परिश्रमेण क्लान्तः अपि महाप्राज्ञः अङ्गदः सर्वान् वानरान् समाश्वास्य शनैः इदम् अब्रवीत्। नायकस्य प्रथमं कर्तव्यं श्रान्तानां सान्त्वनम्, अनन्तरं च कार्यस्य स्मारणम् — तत् एव अत्र युवराजः करोति। ‘वनानि गिरयः नद्यः दुर्गाणि गहनानि दर्यः गिरिगुहाः च अस्माभिः सर्वतः विचिताः। तत्र तत्र सहितैः अस्माभिः अन्विष्टा अपि जानकी न दृश्यते; सीतायाः अपहर्ता दुष्कृती राक्षसः अपि न उपलभ्यते। अस्माकं महान् कालः गतः, सुग्रीवः च उग्रशासनः। तस्मात् भवन्तः सहिताः पुनः समन्ततः विचिन्वन्तु’ इति। कालक्षयः राज्ञः शासनं च इति द्वौ एव अत्र प्रेरकौ हेतू उक्तौ। अङ्गदः न तर्जयति, न च उपेक्षते; स्वयम् अपि श्रान्तः सन् अन्येषां श्रमं जानाति, अतः मृदुवचनेन एव कार्ये नियोजयति। ‘शनैः’ इति पदेन वक्तुः मन्दगतिः वाणी सूच्यते, यया श्रान्तानां कर्णयोः सा सुखेन प्रविशति। वालिपुत्रः अयं पितुः वधानन्तरम् अपि राजकार्ये निष्ठां न त्यजति इति अत्र स्पष्टम्।

‘तन्द्रीं शोकं समुत्थितां निद्रां च विहाय तथा सीतां विचिनुध्वं यथा जनकात्मजां पश्यामः। अनिर्वेदः दाक्ष्यं मनसः अपराजयः च — एतानि त्रीणि कार्यसिद्धिकराणि इति विद्वांसः आहुः; तस्मात् एतत् अहं ब्रवीमि। अद्य अपि वनौकसः इदं दुर्गं वनं विचिन्वन्तु; खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनम् एव विचिन्वताम्। अवश्यं कुर्वतः तस्य कर्मणः फलं दृश्यते; परं निर्वेदम् आगम्य उद्योगस्य अनुन्मीलनं न क्षमम्’ इति। अनिर्वेदः इति पदं रामायणे बहुशः उद्योगस्य मूलम् इति प्रतिपाद्यते; अत्र अपि तत् एव सारम्। तन्द्री शोकः निद्रा च इति त्रयः शत्रवः; अनिर्वेदः दाक्ष्यम् अपराजयः च इति त्रीणि आयुधानि — एवं द्वयोः पक्षयोः सामञ्जस्यं कविना सूक्ष्मतया विरचितम्। ‘कुर्वतां फलं दृश्यते’ इति सामान्यः नियमः उक्त्वा तेन एव विशेषे अन्वेषणे प्रवृत्तिः साध्यते। श्रमस्य परिहारः न विश्रामः, अपितु पुनःप्रवृत्तिः एव इति अङ्गदस्य मतम्।

‘सुग्रीवः क्रोधनः राजा, तीक्ष्णदण्डः च; हे वानराः, तस्मात् महात्मनः रामात् च सततं भेतव्यम्। एतत् वः हितार्थम् एव मया उक्तम्; यदि रोचते तर्हि क्रियताम्। अथवा यत् सर्वेषाम् एव क्षमं तत् उच्यताम्’ इति। युवराजः स्वाम् आज्ञां न आरोपयति, अपितु सभायाः मतम् अपि पृच्छति — इयं नयस्य रीतिः। भयं च हितं च इति उभयम् अत्र हेतुत्वेन दर्शितम्; केवलेन भयेन कार्यं न सिध्यति, केवलेन च हितोपदेशेन प्रमादः न निवर्तते। सुग्रीवस्य क्रोधः रामस्य च महत्त्वम् — द्वयोः स्मरणेन वानराः पुनः सज्जाः जाताः। अत्र राजभयं धर्मभयं च मिलित्वा वानराणां प्रमादं निवारयति।

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा गन्धमादनः पिपासाश्रमखिन्नया व्यक्तया वाचा वचनम् उवाच — ‘अङ्गदः यत् उक्तवान् तत् खलु युष्माकं सदृशम्, हितं च अनुकूलं च; अस्य भाषितं क्रियताम्। पुनः शैलान् कन्दरान् शिलाः शून्यानि काननानि गिरिप्रस्रवणानि च मार्गामहे। महात्मना सुग्रीवेण यथोद्दिष्टानि सर्वाणि स्थानानि सङ्गताः सन्तः सर्वे वनं गिरिदुर्गाणि च विचिन्वन्तु’ इति। वृद्धस्य अनुमोदनेन युवराजस्य वचनं बलं लभते; एकस्य उत्साहः अन्येषु सञ्चरति। ‘पिपासाश्रमखिन्नया’ इति विशेषणेन वक्तुः शरीरदौर्बल्यं सूच्यते, ‘व्यक्तया’ इति च तस्य निश्चयः — शरीरं क्लान्तम् अपि वाणी स्पष्टा एव। अत्र गन्धमादनः नूतनं किमपि न वदति, किंतु पूर्वोक्तम् एव दृढीकरोति; सभायां द्वितीयस्य समर्थनम् एव निर्णयं स्थिरीकरोति। पुनरन्वेषणस्य स्थानानि च अत्र गणितानि — शैलाः कन्दराः शिलाः शून्यकाननानि निर्झराः च।

ततः ते महाबलाः वानराः समुत्थाय पुनः विन्ध्यकाननसंकीर्णां दक्षिणां दिशं विचेरुः। ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमन्तं रजतपर्वतं शृङ्गवन्तं दरीवन्तम् अधिरुह्य, तत्र रम्यं लोध्रवनं सप्तपर्णवनानि च सीतादर्शनकाङ्क्षिणः विचिन्वन्तः आसन्। तस्य अग्रम् अधिरूढाः विपुलविक्रमाः ते श्रान्ताः अभवन्, किंतु रामस्य प्रियां महिषीं वैदेहीं न अपश्यन्। शारदाभ्रोपमा शुभ्रत्वं सूचयति, रजतपर्वतः इति नाम्ना अपि तत् एव द्योत्यते। वृक्षविशेषाणां नामग्रहणेन कविः देशस्य वैशिष्ट्यं वर्णयति; लोध्रः सप्तपर्णः च दक्षिणापथस्य प्रसिद्धौ पादपौ। शिखरारोहणम् अन्वेषणस्य पराकाष्ठा, तथापि फलाभावः — एषा एव वानराणां वेदना। ‘विपुलविक्रमाः’ इति विशेषणेन तेषां सामर्थ्यं स्मार्यते, येन श्रमः न दौर्बल्यात्, अपितु कार्यस्य दुष्करत्वात् इति ज्ञायते। रजतपर्वतस्य शिखरे सीतायाः अदर्शनं कथायाः तनावम् अधिकं वर्धयति। दिशः विभागः पूर्वसर्गे कृतः, अत्र तु तस्य एव अनुष्ठानं वर्ण्यते।

