‘காந்தாரவனகோவிதன்’ (அடர்காடுகளை நன்கறிந்தவன்) என்ற அடைமொழி அனுமனின் வன அறிவை எடுத்துரைக்கிறது; அதனால் அவனுடைய ஊகம் நம்பத்தக்கதாகிறது. இங்கே அனுமன் பேசுவதே அவனுடைய முதல் நீண்ட பேச்சு; இதற்கு முன் அவன் மௌனமாகத் தேடுபவனாகவே இருந்தான். அவன் முதலில் களைப்பைத் தெரிவிக்கிறான், பிறகு அடையாளத்தைக் காட்டுகிறான், பிறகு முடிவைச் சொல்கிறான் — இந்த வரிசை தர்க்கரீதியாகக் குறையற்றது. ‘மலைச்சிகரம் போன்றவன்’ என்ற உவமையால் அவனுடைய பெருந்தோற்றமும், ‘காந்தாரவனகோவிதன்’ என்பதால் காடு பற்றிய விஷயத்தில் அவனுடைய சொல்லின் நம்பகத்தன்மையும் சொல்லப்பட்டன. குகை வாயிலில் பசுமையான மரங்கள் என்ற அடையாளத்தை இன்றும் மக்கள் நீர் தேடுவதில் பயன்படுத்துகின்றனர். அவனுடைய சொல்லே அனைவரும் உள்ளே நுழைவதற்குக் காரணம்; ஆகவே இனி என்ன நிகழ்ந்தாலும் அதன் வேர் அனுமனே.

சந்திரனும் சூரியனும் இல்லாத, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தக் குகையை வானரர்கள் கண்டனர். அதிலிருந்து வெளிவரும் சிங்கங்களையும் பலவகை விலங்குகளையும் பறவைகளையும் கண்டு, வானரர்களில் புலி போன்றவர்கள் இருள் சூழ்ந்த அந்தக் குகைக்குள் நுழைந்தனர். அவர்களுடைய பார்வை தடைபடவில்லை; ஒளியும் வீரமும் குன்றவில்லை; அவர்களுடைய நடை காற்றைப் போல இருந்தது; இருளிலும் அவர்களுடைய பார்வை செயல்பட்டது. வானரர்களில் யானை போன்ற அவர்கள் வேகமாகக் குகைக்குள் நுழைந்து, ஒளிமிக்க, அழகிய, சிறந்த ஓர் இடத்தைக் கண்டனர். பிறகு பலவகை மரங்கள் நெருங்கிய அந்தப் பயங்கரமான குகையில் ஒருவரையொருவர் தழுவிப் பிடித்துக்கொண்டு ஒரு யோஜனை தூரம் சென்றனர். நினைவிழந்தவர்களாய், தாகமுற்று, கலக்கமுற்று, நீர் தேடிய அவர்கள் சோர்வின்றிச் சிறிது காலம் அந்தக் குகையில் சுற்றித் திரிந்தனர். இருளிலும் வானரர்களின் பார்வையும் ஒளியும் வீரமும் தடைபடாதது அவர்களுடைய தெய்விகத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘ஒருவரையொருவர் தழுவிப் பிடித்துக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால் அவர்களின் கூட்டுணர்வும் காட்டப்படுகிறது — அச்சத்திலும் அவர்கள் பிரியவில்லை. குகையின் வர்ணனையில் கவி படிப்படியாக அச்சத்தை வளர்க்கிறார் — முதலில் இருள், பிறகு சந்திர சூரியர் இல்லாமை, பிறகு மயிர்க்கூச்செறியும் தன்மை, பிறகு சிங்கங்களும் விலங்குகளும் பறவைகளும் எழுப்பும் ஒலி. ஆயினும் வானரர்கள் பின்வாங்கவில்லை. ஒரு யோஜனை தூரம் சென்றது குகையின் பெருமையைக் காட்டுகிறது; இது சாதாரணக் குகை அல்ல. ‘அதந்த்ரிதாஃ’ (சோர்வில்லாதவர்கள்) என்ற சொல்லால் களைப்பிலும் சோம்பலின்மை புகழப்படுகிறது. தாகமும் இங்கே மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — நீர் தேடியவர்கள், தாகமுற்றவர்கள் என்று; நீரே அவர்கள் நுழைவதற்குக் காரணம், அதுவே இறுதியில் கிடைக்கிறது. இருளில் வழி கண்டது ஒருவரையொருவர் தொட்டுக்கொண்டே நடந்ததால்தான்.

மெலிந்து, முகம் வாடி, மிகவும் களைத்து, உயிர் வாழ்வதிலேயே நம்பிக்கை இழந்த அந்த வானரர்கள் ஒளியைக் கண்டனர். பிறகு அந்த இடத்தை அடைந்து, இருளற்ற இனிய ஒரு வனத்தை அடைந்து, எரியும் நெருப்பின் ஒளி கொண்ட பொன் மரங்களைக் கண்டனர் — சாலம், பனை, தமாலம், புன்னாகம், வஞ்சுளம், தவம், செண்பகம், நாகமரம், பூத்துக் குலுங்கும் கர்ணிகாரம் ஆகியவற்றை. அவை பொன்னிறமான வண்ணமலர்க் கொத்துகளாலும், சிவந்த தளிர்களாலும், மலர்முடிகளாலும், கொடிகளாலும் பொன்னணிகள் பூண்டவை போல அழகுற்றிருந்தன; இளஞ்சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தன; வைடூரியத்தாலான மேடைகள் கொண்டிருந்தன; தம் உடலால் பிரகாசித்தன; பொன்மயமானவையாக இருந்தன. நீலவைடூரிய நிறம் கொண்டவையும், பறவைகள் சூழ்ந்தவையும், இளஞ்சூரியன் போன்ற பெரிய பொன் மரங்களால் சூழப்பட்டவையும், பொன்னாலான மீன்களும் பெரிய தாமரைகளும் கொண்டவையுமான தாமரைக்குளங்களும் காணப்பட்டன. இருளிலிருந்து ஒளிக்கு, நம்பிக்கையின்மையிலிருந்து வியப்புக்கு — இந்த மாற்றமே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம். மரங்களின் பெயர்ப் பட்டியல் தென்னாட்டின் வனச் செழிப்பையே பொன்மயமாக்கிக் காட்டுகிறது. நம்பிக்கையிழப்புக்குப் பின் ஒளியைக் காணுதல் கதையின் முக்கியமான திருப்பம்; ‘உயிர் வாழ்வதிலேயே நம்பிக்கை இழந்தவர்கள்’ என்று சொன்ன பிறகே கவி ஒளியைக் காட்டுகிறார். பொன்மரங்களின் வர்ணனையில் சாதாரணக் காட்டின் எல்லா மரங்களும் எண்ணப்பட்டுள்ளன — சாலம் முதல் தவம் வரை, அதன்பின் பூத்த கர்ணிகாரங்கள். ஆனால் அவை எல்லாம் பொன்மயமானவை; ஆகவே இது இயற்கை அல்ல, மாயை. மலர்க்கொத்துகள், தளிர்கள், மலர்முடிகள், கொடிகள் ஆகியவை அணிகலன்கள்; வைடூரிய மேடைகள் சிற்பவேலை — இரண்டும் சேர்ந்து காட்டை ஒரு பூங்காவாக்குகின்றன. மீன்களும் ஆமைகளும் தாமரைகளும்கூடப் பொன்மயமானவை என்பது விந்தையின் உச்சம்.

