तारेण अङ्गदेन च सहितः हनुमान् कपिः सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं देशं गन्तुं सहसा प्रचक्रमे। पूर्वसर्गे त्रयः यूथपाः प्रत्यागताः, अयं तु तदा एव आरभते — कालभेदेन कविः दक्षिणयूथस्य कथां पृथक् प्रारभते। सः तैः सर्वैः कपिसत्तमैः सह दूरम् उपागम्य विन्ध्यस्य गुहाः गहनानि च विचित्य, पर्वताग्राणि, नदीभिः दुर्गान् प्रदेशान्, सरांसि, विपुलद्रुमान्, विविधान् वृक्षषण्डान्, वनपादपयुक्तान् पर्वतांश्च अन्विष्टवान्। विन्ध्यः एव तेषाम् आरम्भस्थानम्, यतः दक्षिणापथस्य सः द्वारम्। ते सर्वे वीराः वानराः सर्वतः दिशम् अन्वेषमाणाः अपि मैथिलीं जनकात्मजां सीतां न ददृशुः। दक्षिणा दिक् वस्तुतः सीतायाः दिक्, तथापि आरम्भे एव निष्फलता — कविः श्रमं प्रथमं विस्तरेण वर्णयति, फलं तु बहुविलम्बेन दास्यति। एषा विलम्बनरीतिः सुन्दरकाण्डस्य महिमानं वर्धयति। सुग्रीवेण पूर्वं नामतः उद्दिष्टाः एव ते देशाः, अतः अन्वेषणं यादृच्छिकं न आसीत्।

ते दुर्धर्षाः विविधानि मूलानि फलानि च भक्षयन्तः अन्वेषमाणाः तत्र तत्र एव न्यवसन् — न तेषां निश्चितं वासस्थानम् आसीत्, न च भोजनस्य नियमः; यत्र सन्ध्या तत्र एव निवासः। सः देशः दुरन्वेषः, गुहागहनवान्, महान्, निर्जलः, निर्जनः, शून्यः, गहनः, घोरदर्शनश्च आसीत्। गुहाबाहुल्यम् एव अन्वेषणस्य मुख्यं विघ्नम्, यतः प्रतिगुहायां प्रवेष्टव्यम्। तादृशानि अरण्यानि अपि विचित्य ते भृशं पीडिताः अभवन्; सः देशः अपि दुरन्वेष्यः गुहागहनवान् महान् एव आसीत्। एषा पुनरुक्तिः वुल्गेटपाठस्य एव, हिन्दीभाष्येन च समर्थिता; तया अन्वेषणस्य दीर्घता श्रमस्य च आवृत्तिः सूच्यते — एकं दुर्गं देशं त्यक्त्वा अपरं तादृशम् एव प्राप्नुवन्ति इति। ततः तं देशं त्यक्त्वा सर्वे हरियूथपाः अकुतोभयाः सन्तः अन्यं दुराधर्षं देशं विविशुः। भयाभावः अत्र वर्ण्यते, यतः अग्रे असुरेण सह युद्धं भविष्यति। हनूमान् अङ्गदः तारश्च तत्र एव सह वसन्ति, न कश्चित् पृथग् गच्छति।

यत्र वृक्षाः वन्ध्यफलाः विपुष्पाः पर्णवर्जिताः च, यत्र सरितः निस्तोयाः, यत्र मूलम् अपि सुदुर्लभम्; यत्र न महिषाः, न मृगाः, न हस्तिनः, न शार्दूलाः, न पक्षिणः, न च अन्ये वनगोचराः प्राणिनः सन्ति; यत्र न वृक्षाः, न ओषध्यः, न वल्ल्यः, न वीरुधः — एवं कविः निषेधानाम् आवृत्त्या वनस्य शून्यताम् उपर्युपरि दृढयति। तथापि तत्र स्थले एव स्निग्धपत्राः फुल्लपङ्कजाः पद्मिन्यः प्रेक्षणीयाः सुगन्धाः च सन्ति, किन्तु भ्रमरैः विवर्जिताः। जले न वर्धन्ते, स्थले एव पुष्यन्ति इति अद्भुतम्; एतत् वनं दृष्टिमात्रेण रमणीयम्, वस्तुतः तु प्राणरहितम्। पद्मिन्यः पुष्यन्ति, गन्धः अस्ति, भ्रमरः तु नास्ति — यत्र गन्धः तत्र भ्रमरः इति लोकनियमस्य अत्र भङ्गः। एतेन एव वनस्य शापग्रस्तता सूच्यते, यस्याः कारणम् अग्रिमश्लोकेषु कथ्यते। वर्णनम् इदं वानराणां क्लेशस्य पृष्ठभूमिम् अपि रचयति। ‘यत्र’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेण एकः एव देशः सर्वत्र निर्दिश्यते।