ते बहुकन्दरं तं शैलं दृष्टिगतं दृष्ट्वा समन्ततः वीक्षमाणाः अध्यारोहन्त। ततः भूमिम् अवरुह्य श्रान्ताः विगतचेतसः मुहूर्तं तत्र वृक्षमूलम् उपाश्रिताः स्थिताः। मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः ते पुनः एव कृत्स्नां दक्षिणां दिशं मार्गितुम् उद्यताः अभवन्। हनुमत्प्रमुखाः प्लवगर्षभाः प्रस्थिताः, विन्ध्यम् एव आदितः कृत्वा समन्ततः विचेरुः। एवम् अयं सर्गः श्रमेण न विरमति, अपितु पुनरुद्योगेन एव समाप्यते। मुहूर्तमात्रः विश्रामः अपि पर्याप्तः — इति वानराणां धैर्यं दर्शितम्। हनुमतः नाम अत्र अग्रणीत्वेन उच्यते, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य माहात्म्यस्य सूचना एव भवति। सर्गस्य आदौ अङ्गदस्य वाक्यम्, अन्ते च हनुमतः प्रस्थानम् — उपदेशः कर्म च इति उभयं संयुज्य कविः कथां पुरतः नयति। विन्ध्यः एव प्रथमं लक्ष्यम्, यतः सुग्रीवेण तस्य एव प्रथमम् उद्देशः कृतः आसीत्। श्रमः विश्रामः उद्यमः च इति क्रमेण चक्रम् इव कथा वर्तते।

శ్రమతో అలసిపోయినా మహాప్రాజ్ఞుడైన అంగదుడు వానరులందరినీ ఊరడించి నెమ్మదిగా ఇలా అన్నాడు. అలసినవారిని ఓదార్చడం నాయకుని మొదటి కర్తవ్యం, తరువాత కార్యాన్ని గుర్తుచేయడం — యువరాజు ఇక్కడ అదే చేస్తున్నాడు. ‘వనాలూ కొండలూ నదులూ దుర్గాలూ దట్టమైన అడవులూ లోయలూ కొండగుహలూ — అన్నిటినీ మనం అంతటా వెదికాం. అక్కడక్కడ మనమందరం కలిసి అన్వేషించినా జానకి కనిపించడం లేదు; సీతను అపహరించిన దుష్కర్ముడైన రాక్షసుడు కూడా దొరకడం లేదు. మనకు చాలా కాలం గడిచిపోయింది, సుగ్రీవుడు ఉగ్రమైన శాసనం గలవాడు. కాబట్టి మీరందరూ కలిసి మళ్ళీ అన్నివైపులా వెదకండి.’ కాలక్షయం, రాజశాసనం — ఈ రెండే ఇక్కడ ప్రేరకహేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి. అంగదుడు బెదిరించడు, ఉపేక్షించడూ లేదు; తానే అలసిపోయినవాడు కాబట్టి ఇతరుల శ్రమను తెలుసుకుంటాడు, అందుకే మృదువచనంతోనే కార్యంలో నియోగిస్తాడు. ‘శనైః’ (నెమ్మదిగా) అనే పదంతో వక్త మెల్లని వాణి సూచించబడుతుంది; దానితో అది అలసినవారి చెవులలోకి సుఖంగా ప్రవేశిస్తుంది. తండ్రి వధ తరువాత కూడా ఈ వాలిపుత్రుడు రాజకార్యంలో నిష్ఠను విడువడని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

‘సోమరితనాన్నీ, శోకాన్నీ, ముంచుకొస్తున్న నిద్రనూ విడిచిపెట్టి, జనకాత్మజను మనం చూడగలిగేలా సీతను వెదకండి. నిర్వేదం లేకపోవడం (నిరుత్సాహపడకపోవడం), దక్షత, మనస్సు ఓడిపోకపోవడం — ఈ మూడూ కార్యసిద్ధిని కలిగిస్తాయని విద్వాంసులు అంటారు; అందుకే నేను ఇది చెబుతున్నాను. ఈ రోజు కూడా వనవాసులు ఈ దుర్గమవనాన్ని వెదకాలి; ఖేదాన్ని విడిచి మళ్ళీ వనమంతటినీ వెదకాలి. చేసేవానికి కర్మఫలం తప్పక కనిపిస్తుంది; నిర్వేదం పొంది ప్రయత్నాన్ని విరమించడం ఎంతమాత్రం తగదు.’ ‘అనిర్వేదః’ (నిరుత్సాహపడకపోవడం) అనే పదం రామాయణంలో ఎన్నోచోట్ల ఉద్యమానికి మూలంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది; ఇక్కడ కూడా అదే సారం. సోమరితనం, శోకం, నిద్ర అనే మూడు శత్రువులు; నిర్వేదరాహిత్యం, దక్షత, మనోపరాజయం లేకపోవడం అనే మూడు ఆయుధాలు — ఇలా రెండు పక్షాల సామంజస్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా రచించాడు. ‘కుర్వతాం ఫలం దృశ్యతే’ (చేసేవారికి ఫలం కనిపిస్తుంది) అనే సామాన్యనియమాన్ని చెప్పి, దానితోనే ప్రత్యేకమైన అన్వేషణలో ప్రవృత్తిని సాధిస్తున్నాడు. శ్రమకు పరిహారం విశ్రాంతి కాదు, మళ్ళీ ప్రవృత్తి కావడమే అని అంగదుని మతం.

‘సుగ్రీవుడు కోపిష్ఠి అయిన రాజు, తీక్ష్ణమైన దండం విధించేవాడు; వానరులారా, కాబట్టి అతనికీ మహాత్ముడైన రామునికీ ఎల్లప్పుడూ భయపడాలి. ఇది మీ హితం కోసమే నేను చెప్పాను; మీకు నచ్చితే చేయండి. లేదా అందరికీ ఏది తగినదో అది చెప్పండి.’ యువరాజు తన ఆజ్ఞను రుద్దడు, సభ అభిప్రాయాన్ని కూడా అడుగుతాడు — ఇదే నీతిరీతి. భయమూ హితమూ రెండూ ఇక్కడ హేతువులుగా చూపబడ్డాయి; కేవలం భయంతో కార్యం సిద్ధించదు, కేవలం హితోపదేశంతో ఏమరుపాటు తొలగదు. సుగ్రీవుని కోపమూ రాముని గొప్పతనమూ — రెంటినీ స్మరించడంతో వానరులు మళ్ళీ సిద్ధమయ్యారు. ఇక్కడ రాజభయమూ ధర్మభయమూ కలిసి వానరుల ఏమరుపాటును నివారిస్తాయి.