தெளிந்த நீர் நிறைந்த தாமரைக்குளங்களை அவர்கள் அங்கே கண்டனர்; பொன்னாலும் வெள்ளியாலும் ஆன விமானங்களையும் (அடுக்கு மாளிகைகளையும்), முத்துச்சரங்களால் மூடப்பட்ட, புடம்போட்ட பொன்னாலான சாளரங்கள் கொண்டவையும், பொன் வெள்ளித் தளங்கள் கொண்டவையும், வைடூரிய மணிகள் பதிக்கப்பட்டவையுமானவற்றைக் கண்டனர். எல்லா இடங்களிலும் சிறந்த மாளிகைகளை வானரர்கள் கண்டனர்; பவளம், மணி போன்ற, பூத்துக் காய்த்த மரங்களையும், பொன் வண்டுகளையும், எங்கும் தேனையும், மணிகளாலும் பொன்னாலும் அழகுற்ற படுக்கைகளையும் ஆசனங்களையும்; பலவகையான பெரிய பொருள்களையும், பொன், வெள்ளி, வெண்கலப் பாத்திரங்களின் குவியல்களையும், தெய்விக அகிலும் சந்தனமும் சேமித்த குவியல்களையும், தூய்மையான உண்ணத்தக்க கிழங்குகளையும் பழங்களையும்; விலையுயர்ந்த வாகனங்களையும், சுவையான மதுவையும், விலைமதிப்புள்ள தெய்விக ஆடைகளின் குவியல்களையும், வண்ணக் கம்பளங்கள், மான்தோல்கள் ஆகியவற்றின் குவியல்களையும், அங்குமிங்கும் வைக்கப்பட்டிருந்த நெருப்பைப் போல ஒளிவீசும் பிரகாசமான, தூய பொன்குவியல்களையும் அவர்கள் கண்டனர். இந்த வர்ணனை மயன் தன் மாயையால் படைத்த செல்வச் சிறப்பைச் சுட்டுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் தவப்பெண்ணே இதன் தோற்றத்தைக் கூறுவாள். உணவு, பானம், ஆடை, படுக்கை, ஆசனம், வாகனம் என ஓர் இல்லறத்தானுக்குத் தேவையான எல்லாப் பொருள்களையும் கவி ஒரே இடத்தில் எண்ணுகிறார்; அதனால் இது குகை அல்ல, செல்வம் நிறைந்த மாளிகையே என்று தோன்றுகிறது. வர்ணனையின் இந்தப் பகுதியே மிக நீளமானது; எட்டுச் சுலோகங்களில் கவி ஏறக்குறைய ஒரு வினைச்சொல்லையும் சேர்க்கவில்லை — இரண்டாம் வேற்றுமைச் சொற்களின் மாலை மட்டுமே உள்ளது; இறுதியில் ‘தத்ருசுஃ’ (கண்டனர்) என்ற ஒரே சொல்லால் எல்லாம் முடிக்கப்படுகிறது. இந்த நடை வியப்பின் மிகுதியைச் சுட்டுகிறது — கண்ட பொருள்களின் கணக்கே முடிவதில்லை. விமானங்கள், மாளிகைகள், சாளரங்கள், தளங்கள் — இவை கட்டடக் கலை; படுக்கை, ஆசனம், வாகனம், பாத்திரங்கள் — இவை தளவாடங்கள்; அகில், சந்தனம், ஆடைகள், கம்பளங்கள், மான்தோல்கள் — இவை இன்பப் பொருள்கள்; கிழங்கு, பழம், தேன், பானங்கள் — இவை உணவு. இதனால் குகை உள்ளே செல்வம் நிறைந்த அரச மாளிகை போலத் தோன்றுகிறது.

அங்குமிங்கும் தேடிக்கொண்டிருந்த, பெரும் ஒளியுடைய வீர வானரர்கள் சற்றுத் தொலைவில் ஒரு பெண்ணைக் கண்டனர். மரவுரியும் கருமான்தோலும் உடுத்தி, கட்டுப்பாடான உணவு கொண்டு, தவ ஒளியால் சுடர்விடுபவள் போலிருந்த ஒரு தவப்பெண்ணாக அவளை அவர்கள் அங்கே கண்டனர். வியப்புற்ற வானரர்கள் அங்கே எல்லாப் பக்கமும் நின்றுவிட்டனர்; அனுமன் அங்கே கேட்டான்: ‘நீ யார்? இந்தக் குகை யாருடையது?’ பிறகு மலை போன்ற அனுமன் கைகூப்பி அந்த முதியவளை வணங்கிக் கேட்டான்: ‘நீ யார்? இந்த மாளிகையும் குகையும் யாருடையவை? இந்த ரத்தினங்கள் யாருடையவை? அதைச் சொல்.’ சர்க்கத்தின் இறுதியில் கவி நீண்ட யாப்பால் நிறுத்தம் வைக்கிறார்; கேள்வியை அடுத்த சர்க்கத்துக்கு விட்டுவைக்கிறார். அனுமனின் பணிவு இங்கே வெளிப்படுகிறது — வலிமை மிக்கவனாக இருந்தும் அவன் முதிய தவப்பெண்ணைக் கைகூப்பி வணங்கிய பின்னரே கேட்கிறான். தவப்பெண்ணின் வர்ணனையில் கவி மூன்று அடைமொழிகளையே சேர்க்கிறார் — மரவுரியும் கருமான்தோலும் உடுத்தியவள், கட்டுப்பாடான உணவு கொண்டவள், தவ ஒளியால் சுடர்விடுபவள் போன்றவள். இவற்றாலேயே அவளுடைய தவநிலை வெளிப்படுகிறது. வானரர்கள் வியந்து நின்றுவிடுகின்றனர், அருகே நெருங்கவில்லை; இதற்குக் காரணம் அச்சம் அல்ல, மரியாதை. அனுமனின் கேள்வி இருமுறை வருகிறது — முதலில் சுருக்கமாக, பிறகு நீண்ட யாப்பில் விரிவாக; இரண்டாம் முறை ‘முதியவளை வணங்கி’ என்ற பணிவும் சேர்க்கப்படுகிறது.

ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದರೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ದಟ್ಟಡವಿಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ಕಂದರಗಳು, ಆ ಪರ್ವತರಾಜನ ದುರ್ಗಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತಗಳು — ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವನು ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವರು ಆ ಪರ್ವತದ ನೈಋತ್ಯ ತುದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ನೆಲೆಸಿರುವಾಗ, ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸುಗ್ರೀವನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದ ಕಾಲವು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ಗುಹೆಗಳೂ ದಟ್ಟಡವಿಗಳೂ ತುಂಬಿದ ವಿಶಾಲವಾದುದು; ಆದರೂ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪರ್ವತವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದನು. ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮವು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಭಯಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ದಣಿವರಿಯದ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಇತರರು ಆಯಾಸಪಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನಾದರೋ ಇಡೀ ಗಿರಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾರ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತ — ಈ ಮೂವರು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರು; ಅವರ ಒಗ್ಗೂಡುವಿಕೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಹುಡುಕಾಟವು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಯಿತು. ‘ವಿಚಿನೋತಿ ಸ್ಮ’ (ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದನು) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿಯು ಓದುಗನನ್ನು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ನಿರಂತರತೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಸಂಚಾರದಿಂದ ಪ್ರದೇಶದ ಭಯಂಕರತೆಯೂ, ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಅದರ ದುರ್ಗಮತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನೈಋತ್ಯ ತುದಿ ಎಂದರೆ ವಿಂಧ್ಯದ ನೈಋತ್ಯ ಶಿಖರ; ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ತಿಂಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು.

ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರು ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದ ಗಜ, ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ, ಮೈಂದ, ದ್ವಿವಿದ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ಯುವರಾಜ ಅಂಗದ ಮತ್ತು ವನಸಂಚಾರಿ ತಾರ — ಇವರು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದ್ದ ಒಂದು ಬಿಲವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದು ಋಕ್ಷಬಿಲವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದುರ್ಗಮ ಬಿಲ; ಒಬ್ಬ ದಾನವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರಾದರೋ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ, ದಣಿದು, ನೀರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಾನರರ ಹೆಸರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವರು ಎಷ್ಟು ಮಂದಿ, ಯಾರು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪರಸ್ಪರ ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಆದರೂ ದೂರವಿಲ್ಲದೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹುಡುಕಾಟದ ರೀತಿಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಋಕ್ಷಬಿಲ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದರೊಳಗೇ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭೆಯ ಭವನವಿದೆ. ‘ವಿವೃತಮ್’ (ತೆರೆದಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲದ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದು ವಾನರರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಆಯಾಸ, ನೀರಿನ ಬಯಕೆ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಲದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತವೆ; ದೈವವೂ ಅವರನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ದಾನವನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಭಯದ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದು ಮುಂದೆ ಹುಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಿಲವನ್ನು ಅವರು ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕ್ರೌಂಚಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಸಾರಸಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದವು; ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಕಮಲದ ಪರಾಗದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೈಯುಳ್ಳ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೂ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಸುಗಂಧಭರಿತವೂ ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವೂ ಆದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನವರಾದರು. ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಹರ್ಷಗೊಂಡವರೂ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ದೈತ್ಯೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸದಂತಿದ್ದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು. ಪಕ್ಷಿಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವುದೂ ಕಮಲಪರಾಗದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿರುವುದೂ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ನೀರೂ ಕಮಲಗಳೂ ಇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಇದೇ ಹನುಮಂತನ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ‘ಸಂಜಾತಪರಿಶಂಕಾಃ’ (ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯವಲ್ಲ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವೀರರ ಶಂಕೆ ಕಾರ್ಯನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳ್ಳಿ-ಮರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬಾಯಿ, ಸುಗಂಧ, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿರುವುದು — ಇವು ಬಿಲದ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಎಣಿಕೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕ್ರೌಂಚ, ಹಂಸ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು; ಅವು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ದೈತ್ಯೇಂದ್ರನ ನಿವಾಸದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪಾತಾಳದ ಭಯಂಕರತೆ ನೆನಪಿಗೆ ತರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ನಾನಾಸತ್ತ್ವಸಮಾಕೀರ್ಣಮ್’ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದುದು) ಎಂಬುದು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಜೀವಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಸ್ಮಯ, ಶಂಕೆ, ಹರ್ಷ — ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಉದಿಸಿದವು.

ಆ ಬಿಲವು ನೋಡಲೂ ಕಷ್ಟವೆನಿಸುವಂತೆ ಘೋರವಾಗಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಒಳಹೊಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ತೋರುವ, ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಘೋರರಾದ ವಾನರರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬಳಲಿದ್ದೇವೆ; ಆದರೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಈ ಬಿಲದಿಂದ ಹಂಸಗಳೂ ಕ್ರೌಂಚಗಳೂ ಸಾರಸಗಳೊಡನೆ, ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಚಕ್ರವಾಕಗಳೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹೊರಗೆ ಹಾರುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೀರಿರುವ ಬಾವಿಯೋ ಮಡುವೋ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಈ ಮರಗಳು ಹಸಿರಾಗಿ ನಳನಳಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇದು ಅನುಮಾನಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ — ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರಾದ ಮರಗಳು ಲಿಂಗ (ಗುರುತು), ನೀರು ಸಾಧ್ಯ (ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದುದು). ‘ಕಾಂತಾರವನಕೋವಿದಃ’ (ದುರ್ಗಮ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹನುಮಂತನ ವನಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಮಾನ ನಂಬಲರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದೀರ್ಘವಾದ ಮಾತು; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಮೌನವಾಗಿ ಹುಡುಕುವವನಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಆಯಾಸವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗುರುತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕ್ರಮ ತರ್ಕಶುದ್ಧವಾದುದು. ‘ಪರ್ವತಕೂಟಾಭಃ’ (ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ತೋರುವವನು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯೂ, ‘ಕಾಂತಾರವನಕೋವಿದಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅರಣ್ಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಹಸಿರಾದ ಮರಗಳು ಎಂಬ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಜನರು ನೀರನ್ನು ಹುಡುಕುವಾಗ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಮಾತೇ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಏನೇ ನಡೆದರೂ ಅದರ ಮೂಲ ಹನುಮಂತನೇ.

ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಬೆಳಕಿಲ್ಲದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಬಿಲವನ್ನು ವಾನರರು ಕಂಡರು. ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಂಹಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಬಿಲವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಲಿ ಕುಂದಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಗತಿ ವಾಯುವಿನಂತಿತ್ತು, ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಕಪಿಕುಂಜರರು ವೇಗದಿಂದ ಬಿಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಉತ್ತಮವಾದ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಭೀಕರ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವರು ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಾಗಿದರು. ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಾಗಿ, ಬಾಯಾರಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ನೀರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ಅವರು ಆ ಬಿಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಓಡಾಡಿದರು. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಾನರರ ದೃಷ್ಟಿ, ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ತಡೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅವರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಸಂಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸಂಘಭಾವವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಭಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಬೇರ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಬಿಲದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕತ್ತಲೆ, ಅನಂತರ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ರೋಮಾಂಚನ, ಅನಂತರ ಸಿಂಹ-ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸದ್ದು. ಆದರೂ ವಾನರರು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಾಗಿದುದು ಬಿಲದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಸಾಧಾರಣ ಗುಹೆಯಲ್ಲ. ‘ಅತಂದ್ರಿತಾಃ’ (ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಚುರುಕುತನ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಬಾಯಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ನೀರನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಬಾಯಾರಿದವರು ಎಂದು; ನೀರೇ ಅವರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಕೊನೆಗೆ ದೊರೆಯುವುದೂ ಅದೇ. ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಂಡುಕೊಂಡದ್ದು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮುಟ್ಟಿಕೊಂಡೇ.