कण्डुः नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः महर्षिः तत्र आसीत् — परमामर्षी, नियमैः दुष्प्रधर्षणश्च। असहिष्णुता तपसा सह वर्तते इति ऋषिस्वभावस्य सूक्ष्मं चित्रणम्। तस्य दशवार्षिकः बालकः पुत्रः तस्मिन् वने प्रणष्टः, जीवितान्तं गतः; तेन महामुनिः क्रुद्धः अभवत्। तेन धर्मात्मना तत्र कृत्स्नं महद्वनं शप्तम् — अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितं च जातम्। ‘धर्मात्मना’ इति विशेषणं सविस्मयम्, यतः धर्मात्मा अपि पुत्रशोकेन वनं निर्जनं करोति; शापस्य कारणं तु पुत्रशोकः एव, अतः वनस्य निर्जनता न स्वाभाविकी, अपितु आगन्तुकी। यत् पूर्वश्लोकेषु वर्णितं तस्य कारणम् अत्र प्रकाश्यते — इयं कवेः रीतिः, प्रथमं दृश्यं ततः हेतुः। तस्य वनस्य काननान्तान्, गिरीणां कन्दराणि, नदीनां प्रभवाणि च ते समाहिताः विचिन्वन्ति। किन्तु तत्र अपि ते महात्मानः जनकात्मजां न अपश्यन्। नदीनाम् उद्गमस्थानानि अपि परीक्षितानि, यतः तत्र गुप्तवासः सम्भाव्यः।

सुग्रीवस्य प्रियं कुर्वन्तः ते हर्तारं रावणम् अपि न अपश्यन् — न सीता, न अपहर्ता, न च कोऽपि चिह्नम्। ततः लतागुल्मसमावृतं तं भीमं देशं प्रविश्य ते भीमकर्माणं सुरनिर्भयम् असुरं ददृशुः। देवेभ्यः अपि अभीतः इति विशेषणेन तस्य बलम् उक्तम्। अपरं शैलम् इव स्थितं तं घोरम् असुरं दृष्ट्वा सर्वे वानराः गाढं परिहिताः — युद्धाय कक्ष्यां दृढं बद्धवन्तः; एषा एव वानराणां युद्धसज्जता। सः बली अपि तान् सर्वान् वानरान् ‘नष्टाः स्थ’ इति अब्रवीत्, संक्रुद्धः च संगतं मुष्टिम् उद्यम्य अभ्यधावत। वाक्येन एव प्रथमं प्रहारः, ततः मुष्टिना — क्रमः लोकसिद्धः। तं सहसा आपतन्तं वालिपुत्रः अङ्गदः तदा ‘अयं रावणः’ इति मत्वा तलेन अभिजघान। रावणम् एव सर्वे चिन्तयन्ति, अतः दृष्टमात्रः असुरः रावणः इति भ्रमः; तेन च अङ्गदस्य प्रहारः तीव्रतरः जातः। अङ्गदः पितुः इव शीघ्रकारी, न विचारयति, प्रहरति एव।

वालिपुत्रेण अभिहतः सः वक्त्रात् शोणितम् उद्वमन् पर्यस्तः पर्वतः इव भूमौ न्यपतत्। एकेन एव तलप्रहारेण शैलोपमः असुरः पतितः — अङ्गदस्य पितृसदृशं बलम् अत्र प्रथमं प्रकाशते। तस्मिन् निरुच्छ्वासे सति जितकाशिनः वानराः तत्र सर्वं गिरिगह्वरं प्रायशः व्यचिन्वन्; विजयेन उत्साहः वर्धितः, अन्वेषणं च पुनः आरब्धम्। ततः तत् सर्वं विचितं कृत्वा ते सर्वे काननौकसः पुनः अन्यत् अपरं घोरं गिरिगह्वरं विविशुः। तत्र अपि विचित्य ते खिन्नाः सन्तः विनिष्पत्य समागताः, एकान्ते च वृक्षमूले दीनमानसाः निषेदुः। ‘एकान्ते’ ‘वृक्षमूले’ ‘दीनमानसाः’ इति त्रिभिः पदैः कविः पराजयस्य चित्रं पूर्णं करोति। सर्गः प्रयत्नेन आरब्धः, विजयेन मध्ये उत्साहितः, अन्ते तु विषादेन उपसंह्रियते; अग्रिमे सर्गे अङ्गदः तान् एव दीनान् आश्वासयिष्यति, तेन च कथा पुनः प्रवर्तिष्यते। वानराणां श्रमः तु मासमर्यादाम् अतिक्रान्तः, तेन च भयं वर्धते।

తారునితో అంగదునితో కలిసి కపి హనుమంతుడు సుగ్రీవుడు నిర్దేశించిన దేశానికి వెళ్ళడానికి వెంటనే బయలుదేరాడు. గత సర్గలో ముగ్గురు యూథపతులు తిరిగివచ్చారు, ఇతడు మాత్రం అప్పుడే మొదలుపెడుతున్నాడు — కాలభేదంతో కవి దక్షిణయూథపు కథను వేరుగా ప్రారంభిస్తున్నాడు. అతడు ఆ కపిశ్రేష్ఠులందరితో కలిసి దూరం వెళ్ళి, వింధ్యపర్వతపు గుహలనూ దట్టమైన అడవులనూ వెదికి, పర్వతశిఖరాలనూ, నదులతో దుర్గమమైన ప్రదేశాలనూ, సరస్సులనూ, పెద్దపెద్ద వృక్షాలనూ, రకరకాల వృక్షసమూహాలనూ, వనవృక్షాలతో కూడిన పర్వతాలనూ అన్వేషించాడు. వింధ్యమే వారి ఆరంభస్థానం, ఎందుకంటే అది దక్షిణాపథానికి ద్వారం. వీరులైన ఆ వానరులందరూ దిక్కునంతా వెదికినా మైథిలి, జనకాత్మజ అయిన సీతను చూడలేదు. దక్షిణ దిక్కు నిజానికి సీత దిక్కే, అయినా ఆరంభంలోనే నిష్ఫలత — కవి శ్రమను మొదట విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, ఫలాన్ని మాత్రం ఎంతో ఆలస్యంగా ఇస్తాడు. ఈ ఆలస్యపు రీతి సుందరకాండ మహిమను పెంచుతుంది. ఆ దేశాలు సుగ్రీవుడు ఇంతకుముందు పేర్లతో నిర్దేశించినవే, కాబట్టి అన్వేషణ యాదృచ్ఛికం కాదు.