అంగదుని మాట విని గంధమాదనుడు దాహంతో, శ్రమతో అలసిన, అయినా స్పష్టమైన వాక్కుతో ఇలా అన్నాడు — ‘అంగదుడు చెప్పినది నిజంగా మీకు తగినది, హితమైనది, అనుకూలమైనది; ఇతని మాట ప్రకారం చేయండి. మళ్ళీ కొండలనూ గుహలనూ శిలలనూ శూన్యమైన అడవులనూ కొండజలపాతాలనూ వెదుకుదాం. మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు నిర్దేశించిన స్థానాలన్నిటినీ, అందరూ కలిసి, వనాన్నీ కొండదుర్గాలనూ వెదకాలి.’ వృద్ధుని సమర్థనతో యువరాజు మాటకు బలం లభిస్తుంది; ఒకని ఉత్సాహం ఇతరులలోకి సంచరిస్తుంది. ‘పిపాసాశ్రమఖిన్నయా’ (దాహంతో శ్రమతో అలసిన) అనే విశేషణంతో వక్త శరీరదౌర్బల్యం సూచించబడుతుంది, ‘వ్యక్తయా’ (స్పష్టమైన) అనేది అతని నిశ్చయం — శరీరం అలసినా వాణి స్పష్టంగానే ఉంది. ఇక్కడ గంధమాదనుడు కొత్తగా ఏమీ చెప్పడు, ముందు చెప్పినదానినే దృఢపరుస్తాడు; సభలో రెండవవాని సమర్థనే నిర్ణయాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. మళ్ళీ వెదకవలసిన స్థానాలు కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి — కొండలు, గుహలు, శిలలు, శూన్యారణ్యాలు, జలపాతాలు.

తరువాత ఆ మహాబలవంతులైన వానరులు లేచి మళ్ళీ వింధ్యారణ్యాలతో నిండిన దక్షిణ దిక్కులో సంచరించారు. వారు శరత్కాలమేఘం వంటి, శోభాయమానమైన, శిఖరాలు గల, లోయలు గల రజతపర్వతాన్ని ఎక్కి, అక్కడ రమణీయమైన లొద్దుగవనాన్నీ ఏడాకుల పాల (సప్తపర్ణ) వనాలనూ సీతను చూడాలనే కోరికతో వెదుకుతూ ఉన్నారు. దాని శిఖరాన్ని ఎక్కిన ఆ మహాపరాక్రమవంతులు అలసిపోయారు, కాని రాముని ప్రియమహిషి వైదేహిని చూడలేదు. శరన్మేఘ ఉపమానం తెల్లదనాన్ని సూచిస్తుంది; రజతపర్వతం (వెండికొండ) అనే పేరుతో కూడా అదే ద్యోతకమవుతుంది. వృక్షవిశేషాల పేర్లు తీసుకోవడంతో కవి దేశవైశిష్ట్యాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు; లొద్దుగ, సప్తపర్ణం దక్షిణాపథంలో ప్రసిద్ధమైన వృక్షాలు. శిఖరారోహణం అన్వేషణకు పరాకాష్ఠ, అయినా ఫలం లేదు — ఇదే వానరుల వేదన. ‘విపులవిక్రమాః’ (మహాపరాక్రమవంతులు) అనే విశేషణంతో వారి సామర్థ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది; దానితో శ్రమ దౌర్బల్యం వల్ల కాదు, కార్యం దుష్కరమైనందువల్ల అని తెలుస్తుంది. రజతపర్వత శిఖరంపై సీత కనిపించకపోవడం కథలోని ఉత్కంఠను మరింత పెంచుతుంది. దిగ్విభాగం గత సర్గలో జరిగింది, ఇక్కడ దాని అనుష్ఠానమే వర్ణించబడుతోంది.

ఎన్నో గుహలు గల ఆ పర్వతం కంటికి కనిపించగానే వారు అన్నివైపులా చూస్తూ దానిని ఎక్కారు. తరువాత నేలకు దిగి, అలసిపోయి, స్పృహ తప్పినట్లుగా ఒక ముహూర్తం అక్కడ చెట్టుమొదట ఆశ్రయించి ఉన్నారు. ముహూర్తకాలం సేదతీరి, శ్రమ కొంత తగ్గిన వారు మళ్ళీ దక్షిణ దిక్కునంతటినీ వెదకడానికి సిద్ధమయ్యారు. హనుమంతుడు ప్రముఖుడుగా గల వానరశ్రేష్ఠులు బయలుదేరి, వింధ్యాన్నే మొదలుగా చేసుకొని అన్నివైపులా సంచరించారు. ఇలా ఈ సర్గ శ్రమతో ఆగిపోదు, పునరుద్యమంతోనే ముగుస్తుంది. ముహూర్తమాత్రపు విశ్రాంతి కూడా చాలు — అని వానరుల ధైర్యం చూపబడింది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ అగ్రణిగా చెప్పబడుతుంది; ఇది తరువాతి సర్గలలో అతని మాహాత్మ్యానికి సూచనే. సర్గ ఆరంభంలో అంగదుని వాక్యం, చివర హనుమంతుని ప్రయాణం — ఉపదేశమూ కర్మా రెంటినీ కలిపి కవి కథను ముందుకు నడిపిస్తున్నాడు. వింధ్యమే మొదటి లక్ష్యం, ఎందుకంటే సుగ్రీవుడు దానినే మొదట నిర్దేశించాడు. శ్రమ, విశ్రాంతి, ఉద్యమం అనే క్రమంలో కథ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంది.