ಕೃಶರಾಗಿ, ದೀನವದನರಾಗಿ, ಬಳಲಿದ್ದ ಆ ವಾನರರು ಬದುಕಿನ ಆಸೆಯನ್ನೇ ತೊರೆದಿದ್ದಾಗ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಂಡರು. ಆಗ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸೌಮ್ಯವಾದ ಕತ್ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ವನವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡರು — ಸಾಲ, ತಾಲ, ತಮಾಲ, ಪುನ್ನಾಗ, ವಂಜುಲ, ಧವ, ಚಂಪಕ, ನಾಗವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳನ್ನು. ಅವು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೆಂಪು ಚಿಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟಂತಿದ್ದವು; ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು; ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು; ತಮ್ಮ ರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದವು, ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿದ್ದವು. ನೀಲ ವೈಡೂರ್ಯದ ಬಣ್ಣದ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಕಮಲಸರೋವರಗಳು, ಬಾಲಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದೊಡ್ಡ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳಿಂದಲೂ ದೊಡ್ಡ ಕಮಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದವು. ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಬೆಳಕಿಗೆ, ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೆ — ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ಮರಗಳ ನಾಮಾವಳಿಯು ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ವನಸಿರಿಯನ್ನೇ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರಾಶೆಯ ಬಳಿಕ ಬೆಳಕಿನ ದರ್ಶನ — ಇದು ಕಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಧಿ; ‘ಜೀವಿತೇ ನಿರಾಶಾಃ’ (ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಆಸೆ ತೊರೆದವರು) ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಕವಿಯು ಬೆಳಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುವರ್ಣಮಯ ವೃಕ್ಷಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ವನದ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಸಾಲದಿಂದ ಧವದವರೆಗೆ, ಅನಂತರ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳು. ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲ, ಮಾಯೆ. ಹೂಗೊಂಚಲು, ಚಿಗುರು, ಹೂಮಾಲೆ, ಬಳ್ಳಿ — ಇವು ಅಲಂಕಾರಗಳು; ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಟ್ಟೆಗಳು ಶಿಲ್ಪ — ಎರಡೂ ಸೇರಿ ವನವು ಉದ್ಯಾನದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮೀನುಗಳೂ ಆಮೆಗಳೂ ಕಮಲಗಳೂ ಸುವರ್ಣಮಯವಾಗಿರುವುದು ವೈಚಿತ್ರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಿಳಿನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು (ಉಪ್ಪರಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು), ಮುತ್ತಿನ ಜಾಲರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಪರಂಜಿಯ ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಅಂತಸ್ತುಗಳುಳ್ಳ, ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭವನಗಳನ್ನು ಕಂಡರು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ವಾನರರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಕಂಡರು; ಹವಳ-ಮಣಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನದ ದುಂಬಿಗಳನ್ನೂ, ಸುತ್ತಲೂ ಜೇನನ್ನೂ, ಮಣಿ-ಕಾಂಚನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಹಾಸಿಗೆ-ಆಸನಗಳನ್ನೂ; ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿಶಾಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ-ಕಂಚಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ದಿವ್ಯವಾದ ಅಗರು-ಚಂದನಗಳ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ, ಶುಚಿಯಾದ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ; ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ, ರಸಭರಿತವಾದ ಮಧುಪಾನಗಳನ್ನೂ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಕಂಬಳಿಗಳ ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ, ಶುಭ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ರಾಶಿಗಳನ್ನೂ ಅವರು ಕಂಡರು. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಮಯನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ವೈಭವದ ಸೂಚಕ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಾಪಸಿಯೇ ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವಳು. ತಿನಿಸು, ಪಾನೀಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಹಾಸಿಗೆ, ಆಸನ, ವಾಹನ — ಹೀಗೆ ಗೃಹಸ್ಥನ ಎಲ್ಲ ಸಂಭಾರವನ್ನೂ ಕವಿಯು ಒಂದೆಡೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಬಿಲವು ಗುಹೆಯಲ್ಲ, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಭವನವೇ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಈ ಭಾಗವೇ ಅತಿ ದೀರ್ಘವಾದುದು; ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪದಗಳ ಮಾಲೆಯೇ ಇದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದದೃಶುಃ’ (ಕಂಡರು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಶೈಲಿಯು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಂಡ ವಸ್ತುಗಳ ಎಣಿಕೆಯೇ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಮಾನಗಳು, ಗೃಹಗಳು, ಕಿಟಕಿಗಳು, ಅಂತಸ್ತುಗಳು — ಇವು ವಾಸ್ತು; ಹಾಸಿಗೆ, ಆಸನ, ವಾಹನ, ಪಾತ್ರೆಗಳು — ಉಪಕರಣ; ಅಗರು-ಚಂದನ, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಕಂಬಳಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳು — ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳು; ಗೆಡ್ಡೆ, ಹಣ್ಣು, ಮಧುಪಾನ — ಆಹಾರ. ಇದರಿಂದ ಬಿಲವು ಒಳಗೆ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಾಜಭವನದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಶೂರ ವಾನರರು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಂಡರು. ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವುಳ್ಳ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ತಾಪಸಿಯನ್ನು ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡರು. ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು; ಹನುಮಂತನು ಅಲ್ಲಿ ‘ನೀನು ಯಾರು? ಈ ಬಿಲ ಯಾರದು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಹನುಮಂತನು ಕೈಮುಗಿದು ಆ ವೃದ್ಧೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಯಾರು? ಈ ಭವನವೂ ಬಿಲವೂ ಯಾರವು? ಈ ರತ್ನಗಳು ಯಾರವು? ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿರಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ವೃದ್ಧ ತಾಪಸಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಪಸಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟವಳು, ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವುಳ್ಳವಳು, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿರುವವಳು. ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳ ತಪಸ್ವಿತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು, ಹತ್ತಿರ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಭಯವಲ್ಲ, ಆದರ. ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಅನಂತರ ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ; ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ‘ಅಭಿವಾದ್ಯ ವೃದ್ಧಾಮ್’ (ವೃದ್ಧೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ) ಎಂಬ ವಿನಯವೂ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