ఆ దుర్ధర్షులు రకరకాల దుంపలనూ పండ్లనూ తింటూ, వెదుకుతూ అక్కడక్కడే నివసించారు — వారికి నిశ్చితమైన నివాసస్థానం లేదు, భోజనానికి నియమం లేదు; ఎక్కడ సంధ్య అయితే అక్కడే నివాసం. ఆ దేశం వెదకడానికి కష్టమైనది, గుహలతో దట్టమైనది, విశాలమైనది, నీరు లేనిది, జనం లేనిది, శూన్యమైనది, దట్టమైనది, చూడటానికి ఘోరమైనది. గుహల బాహుళ్యమే అన్వేషణకు ప్రధానవిఘ్నం, ఎందుకంటే ప్రతి గుహలోకీ ప్రవేశించాలి. అటువంటి అరణ్యాలను కూడా వెదికి వారు ఎంతో బాధపడ్డారు; ఆ దేశం కూడా వెదకడానికి కష్టమైనది, గుహలతో దట్టమైనది, విశాలమైనదే. ఈ పునరుక్తి ప్రచలిత పాఠానికే (వల్గేట్‌కే) చెందినది, హిందీ వ్యాఖ్య కూడా దీనిని సమర్థిస్తుంది; దానితో అన్వేషణ దీర్ఘత్వమూ శ్రమ పునరావృత్తీ సూచించబడతాయి — ఒక దుర్గమదేశాన్ని విడిచి అటువంటిదే మరొకదాన్ని చేరుకుంటారు. తరువాత ఆ దేశాన్ని విడిచి వానరయూథపతులందరూ ఎక్కడి నుండీ భయం లేనివారై మరొక దుర్జయమైన దేశంలోకి ప్రవేశించారు. ఇక్కడ భయరాహిత్యం వర్ణించబడుతోంది, ఎందుకంటే ముందు అసురునితో యుద్ధం జరగబోతోంది. హనుమంతుడూ అంగదుడూ తారుడూ అక్కడ కలిసే నివసిస్తారు, ఎవ్వరూ వేరుగా వెళ్ళరు.

అక్కడ వృక్షాలు ఫలించనివి, పూలు లేనివి, ఆకులు లేనివి; అక్కడ నదులు నీరు లేనివి; అక్కడ దుంపలు కూడా ఎంతో దుర్లభం; అక్కడ దున్నపోతులు గాని, మృగాలు గాని, ఏనుగులు గాని, పులులు గాని, పక్షులు గాని, ఇతర వనచరప్రాణులు గాని లేవు; అక్కడ వృక్షాలు గాని, ఓషధులు గాని, తీగెలు గాని, పొదలు గాని లేవు — ఇలా కవి నిషేధాల పునరావృత్తితో వనశూన్యతను మరింత మరింత దృఢపరుస్తున్నాడు. అయినా అక్కడ నేలపైనే నున్నని ఆకులు గల, వికసించిన పద్మాలు గల, చూడదగిన, సుగంధభరితమైన పద్మలతలు ఉన్నాయి, కాని తుమ్మెదలు లేనివి. నీటిలో పెరగవు, నేలపైనే పూస్తాయి అనేది అద్భుతం; ఈ వనం చూడటానికి మాత్రమే రమణీయం, నిజానికి ప్రాణరహితం. పద్మలతలు పూస్తాయి, సుగంధం ఉంది, తుమ్మెద మాత్రం లేదు — సుగంధం ఉన్నచోట తుమ్మెద ఉంటుందనే లోకనియమం ఇక్కడ భంగమైంది. దీనితోనే వనం శాపగ్రస్తమైనదని సూచించబడుతుంది; దాని కారణం తరువాతి శ్లోకాలలో చెప్పబడుతుంది. ఈ వర్ణన వానరుల కష్టాలకు నేపథ్యాన్ని కూడా రచిస్తుంది. ‘యత్ర’ (ఎక్కడైతే) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడంతో అంతటా ఒకే దేశం నిర్దేశించబడుతోంది.

అక్కడ కండువు అనే మహాభాగ్యశాలీ సత్యవాదీ తపోధనుడూ అయిన మహర్షి ఉండేవాడు — అతడు మహాకోపి, నియమాలతో ఎవ్వరూ ఎదిరించలేనివాడు. అసహనం తపస్సుతో పాటు ఉంటుందనేది ఋషిస్వభావపు సూక్ష్మచిత్రణ. అతని పదేళ్ళ బాలుడైన కుమారుడు ఆ వనంలో తప్పిపోయి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు; దానితో ఆ మహాముని కోపించాడు. ఆ ధర్మాత్ముడు అక్కడి మహావనాన్నంతటినీ శపించాడు — అది శరణం లేనిదిగా, చొరరానిదిగా, మృగపక్షులు లేనిదిగా అయింది. ‘ధర్మాత్మనా’ (ధర్మాత్ముని చేత) అనే విశేషణం విస్మయంతో కూడినది, ఎందుకంటే ధర్మాత్ముడు కూడా పుత్రశోకంతో వనాన్ని నిర్జనం చేస్తున్నాడు; శాపానికి కారణం పుత్రశోకమే, కాబట్టి వనపు నిర్జనత స్వాభావికం కాదు, ఆగంతుకం. ముందరి శ్లోకాలలో వర్ణించినదానికి కారణం ఇక్కడ వెల్లడవుతుంది — మొదట దృశ్యం, తరువాత హేతువు అనేది కవి రీతి. ఆ వనపు అడవి అంచులనూ, కొండల గుహలనూ, నదుల జన్మస్థానాలనూ వారు ఏకాగ్రతతో వెదుకుతారు. కాని అక్కడ కూడా ఆ మహాత్ములు జనకాత్మజను చూడలేదు. నదుల ఉద్గమస్థానాలను కూడా పరీక్షించారు, ఎందుకంటే అక్కడ రహస్యంగా నివసించే అవకాశం ఉంది.

సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయదలచిన వారు అపహర్త అయిన రావణుని కూడా చూడలేదు — సీతా లేదు, అపహర్తా లేదు, ఏ చిహ్నమూ లేదు. తరువాత లతలతో పొదలతో కప్పబడిన ఆ భయంకరమైన దేశంలోకి ప్రవేశించి వారు భయంకర కార్యాలు చేసే, దేవతలకు కూడా భయపడని ఒక అసురుని చూశారు. దేవతలకు కూడా భయపడనివాడు అనే విశేషణంతో అతని బలం చెప్పబడింది. మరొక కొండలా నిలిచి ఉన్న ఆ ఘోరమైన అసురుని చూసి వానరులందరూ గట్టిగా నడుములు బిగించారు — యుద్ధానికి నడికట్టు దృఢంగా కట్టుకున్నారు; ఇదే వానరుల యుద్ధసన్నద్ధత. బలవంతుడైన అతడు కూడా ఆ వానరులందరితో ‘మీ పని అయిపోయింది’ అన్నాడు; కోపించి బిగించిన పిడికిలిని ఎత్తి వారిపైకి పరుగెత్తాడు. మొదట మాటతోనే దెబ్బ, తరువాత పిడికిలితో — ఈ క్రమం లోకసిద్ధం. హఠాత్తుగా మీదికి వస్తున్న అతనిని వాలిపుత్రుడు అంగదుడు అప్పుడు ‘ఇతడే రావణుడు’ అని భావించి అరచేతితో కొట్టాడు. అందరూ రావణుని గురించే ఆలోచిస్తున్నారు, కాబట్టి కనిపించిన అసురుడే రావణుడనే భ్రమ; దాని వల్ల అంగదుని దెబ్బ మరింత తీవ్రమైంది. అంగదుడు తండ్రిలాగే వేగంగా పనిచేసేవాడు, ఆలోచించడు, కొడతాడు.

వాలిపుత్రుని దెబ్బ తిన్న అతడు నోటి నుండి రక్తం కక్కుతూ పెకలించిన కొండలా నేలపై పడిపోయాడు. ఒక్క అరచేతి దెబ్బతోనే కొండ వంటి అసురుడు పడిపోయాడు — అంగదునిలో తండ్రి వంటి బలం ఇక్కడ మొదటిసారిగా ప్రకాశిస్తుంది. అతడు ఊపిరి ఆగిపోయాక, జయంతో ఉత్సాహంగా ఉన్న వానరులు అక్కడి కొండగుహనంతా దాదాపు వెదికారు; విజయంతో ఉత్సాహం పెరిగింది, అన్వేషణ మళ్ళీ ప్రారంభమైంది. తరువాత అదంతా వెదికిన ఆ వనవాసులందరూ మళ్ళీ మరొక ఘోరమైన కొండగుహలోకి ప్రవేశించారు. అక్కడ కూడా వెదికి అలసిపోయి బయటికి వచ్చి ఒకచోట చేరారు; ఏకాంతంగా ఒక చెట్టుమొదట దీనమనస్కులై కూర్చున్నారు. ‘ఏకాంతే’, ‘వృక్షమూలే’, ‘దీనమానసాః’ (ఏకాంతంగా, చెట్టుమొదట, దీనమనస్కులై) అనే మూడు పదాలతో కవి పరాజయచిత్రాన్ని పూర్తి చేస్తున్నాడు. సర్గ ప్రయత్నంతో మొదలై, మధ్యలో విజయంతో ఉత్సాహం పొంది, చివరకు విషాదంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అంగదుడు దీనులైన వారినే ఆశ్వాసిస్తాడు, దానితో కథ మళ్ళీ సాగుతుంది. వానరుల శ్రమ మాత్రం నెలరోజుల గడువును దాటిపోయింది, దానితో భయం పెరుగుతుంది.