உழைப்பால் களைத்திருந்தும், பேரறிவாளனான அங்கதன் வானரர்கள் அனைவரையும் தேற்றி மெல்ல இதைச் சொன்னான். களைத்தவர்களுக்கு ஆறுதல் சொல்வது, பிறகு பணியை நினைவூட்டுவது — இதுவே தலைவனின் முதல் கடமை; அதையே இங்கே இளவரசன் செய்கிறான். ‘காடுகளும் மலைகளும் ஆறுகளும் அணுகுதற்கரிய இடங்களும் அடர்ந்த இடங்களும் பள்ளத்தாக்குகளும் மலைக்குகைகளும் நம்மால் எங்கும் தேடப்பட்டன. அங்கங்கே நாம் சேர்ந்து தேடியும் ஜானகி காணப்படவில்லை; சீதையைக் கவர்ந்த தீச்செயல் புரிந்த அரக்கனும் கிடைக்கவில்லை. நமக்கு நீண்ட காலம் கழிந்துவிட்டது; சுக்ரீவனோ கடுமையாக ஆட்சி செய்பவன். ஆகவே நீங்கள் ஒன்றுசேர்ந்து மீண்டும் எங்கும் தேடுங்கள்.’ காலம் கழிதலும் அரசனின் ஆணையும் என்ற இரண்டு தூண்டும் காரணங்களே இங்கே சொல்லப்படுகின்றன. அங்கதன் மிரட்டுவதுமில்லை, புறக்கணிப்பதுமில்லை; தானும் களைத்திருப்பதால் மற்றவர்களின் களைப்பை அறிவான்; ஆகவே மென்மையான சொல்லாலேயே பணியில் ஈடுபடுத்துகிறான். ‘மெல்ல’ என்ற சொல்லால் பேசுபவனின் மெதுவான குரல் சுட்டப்படுகிறது; அதனால் அது களைத்தவர்களின் காதுகளுக்குள் எளிதாக நுழைகிறது. தந்தை கொல்லப்பட்ட பிறகும் இந்த வாலியின் மகன் அரசப்பணியில் தன் பற்றைக் கைவிடவில்லை என்பது இங்கே தெளிவு.

‘சோம்பலையும் துயரையும் எழும் உறக்கத்தையும் விட்டு, ஜனகன் மகளை நாம் காணும்படியாகச் சீதையைத் தேடுங்கள். சோர்வின்மை, திறமை, மனம் தோல்வியடையாமை — இம்மூன்றும் காரியம் கைகூடச் செய்பவை என்று அறிஞர்கள் சொல்கிறார்கள்; ஆகவேதான் இதை நான் சொல்கிறேன். இன்றும் வனவாசிகள் இந்த அணுகுதற்கரிய காட்டைத் தேடட்டும்; களைப்பை விட்டு மீண்டும் காடு முழுவதையுமே தேடுங்கள். உறுதியாகச் செய்பவனுக்கு அந்தச் செயலின் பலன் காணப்படுகிறது; சோர்வடைந்து முயற்சியைக் கைவிடுவது சிறிதும் தகாது.’ ‘அநிர்வேதம்’ (சோர்வின்மை) என்ற சொல் முயற்சியின் வேர் என்று ராமாயணத்தில் பலமுறை நிலைநாட்டப்படுகிறது; இங்கும் அதுவே சாரம். சோம்பல், துயரம், உறக்கம் என்பவை மூன்று பகைவர்கள்; சோர்வின்மை, திறமை, மனந்தளராமை என்பவை மூன்று ஆயுதங்கள் — இவ்வாறு இரு பக்கங்களுக்கும் இடையிலான பொருத்தம் கவிஞரால் நுட்பமாக அமைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘செய்பவர்களுக்குப் பலன் காணப்படுகிறது’ என்ற பொது நியதியைச் சொல்லி, அதனாலேயே இந்தக் குறிப்பிட்ட தேடலில் ஈடுபாடு உண்டாக்கப்படுகிறது. களைப்பைப் போக்குவது ஓய்வு அல்ல, மீண்டும் செயலில் இறங்குவதே என்பது அங்கதனின் கருத்து.

‘சுக்ரீவன் சினமுடைய அரசன், கடுந்தண்டனை தருபவன்; வானரர்களே, ஆகவே அவனுக்கும் மகாத்மாவான ராமனுக்கும் எப்போதும் அஞ்ச வேண்டும். இதை உங்கள் நன்மைக்காகவே நான் சொன்னேன்; விருப்பமானால் செய்யுங்கள். அல்லது அனைவருக்கும் எது தகுந்ததோ அதைச் சொல்லுங்கள்.’ இளவரசன் தன் ஆணையைத் திணிக்கவில்லை, அவையின் கருத்தையும் கேட்கிறான் — இதுவே நீதியின் முறை. அச்சமும் நன்மையும் ஆகிய இரண்டும் இங்கே காரணங்களாகக் காட்டப்படுகின்றன; அச்சத்தால் மட்டும் காரியம் கைகூடாது, நன்மை உபதேசத்தால் மட்டும் கவனக்குறைவு நீங்காது. சுக்ரீவனின் சினமும் ராமனின் பெருமையும் — இவ்விரண்டையும் நினைவூட்டியதால் வானரர்கள் மீண்டும் ஆயத்தமானார்கள். இங்கே அரசன்மீதான அச்சமும் தர்மத்தின்மீதான அச்சமும் சேர்ந்து வானரர்களின் கவனக்குறைவைத் தடுக்கின்றன.

அங்கதனின் சொல்லைக் கேட்டு, கந்தமாதனன் தாகத்தாலும் களைப்பாலும் சோர்ந்த, ஆயினும் தெளிவான குரலில் சொன்னான் — ‘அங்கதன் சொன்னது உண்மையில் உங்களுக்குத் தகுந்தது, நன்மையானது, ஏற்றது; இவன் சொன்னபடி செய்யப்படட்டும். மீண்டும் மலைகளையும், குகைகளையும், பாறைகளையும், வெறிச்சோடிய காடுகளையும், மலையருவிகளையும் தேடுவோம். மகாத்மாவான சுக்ரீவன் குறிப்பிட்டபடியான எல்லா இடங்களையும், ஒன்றுசேர்ந்து அனைவரும் காட்டையும் மலைக்கோட்டைகளையும் தேடுங்கள்.’ முதியவனின் ஒப்புதலால் இளவரசனின் சொல் வலிமை பெறுகிறது; ஒருவனின் ஊக்கம் மற்றவர்களிடம் பரவுகிறது. ‘தாகத்தாலும் களைப்பாலும் சோர்ந்த’ என்ற அடைமொழியால் பேசுபவனின் உடல் தளர்ச்சி சுட்டப்படுகிறது; ‘தெளிவான’ என்பதால் அவனுடைய உறுதி — உடல் களைத்திருந்தும் குரல் தெளிவாகவே உள்ளது. இங்கே கந்தமாதனன் புதிதாக எதையும் சொல்லவில்லை; முன்பு சொன்னதையே உறுதிப்படுத்துகிறான்; அவையில் இரண்டாமவனின் ஆதரவே முடிவை நிலைப்படுத்துகிறது. மீண்டும் தேட வேண்டிய இடங்களும் இங்கே எண்ணப்படுகின்றன — மலைகள், குகைகள், பாறைகள், வெறிச்சோடிய காடுகள், அருவிகள்.