താരനോടും അംഗദനോടും ചേർന്ന് കപിയായ ഹനുമാൻ വിന്ധ്യന്റെ ഗുഹകളും ഗഹനങ്ങളും തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. സിംഹങ്ങളും പുലികളും പാർക്കുന്ന ഗുഹകൾ, പർവതരാജന്റെ ദുർഘടപ്രദേശങ്ങൾ, വലിയ നീർച്ചാലുകൾ — എല്ലായിടത്തും അവൻ അന്വേഷിച്ചു. പിന്നീട് അവർ ആ പർവതത്തിന്റെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ കോണിലെത്തി; അവിടെത്തന്നെ പാർത്തിരിക്കെ, മടങ്ങിവരാൻ സുഗ്രീവൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന കാലം കടന്നുപോയി. ആ പ്രദേശം തിരയാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഗുഹകളും ഗഹനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വിശാലവുമായിരുന്നു; എങ്കിലും വായുപുത്രൻ അവിടെ പർവതം മുഴുവൻ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. കാലാതിക്രമം ഇവിടെ ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; വരും സർഗങ്ങളിൽ വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം അതായിരിക്കും. ഹനുമാന്റെ തളരാത്ത പരിശ്രമവും ഇവിടെ പ്രത്യേകം പറയപ്പെടുന്നു — മറ്റുള്ളവർ തളരുന്നു, അവനാകട്ടെ പർവതം മുഴുവൻ തിരയുന്നു. താരൻ, അംഗദൻ, ഹനുമാൻ എന്നീ മൂവരാണ് ഇവിടെ പ്രധാനികൾ; അവരുടെ ഒത്തുചേരലിലൂടെ തെക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷണം കൂടുതൽ ദൃഢമായി. ‘വിചിനോതി സ്മ’ (തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു) എന്ന വർത്തമാനപ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി വായനക്കാരനെ ആ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ നിർത്തുന്നു; അതുവഴി അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടർച്ച അനുഭവപ്പെടുന്നു. സിംഹങ്ങളും പുലികളും പാർക്കുന്നതെന്നു പറഞ്ഞ് പ്രദേശത്തിന്റെ ഭയങ്കരതയും, വലിയ നീർച്ചാലുകളെക്കൊണ്ട് അതിന്റെ ദുർഘടതയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. തെക്കുപടിഞ്ഞാറേ കോൺ എന്നത് വിന്ധ്യന്റെ നിരൃതിദിക്കിലെ ശിഖരമാണ്; അവിടെ നിന്നിരുന്ന അവർക്ക് ഒരു മാസം മുഴുവനായും കഴിഞ്ഞുപോയി.

പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞെങ്കിലും ഒരാൾ മറ്റൊരാളിൽനിന്ന് അധികം അകലെയല്ലാതെ നിന്നിരുന്ന ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, യുവരാജാവായ അംഗദൻ, വനചാരിയായ താരൻ എന്നിവർ പർവതനിരകളാൽ മൂടപ്പെട്ട പ്രദേശങ്ങൾ തിരഞ്ഞ് തെക്കേ ദിക്കു പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അവിടെ തുറന്നുകിടക്കുന്ന ഒരു ഗുഹ കണ്ടു. ദുർഗമമായ അത് ഋക്ഷബിലം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു; ഒരു ദാനവൻ അതിനെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്നു. അവരാകട്ടെ വിശപ്പും ദാഹവും ബാധിച്ചവരും തളർന്നവരും വെള്ളം തേടുന്നവരുമായിരുന്നു. വാനരന്മാരുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുവഴി പിന്നീട് ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചവർ എത്രപേർ, ആരെല്ലാം എന്ന് അറിയാം. ‘പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞവർ, എങ്കിലും അകലെയല്ലാത്തവർ’ എന്ന വിരോധാഭാസം വാസ്തവത്തിൽ അന്വേഷണരീതിതന്നെ കാണിക്കുന്നു — വെവ്വേറെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴും അവർ കാഴ്ചവട്ടത്തിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഋക്ഷബിലം എന്ന പേര് വരും സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; ഇതിനുള്ളിലാണ് സ്വയംപ്രഭയുടെ ഭവനം. ‘വിവൃതം’ (തുറന്നത്) എന്ന പദത്താൽ ഗുഹാമുഖം മൂടപ്പെട്ടിരുന്നില്ല എന്നറിയാം; അതുകൊണ്ടാണ് വാനരന്മാർ അതു കണ്ടത്. വിശപ്പ്, ദാഹം, തളർച്ച, വെള്ളത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം — ഈ നാലു കാരണങ്ങൾ ചേർന്ന് അവരെ ഗുഹയുടെ നേർക്കു തിരിക്കുന്നു; ദൈവവും അവരെ അങ്ങോട്ടുതന്നെ നയിക്കുന്നു. ‘ദാനവനാൽ കാത്തുസൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്’ എന്നു പറഞ്ഞ് കവി ഭയത്തിന്റെ ഒരു സൂചന നൽകുന്നു; അതാകട്ടെ പിന്നീട് അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതായിത്തീരുന്നു.

വള്ളികളും മരങ്ങളും മൂടിക്കിടന്ന ആ മഹാഗുഹ അവർ കണ്ടു. അതിൽനിന്ന് ക്രൗഞ്ചങ്ങളും ഹംസങ്ങളും സാരസങ്ങളും പുറത്തേക്കു വന്നുകൊണ്ടിരുന്നു; വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞവയും താമരപ്പൂമ്പൊടിയേറ്റ് ദേഹം ചുവന്നവയുമായ ചക്രവാകങ്ങളും. പിന്നീട് സുഗന്ധമുള്ളതും കടന്നുചെല്ലാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ ആ ഗുഹയുടെ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ മനസ്സ് വിസ്മയത്താൽ ചഞ്ചലമായി. ശങ്ക ഉദിച്ചെങ്കിലും ഹർഷമുള്ളവരും തേജസ്വികളും മഹാബലരുമായ ആ പ്ലവഗോത്തമന്മാർ, പലവിധ ജീവികൾ നിറഞ്ഞതും ദൈത്യേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനംപോലെയുള്ളതുമായ ആ ഗുഹയെ സമീപിച്ചു. പക്ഷികൾ വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നതും താമരപ്പൂമ്പൊടിയാൽ ചുവന്നിരിക്കുന്നതും ഗുഹയിൽ വെള്ളവും താമരകളും ഉണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ അനുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ‘സഞ്ജാതപരിശങ്കാഃ’ (ശങ്ക ഉദിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭയമല്ല, ജാഗ്രതയാണ് പറയുന്നത് — വീരന്മാരുടെ ശങ്ക കാര്യനാശത്തിനു കാരണമാകുന്നില്ല. വള്ളികളും മരങ്ങളും മൂടിയ മുഖം, സുഗന്ധം, കടന്നുചെല്ലാനുള്ള പ്രയാസം — ഇവയാണ് ഗുഹയുടെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ. പക്ഷികളുടെ എണ്ണിപ്പറച്ചിലിനും അർഥമുണ്ട് — ക്രൗഞ്ചം, ഹംസം, സാരസം, ചക്രവാകം എന്നിവയെല്ലാം ജലപക്ഷികളാണ്; അവ വെള്ളത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് പുറത്തുവരുന്നത്. ‘ദൈത്യേന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനംപോലെയുള്ളത്’ എന്ന ഉപമയാൽ പാതാളത്തിന്റെ ഭയങ്കരത ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാനാസത്ത്വസമാകീർണം’ (പലവിധ ജീവികൾ നിറഞ്ഞത്) എന്നത് ഉൾഭാഗത്തെ ജീവബാഹുല്യം കാണിക്കുന്നു. വിസ്മയം, ശങ്ക, ഹർഷം എന്നീ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ഒരേ നിമിഷത്തിൽ വാനരന്മാരിൽ ഉദിച്ചു.