தாரனோடும் அங்கதனோடும் சேர்ந்து வானரனான அனுமன், சுக்ரீவன் குறிப்பிட்டபடியான நாட்டுக்குச் செல்ல உடனே தொடங்கினான். முந்தைய சர்க்கத்தில் மூன்று கூட்டத் தலைவர்கள் திரும்பி வந்தனர்; இவனோ அப்போதுதான் தொடங்குகிறான் — கால வேறுபாட்டால் கவிஞர் தெற்குக் குழுவின் கதையைத் தனியே தொடங்குகிறார். அந்த வானரச் சிறந்தோர் அனைவரோடும் தொலைதூரம் சென்று, விந்தியத்தின் குகைகளையும் அடர்ந்த இடங்களையும் தேடி, மலை உச்சிகளையும், ஆறுகளால் அணுகுதற்கரிய பகுதிகளையும், ஏரிகளையும், பெருமரங்களையும், பலவகை மரத்தொகுதிகளையும், காட்டு மரங்கள் நிறைந்த மலைகளையும் அவன் தேடினான். விந்தியமே அவர்களுடைய தொடக்க இடம்; ஏனெனில் அதுவே தட்சிணாபதத்தின் வாயில். அந்த வீர வானரர்கள் அனைவரும் திசை முழுவதும் தேடியும் ஜனகன் மகளான மைதிலி சீதையைக் காணவில்லை. தெற்குத் திசையே உண்மையில் சீதையின் திசை; ஆயினும் தொடக்கத்திலேயே பயனின்மை — கவிஞர் முதலில் உழைப்பை விரிவாக வர்ணிக்கிறார், பலனையோ நீண்ட தாமதத்துக்குப் பிறகே தருவார். இந்தத் தாமதிக்கும் முறை சுந்தர காண்டத்தின் பெருமையை வளர்க்கிறது. சுக்ரீவன் முன்பு பெயர்சொல்லிக் குறிப்பிட்ட நாடுகளே அவை; ஆகவே தேடல் தற்செயலானதல்ல.

வெல்ல முடியாத அவர்கள் பலவகைக் கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டுகொண்டு, தேடிக்கொண்டே அங்கங்கேயே தங்கினார்கள் — அவர்களுக்கு நிலையான இருப்பிடமோ, உணவுக்கான ஒழுங்கோ இல்லை; மாலை எங்கே வருகிறதோ அங்கேயே தங்குதல். அந்த நாடு தேடுவதற்கரியது, குகைகளும் அடர்ந்த இடங்களும் நிறைந்தது, பெரியது, நீரற்றது, மக்களற்றது, வெறிச்சோடியது, அடர்ந்தது, காண்பதற்கே அஞ்சத்தக்கது. குகைகளின் மிகுதியே தேடலுக்கான முக்கியத் தடை; ஏனெனில் ஒவ்வொரு குகைக்குள்ளும் நுழைய வேண்டும். அத்தகைய காடுகளையும் தேடி அவர்கள் மிகவும் வருந்தினார்கள்; அந்த நாடும் தேடுவதற்கரியதாக, குகைகளும் அடர்ந்த இடங்களும் நிறைந்ததாக, பெரியதாகவே இருந்தது. இந்தக் கூறியது கூறல் வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியது; இந்தி உரையும் இதை ஆதரிக்கிறது; இதனால் தேடலின் நீளமும் உழைப்பின் திரும்பத் திரும்ப நிகழ்வும் சுட்டப்படுகின்றன — அணுகுதற்கரிய ஒரு நாட்டை விட்டால் அதைப் போன்ற இன்னொன்றையே அடைகிறார்கள். பிறகு அந்த நாட்டை விட்டு, வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும் அச்சமற்றவர்களாக, வெல்ல முடியாத வேறொரு நாட்டுக்குள் நுழைந்தார்கள். அச்சமின்மை இங்கே வர்ணிக்கப்படுகிறது; ஏனெனில் அடுத்து அசுரனோடு போர் நிகழும். அனுமனும் அங்கதனும் தாரனும் அங்கே சேர்ந்தே தங்குகிறார்கள், எவரும் தனியே செல்வதில்லை.

அங்கே மரங்கள் கனியற்றவை, பூவற்றவை, இலையற்றவை; அங்கே ஆறுகள் நீரற்றவை; அங்கே கிழங்கும் கிடைப்பதற்கரியது; அங்கே எருமைகளோ, மான்களோ, யானைகளோ, புலிகளோ, பறவைகளோ, காட்டில் திரியும் வேறு உயிரினங்களோ இல்லை; அங்கே மரங்களோ, மூலிகைகளோ, கொடிகளோ, செடிகளோ இல்லை — இவ்வாறு கவிஞர் மறுப்புகளைத் திரும்பத் திரும்பச் சொல்லிக் காட்டின் வெறுமையை மேன்மேலும் உறுதிப்படுத்துகிறார். ஆயினும் அங்கே நிலத்திலேயே பளபளக்கும் இலைகளும் மலர்ந்த தாமரைகளும் உடைய, காண்பதற்கினிய, நறுமணமுள்ள தாமரைக் கொடிகள் உள்ளன; ஆனால் அவை வண்டுகள் இல்லாதவை. நீரில் வளராமல் நிலத்திலேயே அவை செழிக்கின்றன என்பது அற்புதம்; இந்தக் காடு பார்வைக்கு மட்டுமே இனியது, உண்மையில் உயிரற்றது. தாமரைகள் மலர்கின்றன, மணம் உண்டு, வண்டோ இல்லை — மணம் உள்ள இடத்தில் வண்டு என்ற உலக நியதி இங்கே மீறப்படுகிறது. இதனாலேயே காடு சாபத்துக்குள்ளானது என்பது சுட்டப்படுகிறது; அதன் காரணம் அடுத்த சுலோகங்களில் சொல்லப்படுகிறது. இந்த வர்ணனை வானரர்களின் துன்பத்துக்கான பின்னணியையும் அமைக்கிறது. ‘அங்கே’ என்ற சொல்லின் மீண்டும் மீண்டுமான பயன்பாட்டால் ஒரே நாடே எங்கும் குறிப்பிடப்படுகிறது.