பிறகு பெருவலிமையுடைய அந்த வானரர்கள் எழுந்து, மீண்டும் விந்தியக் காடுகள் நிறைந்த தெற்குத் திசையில் திரிந்தார்கள். அவர்கள் சரத்கால மேகம் போன்ற, சீர்மிக்க, சிகரங்களும் குகைகளும் உடைய வெள்ளி மலையில் ஏறி, அங்கே அழகிய லோத்ர வனத்தையும் ஏழிலைப்பாலை வனங்களையும் சீதையைக் காணும் ஆவலோடு தேடிக்கொண்டிருந்தார்கள். அதன் உச்சியில் ஏறிய பெரும் பராக்கிரமமுடைய அவர்கள் களைத்துப்போனார்கள்; ஆனால் ராமனின் அன்புக்குரிய பட்டத்தரசியான வைதேகியைக் காணவில்லை. சரத்கால மேக உவமை வெண்மையைச் சுட்டுகிறது; வெள்ளி மலை என்ற பெயராலும் அதுவே உணர்த்தப்படுகிறது. குறிப்பிட்ட மரங்களின் பெயர்களைச் சொல்வதால் கவிஞர் நாட்டின் தனித்தன்மையை வர்ணிக்கிறார்; லோத்ரமும் ஏழிலைப்பாலையும் தட்சிணாபதத்தின் பிரசித்தமான மரங்கள். சிகரத்தில் ஏறுவது தேடலின் உச்சம்; ஆயினும் பலனில்லை — இதுவே வானரர்களின் வேதனை. ‘பெரும் பராக்கிரமமுடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களுடைய ஆற்றல் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் களைப்பு பலவீனத்தால் அல்ல, பணியின் கடினத்தாலேயே என்று அறியப்படுகிறது. வெள்ளி மலையின் சிகரத்திலும் சீதை காணப்படாதது கதையின் பதற்றத்தை இன்னும் அதிகமாக்குகிறது. திசைப் பிரிவினை முந்தைய சர்க்கத்தில் செய்யப்பட்டது; இங்கோ அதன் செயல்பாடே வர்ணிக்கப்படுகிறது.

பல குகைகளுடைய அந்த மலையைக் கண்ணுக்கு எட்டியவரை பார்த்து, எங்கும் நோக்கிக்கொண்டே அவர்கள் அதில் ஏறினார்கள். பிறகு தரையில் இறங்கி, களைத்து, உணர்விழந்தவர்களாக, ஒரு முகூர்த்த நேரம் அங்கே ஒரு மரத்தடியைச் சார்ந்து நின்றார்கள். ஒரு முகூர்த்தம் இளைப்பாறி, களைப்புச் சற்றுத் தணிந்ததும், அவர்கள் மீண்டும் தெற்குத் திசை முழுவதையும் தேட முனைந்தார்கள். அனுமனைத் தலைவனாகக் கொண்ட வானரக் காளைகள் புறப்பட்டு, விந்தியத்திலிருந்தே தொடங்கி எங்கும் திரிந்தார்கள். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் களைப்பில் நின்றுவிடவில்லை, மீண்டும் முயற்சியோடேயே நிறைவடைகிறது. ஒரு முகூர்த்த ஓய்வே போதுமானது — இதனால் வானரர்களின் மனவுறுதி காட்டப்படுகிறது. அனுமனின் பெயர் இங்கே முன்னோடியாகச் சொல்லப்படுகிறது; இது அடுத்த சர்க்கங்களில் அவனுடைய பெருமைக்கான முன்குறிப்பே. சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் அங்கதனின் சொல், இறுதியில் அனுமனின் புறப்பாடு — உபதேசம், செயல் ஆகிய இரண்டையும் இணைத்துக் கவிஞர் கதையை முன்னே நடத்துகிறார். விந்தியமே முதல் இலக்கு; ஏனெனில் சுக்ரீவன் முதலில் குறிப்பிட்டது அதையே. உழைப்பு, ஓய்வு, முயற்சி என்று வரிசையாகக் கதை ஒரு சக்கரம்போலச் சுழல்கிறது.

ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದರೂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಅಂಗದನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಸಂತೈಸಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಬಳಲಿದವರನ್ನು ಸಂತೈಸುವುದು ನಾಯಕನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ, ಅನಂತರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದು — ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವನಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಕಣಿವೆಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದ್ದೇವೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಜಾನಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ, ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಉಗ್ರಶಾಸನನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕಿರಿ.’ ಕಾಲಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಶಾಸನ — ಈ ಎರಡೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕ ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂಗದನು ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ತಾನೂ ಬಳಲಿದ್ದು ಇತರರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಕ್ತಾರನ ನಿಧಾನಗತಿಯ ವಾಣಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಬಳಲಿದವರ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯ ವಧೆಯ ನಂತರವೂ ಈ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

‘ಆಲಸ್ಯವನ್ನೂ ಎದ್ದುಬಂದಿರುವ ಶೋಕವನ್ನೂ ನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುವಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿರಿ. ಅನಿರ್ವೇದ (ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದಿರುವಿಕೆ), ದಕ್ಷತೆ, ಮನಸ್ಸು ಸೋಲದಿರುವಿಕೆ — ಈ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುವು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದೂ ವನವಾಸಿಗಳು ಈ ದುರ್ಗಮ ವನವನ್ನು ಹುಡುಕಲಿ; ಆಯಾಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ವನವನ್ನೇ ಶೋಧಿಸಲಿ. ಮಾಡುತ್ತಿರುವವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಖಂಡಿತ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಬೇಸರಗೊಂಡು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.’ ‘ಅನಿರ್ವೇದ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಉದ್ಯೋಗದ ಮೂಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಸಾರ. ಆಲಸ್ಯ, ಶೋಕ, ನಿದ್ರೆ — ಇವು ಮೂರು ಶತ್ರುಗಳು; ಅನಿರ್ವೇದ, ದಕ್ಷತೆ, ಅಪರಾಜಯ — ಇವು ಮೂರು ಆಯುಧಗಳು — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಫಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ತೊಡಗುವುದೇ ಎಂಬುದು ಅಂಗದನ ಮತ.