ആ ഗുഹ കാണാൻ പ്രയാസമുള്ളതുപോലെ ഘോരവും എല്ലാവിധത്തിലും ഉള്ളിലിറങ്ങാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനും ദുർഗമവനങ്ങളെക്കുറിച്ചു നന്നായി അറിയുന്നവനുമായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ ഘോരരായ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘പർവതനിരകൾ മൂടിയ പ്രദേശങ്ങളും തെക്കേ ദിക്കും തിരഞ്ഞ് നാമെല്ലാവരും തളർന്നിരിക്കുന്നു; മൈഥിലിയെ കാണുന്നതുമില്ല. ഈ ഗുഹയിൽനിന്ന് ഹംസങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും സാരസങ്ങളോടൊപ്പം വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞ ചക്രവാകങ്ങളും എല്ലായിടത്തേക്കും പറന്നുപോകുന്നു. തീർച്ചയായും ഇവിടെ വെള്ളമുള്ള ഒരു കിണറോ കയമോ ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണ് ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ ഈ മരങ്ങൾ ഇത്ര പച്ചപിടിച്ചു നിൽക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും ഇരുൾ മൂടിയ ആ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അനുമാനപ്രമാണത്തിന്റെ സുന്ദരമായ ഉദാഹരണമാണിത് — വെള്ളത്തിൽ നനഞ്ഞ പക്ഷികളും പച്ചപിടിച്ച മരങ്ങളും ലിംഗം (അടയാളം), വെള്ളം സാധ്യം (തെളിയിക്കേണ്ടത്). ‘കാന്താരവനകോവിദൻ’ (ദുർഗമവനങ്ങളിൽ നിപുണൻ) എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ വനജ്ഞാനം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ അനുമാനം വിശ്വസനീയമാകുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാൻ പറയുന്ന ആദ്യത്തെ ദീർഘമായ വാക്കാണിത്; മുമ്പ് അവൻ മൗനിയായ അന്വേഷകൻ മാത്രമായിരുന്നു. അവൻ ആദ്യം തളർച്ച അറിയിക്കുന്നു, പിന്നെ അടയാളം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ നിഗമനം പറയുന്നു — ഈ ക്രമം യുക്തിശുദ്ധമാണ്. ‘പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ വലുപ്പവും ‘കാന്താരവനകോവിദൻ’ എന്നതിനാൽ വനകാര്യത്തിലുള്ള അവന്റെ പ്രാമാണ്യവും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ പച്ചപിടിച്ച മരങ്ങൾ എന്ന ദൃഷ്ടാന്തം ഇന്നും വെള്ളം കണ്ടെത്താൻ ആളുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് എല്ലാവരുടെയും പ്രവേശത്തിനു കാരണം; അതിനാൽ ഇനി എന്തു സംഭവിച്ചാലും അതിന്റെ മൂലം ഹനുമാൻതന്നെ.

ചന്ദ്രനും സൂര്യനുമില്ലാത്തതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ആ ഗുഹ വാനരന്മാർ കണ്ടു. അതിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന സിംഹങ്ങളെയും പലവിധ മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും കണ്ട് വാനരശാർദൂലന്മാർ ഇരുൾ മൂടിയ ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവരുടെ കാഴ്ച തടസ്സപ്പെട്ടില്ല; തേജസ്സോ പരാക്രമമോ തടയപ്പെട്ടില്ല; അവരുടെ ഗതി വായുവിന്റേതുപോലെയായിരുന്നു; ഇരുട്ടിലും അവരുടെ കാഴ്ച പ്രവർത്തിച്ചു. ആ കപികുഞ്ജരന്മാർ വേഗത്തിൽ ആ ഗുഹയിൽ കടന്ന്, വെളിച്ചമുള്ളതും മനോഹരവും ഉത്തമവുമായ ഒരു പ്രദേശം കണ്ടു. പിന്നീട് പലവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ആ ഭീകരമായ ഗുഹയിൽ പരസ്പരം കെട്ടിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ഒരു യോജന ദൂരം പോയി. ബോധം മങ്ങിയവരും ദാഹിച്ചവരും പരിഭ്രാന്തരും വെള്ളം തേടുന്നവരുമായ അവർ കുറേനേരം ആ ഗുഹയിൽ മടിയില്ലാതെ ചുറ്റിനടന്നു. ഇരുട്ടിലും വാനരന്മാരുടെ കാഴ്ചയ്ക്കും തേജസ്സിനും പരാക്രമത്തിനും തടസ്സമുണ്ടാകാത്തത് അവരുടെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരസ്പരം കെട്ടിപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സംഘബോധവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഭയത്തിലും അവർ വേർപിരിഞ്ഞില്ല. ഗുഹയുടെ വർണനയിൽ കവി ക്രമേണ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം ഇരുട്ട്, പിന്നെ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരില്ലായ്മ, പിന്നെ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന സ്വഭാവം, പിന്നെ സിംഹങ്ങളുടെയും മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും ശബ്ദം. എങ്കിലും വാനരന്മാർ പിന്തിരിയുന്നില്ല. ഒരു യോജന ദൂരം പോയി എന്നത് ഗുഹയുടെ വലുപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു സാധാരണ ഗുഹയല്ല. ‘അതന്ദ്രിതാഃ’ (മടിയില്ലാത്തവർ) എന്ന പദത്താൽ തളർച്ചയിലും അവരുടെ ഉത്സാഹം സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ദാഹവും ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — ‘വെള്ളം തേടുന്നവർ’, ‘ദാഹിച്ചവർ’ എന്നിങ്ങനെ; വെള്ളംതന്നെയാണ് അവരുടെ പ്രവേശത്തിനു കാരണം, ഒടുവിൽ ലഭിക്കുന്നതും അതുതന്നെ. ഇരുട്ടിൽ വഴി കണ്ടെത്തിയത് പരസ്പരമുള്ള സ്പർശത്താൽ മാത്രമാണ്.

മെലിഞ്ഞവരും ദീനമുഖരും തളർന്നവരുമായ ആ പ്ലവംഗമന്മാർ ജീവിതത്തിൽ നിരാശരായിരിക്കെ വെളിച്ചം കണ്ടു. പിന്നെ ആ പ്രദേശത്തെത്തി ഇരുട്ടില്ലാത്ത സൗമ്യമായ ഒരു വനം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ള സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ അവർ കണ്ടു — സാലം, താലം, തമാലം, പുന്നാഗം, വഞ്ജുലം, ധവം, ചമ്പകം, നാഗവൃക്ഷം, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കർണികാരം എന്നിവ. അവ സ്വർണമയമായ വിചിത്രമായ പൂങ്കുലകളാലും ചുവന്ന തളിരുകളാലും മകുടങ്ങളാലും വള്ളികളാലും സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞതുപോലെ ശോഭിച്ചു; ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ തിളങ്ങുന്നവ, വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള തറകളുള്ളവ, ശരീരകാന്തിയാൽ വിളങ്ങുന്നവ, സ്വർണമയമായവ. നീലവൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞതുമായ താമരപ്പൊയ്കകളും അവർ കണ്ടു — ബാലസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള വലിയ സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവ, സ്വർണമയമായ മത്സ്യങ്ങളും വലിയ താമരകളും ഉള്ളവ. ഇരുട്ടിൽനിന്നു വെളിച്ചത്തിലേക്ക്, നിരാശയിൽനിന്ന് ആശ്ചര്യത്തിലേക്ക് — ഈ മാറ്റമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുകളുടെ നിര ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ വനശ്രീയെത്തന്നെ സ്വർണമയമാക്കി കാണിക്കുന്നു. നിരാശയ്ക്കു ശേഷം വെളിച്ചം കാണുന്നത് കഥയിലെ പ്രധാനമായ ഒരു സന്ധിയാണ്; ‘ജീവിതത്തിൽ നിരാശർ’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷമാണ് കവി വെളിച്ചം കാണിക്കുന്നത്. സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളുടെ വർണനയിൽ സാധാരണ വനത്തിലെ എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളും എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — സാലം മുതൽ ധവം വരെ, അതിനുശേഷം പൂത്ത കർണികാരങ്ങൾ. എന്നാൽ അവയെല്ലാം സ്വർണമയമാണ്; അതിനാൽ ഇതു പ്രകൃതിയല്ല, മായയാണ്. പൂങ്കുലകൾ, തളിരുകൾ, മകുടങ്ങൾ, വള്ളികൾ എന്നിവ അലങ്കാരങ്ങൾ; വൈഡൂര്യത്തറകൾ ശില്പം — രണ്ടും ചേർന്ന് വനം ഒരു ഉദ്യാനംപോലെയാകുന്നു. മത്സ്യങ്ങളും ആമകളും താമരകളും സ്വർണമയമാണെന്നത് വൈചിത്ര്യത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്.