‘ಸುಗ್ರೀವನು ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ರಾಜ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ದಂಡಿಸುವವನು; ಓ ವಾನರರೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೂ ಸದಾ ಹೆದರಬೇಕು. ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನಿಮಗೆ ಸರಿಯೆನಿಸಿದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರಿ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯಾವುದು ಉಚಿತವೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಿರಿ.’ ಯುವರಾಜನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ನೀತಿಯ ರೀತಿ. ಭಯ ಮತ್ತು ಹಿತ — ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣಗಳಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕೇವಲ ಭಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿತೋಪದೇಶದಿಂದ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕೋಪ, ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವ — ಎರಡರ ನೆನಪಿನಿಂದ ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಭಯವೂ ಧರ್ಮಭಯವೂ ಸೇರಿ ವಾನರರ ಅಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಂಗದನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಗಂಧಮಾದನನು ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಂಗದನು ಹೇಳಿದುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ನಿಮಗೆ ತಕ್ಕುದು, ಹಿತಕರವೂ ಅನುಕೂಲವೂ ಆದುದು; ಇವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡೋಣ. ಮತ್ತೆ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೂ ಕಂದರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಬರಿದಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟದ ಝರಿಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕೋಣ. ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂಚಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ, ವನವನ್ನೂ ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶೋಧಿಸಲಿ.’ ಹಿರಿಯನ ಅನುಮೋದನೆಯಿಂದ ಯುವರಾಜನ ಮಾತಿಗೆ ಬಲ ಬರುತ್ತದೆ; ಒಬ್ಬನ ಉತ್ಸಾಹ ಇತರರಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ‘ಪಿಪಾಸಾಶ್ರಮಖಿನ್ನಯಾ’ (ಬಾಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದಿಂದ ಬಳಲಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಕ್ತಾರನ ದೈಹಿಕ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ‘ವ್ಯಕ್ತಯಾ’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ — ದೇಹ ಬಳಲಿದ್ದರೂ ವಾಣಿ ಸ್ಪಷ್ಟವೇ. ಇಲ್ಲಿ ಗಂಧಮಾದನನು ಹೊಸದೇನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯವನ ಸಮರ್ಥನೆಯೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಂದರಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ಬರಿದಾದ ಕಾಡುಗಳು, ಝರಿಗಳು.

ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಾನರರು ಎದ್ದು ವಿಂಧ್ಯದ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ಶಿಖರಗಳೂ ಕಣಿವೆಗಳೂ ಉಳ್ಳ ರಜತಪರ್ವತವನ್ನು ಅವರು ಏರಿ, ಅಲ್ಲಿನ ರಮ್ಯವಾದ ಲೋಧ್ರವನವನ್ನೂ ಸಪ್ತಪರ್ಣವನಗಳನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದರ ತುದಿಯನ್ನು ಏರಿದ ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ಬಳಲಿದರು, ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಿಷಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಬಿಳುಪನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಜತಪರ್ವತ’ (ಬೆಳ್ಳಿಬೆಟ್ಟ) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಅದೇ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿ ದೇಶದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಪರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮರಗಳು. ಶಿಖರವನ್ನು ಏರುವುದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ, ಆದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಾನರರ ವೇದನೆ. ‘ವಿಪುಲವಿಕ್ರಮಾಃ’ (ಅಪಾರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಅವರ ಶ್ರಮ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯದ ದುಷ್ಕರತೆಯಿಂದ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಜತಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಾಣದಿರುವುದು ಕಥೆಯ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಿಕ್ಕುಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನೇಕ ಕಂದರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಂತೆ ನೋಡಿ, ಸುತ್ತಲೂ ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಅದನ್ನು ಏರಿದರು. ಅನಂತರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದು, ಬಳಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರಂತಾಗಿ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕುಳಿತರು. ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡು, ಶ್ರಮ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು. ಹನುಮಂತನೇ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಹೊರಟು, ವಿಂಧ್ಯದಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಿ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯೂ ಸಾಕಾಯಿತು — ಇದರಿಂದ ವಾನರರ ಧೈರ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹನುಮಂತನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಅವನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಸೂಚನೆಯೇ. ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಮಾತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಯಾಣ — ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿ ಕವಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಂಧ್ಯವೇ ಮೊದಲ ಗುರಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲು ಸೂಚಿಸಿದ್ದನು. ಶ್ರಮ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಉದ್ಯಮ — ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ.

അധ്വാനംകൊണ്ടു ക്ഷീണിതനായിരുന്നിട്ടും മഹാപ്രാജ്ഞനായ അംഗദൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും സമാശ്വസിപ്പിച്ച് പതുക്കെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ക്ഷീണിതരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുക നായകന്റെ ആദ്യകർത്തവ്യം, പിന്നെ കാര്യം ഓർമിപ്പിക്കുക — അതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ യുവരാജാവ് ചെയ്യുന്നത്. ‘വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും നദികളും ദുർഗമസ്ഥലങ്ങളും ഗഹനങ്ങളും താഴ്വരകളും പർവതഗുഹകളും നാം എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞു. അവിടവിടെ ഒന്നിച്ചു നാം അന്വേഷിച്ചിട്ടും ജാനകിയെ കാണുന്നില്ല; സീതയെ അപഹരിച്ച ദുഷ്കർമിയായ രാക്ഷസനെയും കണ്ടെത്തുന്നില്ല. നമുക്ക് ഏറെ കാലം കഴിഞ്ഞുപോയി, സുഗ്രീവനാകട്ടെ ഉഗ്രശാസനനാണ്. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു വീണ്ടും എല്ലായിടത്തും തിരയുവിൻ.’ കാലക്ഷയവും രാജാവിന്റെ ശാസനവും — ഈ രണ്ടു കാരണങ്ങളാണ് ഇവിടെ പ്രേരകങ്ങളായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അംഗദൻ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നില്ല, അവഗണിക്കുന്നുമില്ല; താനും ക്ഷീണിതനായതുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ അധ്വാനം അവനറിയാം, അതിനാൽ മൃദുവചനംകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ കാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വക്താവിന്റെ മന്ദഗതിയായ വാണി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അതു ക്ഷീണിതരുടെ കാതുകളിൽ സുഖമായി പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ ബാലിപുത്രൻ അച്ഛന്റെ വധത്തിനുശേഷവും രാജകാര്യത്തിലുള്ള നിഷ്ഠ കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

‘ഉയർന്നുവന്ന ആലസ്യവും ശോകവും ഉറക്കവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ജനകപുത്രിയെ നാം കാണുംവിധം സീതയെ തിരയുവിൻ. അനിർവേദം (മടുപ്പില്ലായ്മ), ദാക്ഷ്യം (സാമർഥ്യം), മനസ്സിന്റെ അപരാജയം (തോൽക്കാത്ത മനസ്സ്) — ഈ മൂന്നും കാര്യസിദ്ധി നൽകുന്നവയാണെന്നു വിദ്വാന്മാർ പറയുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇതു പറയുന്നത്. ഇന്നും വനവാസികൾ ഈ ദുർഗമവനം തിരയട്ടെ; ഖേദം ഉപേക്ഷിച്ച് വീണ്ടും ഈ വനം മുഴുവൻ തിരയട്ടെ. പ്രവർത്തിക്കുന്നവന് ആ കർമത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചയമായും കാണാം; മടുപ്പിനു വഴങ്ങി ഉദ്യമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.’ ‘അനിർവേദം’ എന്ന പദം രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും ഉദ്യമത്തിന്റെ മൂലമായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവിടെയും അതുതന്നെയാണ് സാരം. ആലസ്യം, ശോകം, ഉറക്കം — ഇവ മൂന്നു ശത്രുക്കൾ; അനിർവേദം, ദാക്ഷ്യം, അപരാജയം — ഇവ മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ — ഇങ്ങനെ രണ്ടു പക്ഷങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തം കവി സൂക്ഷ്മമായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘കുർവതാം ഫലം ദൃശ്യതേ’ (പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കു ഫലം കാണാം) എന്ന പൊതുനിയമം പറഞ്ഞ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ പ്രത്യേക അന്വേഷണത്തിൽ അവരെ പ്രവൃത്തരാക്കുന്നു. അധ്വാനത്തിനുള്ള പരിഹാരം വിശ്രമമല്ല, വീണ്ടും പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെടലാണ് എന്നാണ് അംഗദന്റെ മതം.

‘സുഗ്രീവൻ കോപിഷ്ഠനായ രാജാവാണ്, കഠിനമായി ശിക്ഷിക്കുന്നവനും; വാനരന്മാരേ, അതിനാൽ അവനെയും മഹാത്മാവായ രാമനെയും എപ്പോഴും ഭയപ്പെടണം. നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായിമാത്രമാണ് ഞാൻ ഇതു പറഞ്ഞത്; ഇഷ്ടമെങ്കിൽ അങ്ങനെ ചെയ്യുക. അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാവർക്കും ഉചിതമായത് എന്തെന്നു പറയുക.’ യുവരാജാവ് തന്റെ ആജ്ഞ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നില്ല, സഭയുടെ അഭിപ്രായംകൂടി ചോദിക്കുന്നു — ഇതാണ് നയത്തിന്റെ രീതി. ഭയവും ഹിതവും — രണ്ടും ഇവിടെ കാരണങ്ങളായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭയംകൊണ്ടുമാത്രം കാര്യം സാധിക്കില്ല, ഹിതോപദേശംകൊണ്ടുമാത്രം അശ്രദ്ധ നീങ്ങുകയുമില്ല. സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധവും രാമന്റെ മഹത്ത്വവും — ഇവ രണ്ടും ഓർമിപ്പിച്ചതോടെ വാനരന്മാർ വീണ്ടും സജ്ജരായി. ഇവിടെ രാജഭയവും ധർമഭയവും ചേർന്ന് വാനരന്മാരുടെ അശ്രദ്ധ നീക്കുന്നു.

അംഗദന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗന്ധമാദനൻ ദാഹവും ക്ഷീണവുംകൊണ്ടു തളർന്നതെങ്കിലും വ്യക്തമായ വാണിയിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അംഗദൻ പറഞ്ഞതു തീർച്ചയായും നിങ്ങൾക്കു യോജിച്ചതും ഹിതകരവും അനുകൂലവുമാണ്; ഇവന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കുക. നമുക്കു വീണ്ടും പർവതങ്ങളും ഗുഹകളും പാറകളും ശൂന്യമായ കാനനങ്ങളും പർവതനിർഝരങ്ങളും തിരയാം. മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ നിർദേശിച്ച എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഒന്നിച്ചുചേർന്ന്, എല്ലാവരും വനവും പർവതദുർഗങ്ങളും തിരയട്ടെ.’ വൃദ്ധന്റെ അനുമോദനത്താൽ യുവരാജാവിന്റെ വാക്കിനു ബലം ലഭിക്കുന്നു; ഒരാളുടെ ഉത്സാഹം മറ്റുള്ളവരിലേക്കു പകരുന്നു. ‘പിപാസാശ്രമഖിന്നയാ’ (ദാഹവും ക്ഷീണവുംകൊണ്ടു തളർന്ന) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് വക്താവിന്റെ ശരീരദൗർബല്യവും ‘വ്യക്തയാ’ (വ്യക്തമായ) എന്നതുകൊണ്ട് അവന്റെ നിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശരീരം ക്ഷീണിച്ചിട്ടും വാണി സ്പഷ്ടംതന്നെ. ഇവിടെ ഗന്ധമാദനൻ പുതുതായി ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മുമ്പു പറഞ്ഞതിനെത്തന്നെ ദൃഢമാക്കുന്നു; സഭയിൽ രണ്ടാമതൊരാളുടെ പിന്തുണതന്നെയാണ് തീരുമാനം ഉറപ്പിക്കുന്നത്. പുനരന്വേഷണത്തിന്റെ സ്ഥലങ്ങളും ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പർവതങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, പാറകൾ, ശൂന്യകാനനങ്ങൾ, നിർഝരങ്ങൾ.