തെളിനീർ നിറഞ്ഞ താമരപ്പൊയ്കകൾ അവർ അവിടെ കണ്ടു; സ്വർണംകൊണ്ടും വെള്ളികൊണ്ടുമുള്ള വിമാനങ്ങൾ, മുത്തുവലകൾ മൂടിയ ശുദ്ധസ്വർണജാലകങ്ങൾ, സ്വർണവും വെള്ളിയുംകൊണ്ടുള്ള നിലകൾ, വൈഡൂര്യരത്നങ്ങൾ പതിച്ചവ. എല്ലായിടത്തും പ്രധാന ഗൃഹങ്ങൾ വാനരന്മാർ കണ്ടു; പവിഴവും രത്നവുംപോലെ തിളങ്ങുന്ന, പൂത്തും കായ്ച്ചും നിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ, സ്വർണവണ്ടുകൾ, ചുറ്റും തേൻ, രത്നങ്ങളും സ്വർണവുംകൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ശയ്യകളും ആസനങ്ങളും; പലതരം വലിയ വസ്തുക്കൾ, സ്വർണവും വെള്ളിയും ഓടുംകൊണ്ടുള്ള പാത്രങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ദിവ്യമായ അകിലിന്റെയും ചന്ദനത്തിന്റെയും ശേഖരങ്ങൾ, ശുദ്ധമായ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പഴങ്ങൾ; വിലയേറിയ വാഹനങ്ങൾ, രസമുള്ള മധു, വിലയേറിയ ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളുടെ ശേഖരങ്ങൾ, ചിത്രപ്പണിയുള്ള കമ്പിളികളുടെയും മാൻതോലുകളുടെയും ശേഖരങ്ങൾ, അവിടവിടെ വെച്ചിരിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ള ജ്വലിക്കുന്ന ശുഭ്രമായ സ്വർണക്കൂമ്പാരങ്ങൾ എന്നിവയും അവർ കണ്ടു. ഈ വർണന മയന്റെ മായയാൽ നിർമിതമായ വൈഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ താപസിതന്നെ ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം പറയും. ഭക്ഷ്യം, പാനീയം, വസ്ത്രം, ശയ്യ, ആസനം, വാഹനം — ഒരു ഗൃഹസ്ഥന്റെ എല്ലാ സാമഗ്രികളും കവി ഒരിടത്ത് എണ്ണുന്നു; അതുവഴി ഇതു ഗുഹയല്ല, സമൃദ്ധമായ ഒരു ഭവനംതന്നെ എന്നു തോന്നുന്നു. വർണനയുടെ ഈ ഭാഗമാണ് ഏറ്റവും ദീർഘം; എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ഏതാണ്ട് ഒരു ക്രിയാപദംപോലും ചേർക്കുന്നില്ല, ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിലുള്ള പദങ്ങളുടെ ഒരു മാല മാത്രമേയുള്ളൂ; ഒടുവിൽ ‘ദദൃശുഃ’ (കണ്ടു) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശൈലി ആശ്ചര്യത്തിന്റെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കണ്ട വസ്തുക്കളുടെ എണ്ണൽതന്നെ തീരുന്നില്ല. വിമാനങ്ങൾ, ഗൃഹങ്ങൾ, ജാലകങ്ങൾ, നിലകൾ എന്നിവ വാസ്തു; ശയ്യ, ആസനം, വാഹനം, പാത്രം എന്നിവ ഉപകരണം; അകിലും ചന്ദനവും, വസ്ത്രങ്ങൾ, കമ്പിളികൾ, മാൻതോലുകൾ എന്നിവ ഭോഗ്യവസ്തുക്കൾ; കിഴങ്ങും പഴവും മധുവും പാനീയവും ആഹാരം. ഇതിനാൽ ഗുഹ ഉള്ളിൽ സമൃദ്ധമായ ഒരു രാജഭവനംപോലെ തോന്നുന്നു.

അവിടവിടെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാതേജസ്വികളായ ശൂരരായ വാനരന്മാർ അധികം അകലെയല്ലാതെ ഒരു സ്ത്രീയെ കണ്ടു. മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവളും നിയതാഹാരിണിയും തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവളെപ്പോലെയുള്ളവളുമായ ഒരു താപസിയെയാണ് അവർ അവിടെ കണ്ടത്. വിസ്മയിച്ച വാനരന്മാർ അവിടെ ചുറ്റും നിന്നുപോയി; ഹനുമാൻ അവിടെവെച്ചു ചോദിച്ചു — ‘നീ ആരാണ്, ഈ ഗുഹ ആരുടേതാണ്?’ പിന്നീട് പർവതംപോലെയുള്ള ഹനുമാൻ കൈകൂപ്പി ആ വൃദ്ധയെ വന്ദിച്ചു ചോദിച്ചു — ‘അങ്ങ് ആരാണ്? ഈ ഭവനവും ഗുഹയും ആരുടേതാണ്? ഈ രത്നങ്ങൾ ആരുടേതാണ്? അതു പറഞ്ഞാലും.’ സർഗാന്തത്തിൽ ഒരു ദീർഘവൃത്തംകൊണ്ട് കവി വിരാമമിടുന്നു; ചോദ്യം അടുത്ത സർഗത്തിനായി ബാക്കിവെക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയം ഇവിടെ പ്രകടമാണ് — ബലവാനെങ്കിലും അവൻ വൃദ്ധയായ താപസിയെ കൈകൂപ്പി വന്ദിക്കുന്നു, അതിനുശേഷമേ ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ. താപസിയുടെ വർണനയിൽ കവി മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ മാത്രമേ ചേർക്കുന്നുള്ളൂ — മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവൾ, നിയതാഹാരിണി, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവളെപ്പോലെ. ഇവകൊണ്ടുതന്നെ അവളുടെ തപസ്വിത പ്രകടമാകുന്നു. വാനരന്മാർ വിസ്മയിച്ചു നിന്നുപോയി, അടുത്തുചെല്ലുന്നില്ല; ഭയമല്ല, ആദരമാണ് ഇവിടെ കാരണം. ഹനുമാന്റെ ചോദ്യം രണ്ടുതവണ പറയപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ചുരുക്കി, പിന്നെ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ വിസ്തരിച്ച്; രണ്ടാംതവണ ‘വൃദ്ധയെ വന്ദിച്ച്’ എന്ന വിനയവും ചേർക്കപ്പെടുന്നു.