പിന്നെ മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാർ എഴുന്നേറ്റ് വീണ്ടും വിന്ധ്യകാനനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ തെക്കേ ദിക്കിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ശരത്കാലമേഘംപോലെയുള്ള, ശോഭയേറിയ, ശിഖരങ്ങളും താഴ്വരകളുമുള്ള രജതപർവതത്തിൽ കയറി, സീതയെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അവർ അവിടത്തെ രമണീയമായ ലോധ്രവനവും സപ്തപർണവനങ്ങളും തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. അതിന്റെ മുകളിൽ കയറിയ ആ മഹാവിക്രമികൾ ക്ഷീണിതരായി; എന്നാൽ രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയും മഹിഷിയുമായ വൈദേഹിയെ അവർ കണ്ടില്ല. ശരത്കാലമേഘത്തോടുള്ള ഉപമ വെണ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രജതപർവതം’ (വെള്ളിമല) എന്ന പേരുകൊണ്ടും അതുതന്നെ ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേക വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി ദേശത്തിന്റെ വൈശിഷ്ട്യം വർണിക്കുന്നു; ലോധ്രവും സപ്തപർണവും (ഏഴിലംപാല) ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വൃക്ഷങ്ങളാണ്. ശിഖരാരോഹണം അന്വേഷണത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; എങ്കിലും ഫലമില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് വാനരന്മാരുടെ വേദന. ‘വിപുലവിക്രമാഃ’ (മഹാവിക്രമികൾ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവരുടെ ക്ഷീണം ദൗർബല്യംകൊണ്ടല്ല, കാര്യത്തിന്റെ ദുഷ്കരതകൊണ്ടാണെന്ന് അറിയാം. രജതപർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലും സീതയെ കാണാതിരിക്കുന്നത് കഥയുടെ പിരിമുറുക്കം കൂടുതൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ദിക്കുകളുടെ വിഭജനം മുൻസർഗത്തിൽ നടന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അതിന്റെ നിർവഹണമാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഏറെ ഗുഹകളുള്ള ആ പർവതം കണ്ണിൽപ്പെട്ടപ്പോൾ അവർ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട് അതിൽ കയറി. പിന്നെ ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവന്ന്, ക്ഷീണിതരും ബോധം മങ്ങിയവരുമായി, ഒരു മുഹൂർത്തനേരം അവിടെ ഒരു വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ അഭയം തേടി ഇരുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തം ആശ്വസിച്ച്, ക്ഷീണം അല്പം നീങ്ങിയപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും തെക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ തിരയാൻ ഒരുങ്ങി. ഹനുമാൻ മുതലായ പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാർ പുറപ്പെട്ടു; വിന്ധ്യനിൽനിന്നുതന്നെ തുടങ്ങി അവർ ചുറ്റും സഞ്ചരിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ക്ഷീണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല, പുനരുദ്യമത്തോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തെ വിശ്രമംപോലും മതിയായി — ഇതിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ പേര് ഇവിടെ മുൻനിരക്കാരനായി പറയപ്പെടുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അവന്റെ മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ സൂചനതന്നെയാണ്. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അംഗദന്റെ വാക്ക്, അവസാനത്തിൽ ഹനുമാന്റെ പ്രസ്ഥാനം — ഉപദേശവും കർമവും ഒന്നിച്ചുചേർത്ത് കവി കഥയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നു. വിന്ധ്യൻതന്നെയാണ് ആദ്യലക്ഷ്യം, കാരണം സുഗ്രീവൻ ആദ്യം നിർദേശിച്ചത് അതുതന്നെയായിരുന്നു. ക്ഷീണം, വിശ്രമം, ഉദ്യമം — ഈ ക്രമത്തിൽ കഥ ഒരു ചക്രംപോലെ കറങ്ങുന്നു.

Then Aṅgada, very wise and worn out as he was himself, comforted all the monkeys and spoke to them slowly. A leader's first duty is to console those who are exhausted and then to remind them of the task, and that is what the crown prince did; he spoke slowly so that his words would reach tired ears gently. "We have searched forests, mountains, rivers, fastnesses and thickets, ravines and mountain caves on every side," he said. "Yet for all our searching together, Jānakī is nowhere to be seen, nor the evil rākṣasa who carried Sītā off. A great deal of our time has gone, and Sugrīva's rule is harsh. So let us all keep together and search on every side once more." He named two spurs, the time running out and the king's command. Aṅgada neither scolded nor ignored them: tired himself, he understood their weariness and set them to work with gentle words. It is plain here that Vālī's son, even after his father's death, had not wavered in his loyalty to the king's service.

"Shake off sloth and grief and the sleep that has come over you," he said, "and search for Sītā in such a way that we may yet find Janaka's daughter. The wise say three things bring an undertaking to success: refusing to lose heart, skill, and a mind that will not be beaten. That is why I say this to you. Let us forest-dwellers search this difficult forest today; put aside weariness and search the whole wood again. For whoever keeps working is sure to see the fruit of his work; to sink into despair and let our effort wither before it flowers is not right." Refusing to despair is presented many times in the Rāmāyaṇa as the root of all endeavour, and that is the heart of this speech too. Sloth, grief and sleep are three enemies; perseverance, skill and an unbeaten mind are three weapons — the poet sets the two sides against each other with care. From the general rule that those who work will see results, Aṅgada draws them back into this particular search: for him the cure for weariness is not rest but going back to work.

"Sugrīva is a king quick to anger and harsh in punishment, monkeys, and both he and great-souled Rāma must always be feared. I have said this for your own good; act on it if you think fit. Or else, let whatever is best for all of us be put forward." The crown prince does not force his command on them but asks the assembly's view as well, which is the way of good policy. He gives both fear and their own good as reasons, for fear alone does not get things done, and good advice alone does not shake off negligence. Reminded of Sugrīva's anger and Rāma's greatness, fear of the king and fear of wrongdoing together, the monkeys were ready again.

Hearing Aṅgada, Gandhamādana spoke, his voice worn by thirst and exhaustion but clear — his body was tired, but his words were firm. "What Aṅgada has said is worthy of you all, good for us and fitting. Let us do as he says. Let us search the hills again, the caverns and the rocks, the empty woods and the mountain streams, and every place great Sugrīva named to us; let everyone keep together and search the forest and the mountain fastnesses." An elder's support gave the crown prince's words weight, and one monkey's zeal spread to the rest. Gandhamādana said nothing new but confirmed what had been said, and in an assembly it is the seconding voice that settles a decision; he also listed the places to be searched again.

Then those mighty monkeys rose and ranged once more over the southern quarter, thick with the forests of the Vindhya. They climbed a glorious silver mountain, white as an autumn cloud — the simile and the name both speak of its whiteness — crowned with peaks and full of caverns, and there, longing to see Sītā, they searched its lovely lodhra grove and its woods of saptaparṇa, two well-known trees of the south, named to give the land its character. Climbing to its summit, those monkeys of vast prowess grew weary, and still they did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen. To reach the peak was the utmost effort of the search, and still there was no result; that was the monkeys' anguish. "Of vast prowess" reminds us that their weariness came not from weakness but from the difficulty of the task, and not finding Sītā even on the silver mountain's summit tightens the story's tension. The division of the quarters had been made before; here we see it carried out.

Having brought that mountain of many caverns into view, they climbed it and looked all around. Then they came back down to the ground, exhausted and dazed, and rested a while at the foot of a tree. After that short rest, their fatigue a little eased, they were ready once more to search the whole southern quarter. Those bulls among monkeys set out with Hanumān at their head, and, starting from the Vindhya, since Sugrīva had named it first, they roamed in every direction. So this sarga does not end in exhaustion but in renewed effort; a moment's rest was enough, which shows the monkeys' fortitude. Hanumān is named here as their leader, a hint of his greatness in the sargas to come. The sarga opens with Aṅgada's counsel and ends with Hanumān's departure, and by joining advice and action the poet carries the story forward; toil, rest and effort follow one another like a turning wheel.