Hanumān, joined now by Tāra and Aṅgada, went on searching the caves and thickets of the Vindhya — the caverns all around, haunted by lions and tigers, the rough places of that lord of mountains, and its great cascades — which shows how frightening and how rugged the country was. The poet speaks as though the search were going on before our eyes, so that we feel it never stops. They came to the south-western spur of the mountain, and while they were there the time Sugrīva had fixed for their return slipped by; the whole month was gone. The country was vast and hard to search, full of caves and thickets, yet the Wind's son searched the whole mountain. This is the first sign that the deadline has passed, and it will be the root of the monkeys' fear in the sargas to come. Hanumān's untiring labour is singled out: others grew weary, but he searched the entire mountain. Tāra, Aṅgada and Hanumān are the three leading figures here, and with them together the southern search grew stronger.

Separate from one another, yet never far apart — Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda and Dvivida, Hanumān and Jāmbavān, the crown prince Aṅgada and Tāra, who knew the woods — searched the country netted with hills and the southern quarter. The seeming contradiction describes exactly how they searched: each moving on his own, yet each within sight of the others. Their names are listed so that we know who entered the cave later. As they searched they saw an open cave, its mouth uncovered, which is why they noticed it. It was hard to get into, known as Ṛkṣabila, and guarded by a dānava — a hint of danger that will later turn out false. The name Ṛkṣabila will come up again and again, for inside it lies Svayamprabhā's dwelling. The monkeys were weak with hunger and thirst, weary and longing for water; these four things together turned them towards the cave, and fate too led them there.

They saw that great cave, overgrown with creepers and trees. Out of it came krauñcas, swans and sārasas, and cakravāka birds wet with water, their bodies reddened with lotus pollen. The wet birds and the pollen showed that there was water and lotuses inside, and this became the basis of Hanumān's reasoning; every bird named is a water-bird, flying out from water. Coming up to that fragrant cave, so hard to pass, the monkeys were bewildered with wonder. Its mouth hidden by creepers and trees, its fragrance and its difficulty are the cave's three marks. Wary of it but eager, those fine leapers, full of vigour and might, approached the cave; it was full of creatures of every kind and looked like the palace of the lord of the daityas, an image that recalls the terrors of the underworld. Their wariness was not fear but caution — a hero's misgivings do not wreck his task — and wonder, wariness and eagerness all rose in them at the same moment.

The cave was dreadful and almost frightening to look at, and hard to penetrate in every way. Then Hanumān, son of the Wind, huge as a mountain peak and expert in the wild forests, spoke to those fierce monkeys; the first epithet gives his size, the second his authority in forest matters, which makes his reasoning worth trusting. "We have searched the country netted with hills and the southern quarter," he said, "and we are all exhausted, and we have not found Maithilī. Now swans and krauñcas, sārasas and cakravākas wet with water are flying out of this cave on every side. There must be water inside, a well or a pool. And look, the trees at the cave's mouth are fresh and green." This is a fine example of reasoning by inference: the wet birds and the green trees are the signs, water the conclusion — and people still look for water that way. It is Hanumān's first long speech; until now he had been a silent searcher. He states their weariness first, then points to the signs, then gives his conclusion, in sound logical order. His words were what made them all go in, so whatever happens next has its root in Hanumān. At his words they all entered the cave, wrapped in darkness.

It was a place where neither moon nor sun ever came, and the monkeys found it hair-raising. Hearing lions and all kinds of beasts and birds inside, those tigers among monkeys went into the dark cave. Yet their sight was not baffled, nor their fire, nor their prowess; they moved like the wind and could see even in the dark — a sign of their divine nature. The poet builds the fear step by step: first darkness, then the absence of sun and moon, then the hair-raising horror, then the cries of beasts and birds; still the monkeys did not turn back. Rushing into the cave, those great monkeys saw a bright, lovely and excellent region. Then, in that fearful cave crowded with trees of every kind, they went a whole yojana, clinging to one another — even in fear they held together, finding their way in the darkness by touch. The distance shows this was no ordinary cave. Dazed, parched, bewildered and longing for water, they ran on through the cave for some time without slackening. Their thirst is mentioned again and again, for water was the reason they went in, and water is what they will find at the end.

Thin, their faces drawn, exhausted, and despairing of their lives, those heroes then saw a light. Only after saying that they despaired of life does the poet show them the light; the turn from darkness to light, from despair to wonder, is the centre of the sarga. Coming to that place, a pleasant wood free of darkness, they saw trees of gold glowing like blazing fire — sālas, tālas, tamālas, puṃnāgas, vañjulas and dhavas, campakas, nāga trees and flowering karṇikāras. The list names the ordinary trees of a southern forest, but all of them turned to gold, which means this was not nature but magic. They were decked with gold ornaments, with bright golden clusters, red young shoots, crowning wreaths and creepers; they shone like the rising sun and stood on platforms of lapis lazuli, radiant in their very form, all of gold — the ornaments and the craftsmanship together made the wood look like a garden. There were lotus pools the colour of dark lapis, crowded with birds, ringed by great golden trees like the newly risen sun, with great fish of gold and golden lotuses; that even the fish, tortoises and lotuses were golden is the height of the marvel.

They saw lotus pools full of clear water there, and mansions of gold and of silver, with windows of refined gold veiled in nets of pearls, floored with gold and silver and set with lapis gems. On every side the monkeys saw fine houses; trees in flower and fruit like coral and jewels; golden bees and honey everywhere; couches and seats of every kind, broad and bright with gems and gold; heaps of vessels of gold, silver and bell-metal; stores of divine aloe-wood and sandal; pure food, roots and fruits; costly carriages and sweet honey drinks; stores of costly divine garments, of patterned blankets and antelope skins; and lamps set here and there, blazing like fire. This is the longest part of the description. For eight verses the poet hardly uses a verb, stringing together a garland of objects and closing it all with a single "they saw", and the style conveys overwhelming wonder, as if the list of things seen would never end. Buildings, windows and floors; beds, seats, carriages and vessels; aloe, sandal, garments, blankets and skins; roots, fruits, honey and drink — the poet gathers every possession of a household, so that the cave seems not a cave but a rich palace. All this points to the splendour Maya had made by his magic, whose origin the ascetic herself will tell in the next sarga.

They saw heaps of shining gold as well. Searching here and there in the cave, those splendid, brave monkeys saw a woman not far off. She was an ascetic, dressed in bark and black antelope skin, sparing in her food, and seeming to blaze with her own radiance; with just these three touches the poet makes her asceticism plain. The monkeys stood around her in wonder, keeping their distance out of respect rather than fear, and Hanumān asked her, "Who are you, and whose is this cave?" Then Hanumān, huge as a mountain, folded his hands, saluted the aged woman, and asked again: "Who are you? Whose is this dwelling, this cave, and whose are these jewels? Please tell us." His courtesy is plain: mighty as he was, he greeted the old ascetic with joined palms before questioning her. The question is given twice, first briefly and then at length in a closing verse of a longer metre, the second time with the added courtesy of his greeting, and the poet leaves the answer for the next sarga.