கண்டு என்னும் பெரும்பேறுடைய, வாய்மையாளரான, தவச்செல்வமுடைய மகரிஷி அங்கே இருந்தார் — மிகுந்த சினமுடையவர், நியமங்களால் வெல்ல முடியாதவர். பொறுமையின்மை தவத்தோடு சேர்ந்தே இருக்கிறது என்பது முனிவர் இயல்பின் நுட்பமான சித்திரிப்பு. அவருடைய பத்து வயதுச் சிறுவனான மகன் அந்தக் காட்டில் காணாமற்போய் உயிரிழந்தான்; அதனால் அந்த மாமுனிவர் சினமடைந்தார். தர்மாத்மாவான அவரால் அங்கே அந்தப் பெருங்காடு முழுவதும் சபிக்கப்பட்டது — அது புகலிடமற்றதும், அணுகுதற்கரியதும், விலங்குகளும் பறவைகளும் இல்லாததுமாயிற்று. ‘தர்மாத்மாவால்’ என்ற அடைமொழி வியப்புக்குரியது; ஏனெனில் தர்மாத்மாவும் புத்திரசோகத்தால் காட்டை வெறிச்சோடச் செய்கிறார்; சாபத்தின் காரணம் புத்திரசோகமே; ஆகவே காட்டின் வெறுமை இயல்பானதல்ல, பின்னர் வந்தது. முந்தைய சுலோகங்களில் வர்ணிக்கப்பட்டதன் காரணம் இங்கே வெளிப்படுத்தப்படுகிறது — முதலில் காட்சி, பிறகு காரணம் என்பது கவிஞரின் முறை. அந்தக் காட்டின் எல்லைகளையும், மலைகளின் குகைகளையும், ஆறுகளின் தோற்றுவாய்களையும் அவர்கள் கருத்தூன்றித் தேடுகிறார்கள். ஆனால் அங்கும் அந்த மகாத்மாக்கள் ஜனகன் மகளைக் காணவில்லை. ஆறுகளின் தோற்றுவாய்களும் சோதிக்கப்பட்டன; ஏனெனில் அங்கே மறைந்து வாழ்வது இயலும்.

சுக்ரீவனுக்கு இனியது செய்துகொண்டிருந்த அவர்கள், கவர்ந்துசென்ற ராவணனையும் காணவில்லை — சீதையும் இல்லை, கவர்ந்தவனும் இல்லை, எந்த அடையாளமும் இல்லை. பிறகு கொடிகளாலும் புதர்களாலும் மூடப்பட்ட அஞ்சத்தக்க அந்த நாட்டுக்குள் நுழைந்து, அஞ்சத்தக்க செயல்கள் புரியும், தேவர்களுக்கும் அஞ்சாத ஓர் அசுரனைக் கண்டார்கள். ‘தேவர்களுக்கும் அஞ்சாதவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய வலிமை சொல்லப்படுகிறது. இன்னொரு மலைபோல நின்ற அந்தக் கொடிய அசுரனைக் கண்டு, வானரர்கள் அனைவரும் இறுகக் கச்சை கட்டிக்கொண்டார்கள் — போருக்காக இடுப்புக் கச்சையை உறுதியாகக் கட்டினார்கள்; இதுவே வானரர்களின் போர் ஆயத்தம். வலிமையுடைய அவனும் அந்த வானரர்கள் அனைவரிடமும் ‘நீங்கள் தொலைந்தீர்கள்’ என்று சொல்லி, சினந்து, முஷ்டியை மடக்கி உயர்த்திக்கொண்டு பாய்ந்தான். முதலில் சொல்லால் தாக்குதல், பிறகு முஷ்டியால் — இந்த வரிசை உலகறிந்ததே. திடீரென்று பாய்ந்துவந்த அவனை, வாலியின் மகன் அங்கதன் அப்போது ‘இவன் ராவணன்’ என்று எண்ணி உள்ளங்கையால் அறைந்தான். அனைவரும் ராவணனையே எண்ணிக்கொண்டிருந்தார்கள்; ஆகவே கண்ட மாத்திரத்தில் அசுரனை ராவணன் என்று தவறாக எண்ணினார்கள்; அதனால் அங்கதனின் அடி இன்னும் கடுமையாயிற்று. அங்கதன் தந்தையைப்போல விரைந்து செயல்படுபவன்; யோசிப்பதில்லை, அடித்துவிடுகிறான்.

வாலியின் மகனால் அடிக்கப்பட்ட அவன் வாயிலிருந்து குருதியைக் கக்கிக்கொண்டு, சரிந்த மலைபோலத் தரையில் விழுந்தான். ஒரே உள்ளங்கை அடியால் மலைபோன்ற அசுரன் விழுந்தான் — அங்கதனின் தந்தைக்கு நிகரான வலிமை இங்கே முதன்முறையாக வெளிப்படுகிறது. அவன் மூச்சடங்கியதும், வெற்றியால் பொலிந்த வானரர்கள் அங்கே மலைக்குகை முழுவதையும் ஏறக்குறைய தேடினார்கள்; வெற்றியால் ஊக்கம் வளர்ந்தது, தேடலும் மீண்டும் தொடங்கியது. பிறகு அதை முழுவதும் தேடிவிட்டு, காட்டில் வாழும் அவர்கள் அனைவரும் மீண்டும் வேறொரு அஞ்சத்தக்க மலைக்குகைக்குள் நுழைந்தார்கள். அங்கும் தேடிவிட்டு, சோர்ந்தவர்களாக வெளியே வந்து ஒன்றுகூடி, தனிமையான இடத்தில் ஒரு மரத்தடியில் வாடிய மனத்தோடு அமர்ந்தார்கள். ‘தனிமையான இடத்தில்’, ‘மரத்தடியில்’, ‘வாடிய மனத்தோடு’ என்ற மூன்று சொற்களால் கவிஞர் தோல்வியின் சித்திரத்தை நிறைவுசெய்கிறார். சர்க்கம் முயற்சியோடு தொடங்கி, நடுவில் வெற்றியால் ஊக்கம் பெற்று, இறுதியில் துயரத்தோடு நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அங்கதன் வாடிய அவர்களையே தேற்றுவான்; அதனால் கதை மீண்டும் நகரும். வானரர்களின் உழைப்போ ஒரு மாதக் கெடுவைக் கடந்துவிட்டது; அதனால் அச்சம் வளர்கிறது.

ತಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗದರೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಕಪಿ ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನು ಸೂಚಿಸಿದ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಒಡನೆಯೇ ಹೊರಟನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಯೂಥಪತಿಗಳು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಇವನಾದರೋ ಆಗಷ್ಟೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಲಭೇದದಿಂದ ಕವಿ ದಕ್ಷಿಣ ತಂಡದ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ದೂರ ಸಾಗಿ, ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳಿಂದ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಶೋಧಿಸಿದನು. ವಿಂಧ್ಯವೇ ಅವರ ಆರಂಭಸ್ಥಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಬಾಗಿಲು. ಆ ಎಲ್ಲ ವೀರ ವಾನರರೂ ಸುತ್ತಲೂ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರೂ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕು ನಿಜವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ದಿಕ್ಕು, ಆದರೂ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನಿಷ್ಫಲತೆ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಶ್ರಮವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಫಲವನ್ನಾದರೋ ಬಹಳ ತಡವಾಗಿ ನೀಡುವನು. ಈ ವಿಳಂಬನ ರೀತಿ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ದೇಶಗಳನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲೇ ಹೆಸರಿಸಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮನಬಂದಂತೆ ನಡೆದುದಲ್ಲ.

ಅಜೇಯರಾದ ಅವರು ಬಗೆಬಗೆಯ ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸುಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ತಂಗಿದರು — ಅವರಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿರಲಿಲ್ಲ, ಊಟಕ್ಕೂ ನಿಯಮವಿರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಜೆ ಎಲ್ಲಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸ. ಆ ದೇಶ ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ಗುಹೆಗಳಿಂದಲೂ ದಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದುದು, ವಿಶಾಲವಾದುದು, ನೀರಿಲ್ಲದುದು, ಜನರಿಲ್ಲದುದು, ಬರಿದಾದುದು, ದಟ್ಟವಾದುದು, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾದುದು ಆಗಿತ್ತು. ಗುಹೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೇ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಅಡ್ಡಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಹೆಯನ್ನೂ ಹೊಕ್ಕು ನೋಡಬೇಕು. ಅಂತಹ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ ಅವರು ಬಹಳವಾಗಿ ಬಳಲಿದರು; ಆ ದೇಶವೂ ಹುಡುಕಲು ಕಷ್ಟವಾದ, ಗುಹೆ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲ ದೇಶವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದೇ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಶ್ರಮದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು ದುರ್ಗಮ ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಂಥದೇ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಆ ದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ದುರಾಕ್ರಮ್ಯವಾದ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅಸುರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಲಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಂತ, ಅಂಗದ, ತಾರ ಮೂವರೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೂ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಫಲವಿಲ್ಲದವು, ಹೂವಿಲ್ಲದವು, ಎಲೆಯಿಲ್ಲದವು; ಅಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ನೀರಿಲ್ಲದವು; ಅಲ್ಲಿ ಗೆಡ್ಡೆಯೂ ಸಿಗುವುದು ಅತಿ ದುರ್ಲಭ; ಅಲ್ಲಿ ಕೋಣಗಳಿಲ್ಲ, ಜಿಂಕೆಗಳಿಲ್ಲ, ಆನೆಗಳಿಲ್ಲ, ಹುಲಿಗಳಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಲ್ಲ, ಓಷಧಿಗಳಿಲ್ಲ, ಬಳ್ಳಿಗಳಿಲ್ಲ, ಗಿಡಗಂಟಿಗಳಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ನಿಷೇಧಗಳ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕವಿ ವನದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ನಯವಾದ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಅರಳಿದ ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತವಾದ ಪದ್ಮಿನಿಗಳು (ತಾವರೆಯ ಬಳ್ಳಿಗಳು) ಇವೆ, ಆದರೆ ದುಂಬಿಗಳಿಲ್ಲ. ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಅರಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಅದ್ಭುತ; ಈ ವನ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ರಮಣೀಯ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಶೂನ್ಯ. ತಾವರೆಗಳು ಅರಳುತ್ತವೆ, ಸುಗಂಧವಿದೆ, ದುಂಬಿಯಾದರೋ ಇಲ್ಲ — ಎಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧವೋ ಅಲ್ಲಿ ದುಂಬಿ ಎಂಬ ಲೋಕನಿಯಮ ಇಲ್ಲಿ ಮುರಿದಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ವನದ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ವಾನರರ ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನೂ ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯತ್ರ’ (ಎಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಒಂದೇ ದೇಶ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಎಂಬ ಮಹಾಭಾಗನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ತಪೋಧನನೂ ಆದ ಮಹರ್ಷಿಯಿದ್ದನು — ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನಶೀಲನು, ನಿಯಮಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಾರಿಗೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದವನು. ಅಸಹನೆ ತಪಸ್ಸಿನೊಡನೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಋಷಿಸ್ವಭಾವದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿತ್ರಣ. ಅವನ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕ ಮಗನು ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದನು; ಅದರಿಂದ ಮಹಾಮುನಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಅಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಮಹಾವನವನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು — ಅದು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದುದೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗದುದೂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿಲ್ಲದುದೂ ಆಯಿತು. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಸ್ಮಯಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ವನವನ್ನು ನಿರ್ಜನವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪದ ಕಾರಣ ಪುತ್ರಶೋಕವೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ವನದ ನಿರ್ಜನತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದುದು. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ದೃಶ್ಯ, ಆಮೇಲೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ರೀತಿ. ಆ ವನದ ಅಂಚುಗಳನ್ನೂ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಂದರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಅವರು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನದಿಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಸ ಸಂಭವನೀಯ.

ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ಅಪಹರಿಸಿದ ರಾವಣನನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ — ಸೀತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅಪಹರಿಸಿದವನೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಸುಳಿವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಬಳ್ಳಿ-ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಆ ಭಯಂಕರ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರು ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಹೆದರದ ಒಬ್ಬ ಅಸುರನನ್ನು ಕಂಡರು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಂಜದವನು ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಬಲ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ಅಸುರನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಸೊಂಟ ಬಿಗಿದರು — ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಡುಕಟ್ಟನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರು; ಇದೇ ವಾನರರ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆ. ಆ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರಿಗೆ ‘ನೀವು ಸತ್ತಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ಎತ್ತಿ ಅವರ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಮೊದಲು ಮಾತಿನ ಪೆಟ್ಟು, ಆಮೇಲೆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಪೆಟ್ಟು — ಇದು ಲೋಕಸಿದ್ಧ ಕ್ರಮ. ಒಮ್ಮೆಲೇ ಮೇಲೆರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ವಾಲಿಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಆಗ ‘ಇವನೇ ರಾವಣ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಎಲ್ಲರೂ ರಾವಣನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅಸುರನು ರಾವಣನೆಂಬ ಭ್ರಮೆ; ಅದರಿಂದ ಅಂಗದನ ಪೆಟ್ಟು ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾಯಿತು. ಅಂಗದನು ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ — ಆಲೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ.

ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ಅವನು ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಾ ಉರುಳಿದ ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಒಂದೇ ಅಂಗೈ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಅಸುರನು ಬಿದ್ದನು — ಅಂಗದನ ತಂದೆಯಂತಹ ಬಲ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಉಸಿರು ನಿಂತಮೇಲೆ ವಿಜಯದಿಂದ ಬೀಗುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ಅಲ್ಲಿನ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹುಡುಕಿದರು; ವಿಜಯದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚಿತು, ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿ ಮುಗಿಸಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಘೋರವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಹುಡುಕಿ, ಬಳಲಿದವರಾಗಿ ಹೊರಬಂದು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿ ಕುಳಿತರು. ‘ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ’, ‘ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ’, ‘ದೀನಮನಸ್ಕರಾಗಿ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೋಲಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ನಡುವೆ ವಿಜಯದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ದೀನರಾದ ಅವರನ್ನೇ ಸಂತೈಸುವನು, ಅದರಿಂದ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು. ವಾನರರ ಶ್ರಮವಾದರೋ ತಿಂಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಭಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

താരനോടും അംഗദനോടുമൊപ്പം കപിയായ ഹനുമാൻ സുഗ്രീവൻ നിർദേശിച്ച ദേശത്തേക്കു പോകാൻ ഉടൻതന്നെ പുറപ്പെട്ടു. മുൻസർഗത്തിൽ മൂന്നു യൂഥപന്മാർ മടങ്ങിയെത്തി; ഇവനാകട്ടെ അപ്പോഴാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — കാലഭേദത്തോടെ കവി ദക്ഷിണയൂഥത്തിന്റെ കഥ വേറിട്ടു തുടങ്ങുന്നു. ആ കപിശ്രേഷ്ഠന്മാരോടെല്ലാമൊപ്പം ദൂരം ചെന്ന് അവൻ വിന്ധ്യന്റെ ഗുഹകളും ഇടതൂർന്ന കാടുകളും തിരഞ്ഞ്, പർവതശിഖരങ്ങളും നദികളാൽ ദുർഗമമായ പ്രദേശങ്ങളും സരസ്സുകളും വിശാലമായ വൃക്ഷങ്ങളും പലവിധ വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളും വനവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പർവതങ്ങളും അന്വേഷിച്ചു. വിന്ധ്യൻതന്നെയാണ് അവരുടെ ആരംഭസ്ഥാനം, കാരണം അതു ദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ കവാടമാണ്. ആ വീരവാനരന്മാരെല്ലാം എല്ലാ ദിക്കിലും അന്വേഷിച്ചിട്ടും ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലിയെ, സീതയെ, കണ്ടില്ല. തെക്കേ ദിക്കാണ് യഥാർഥത്തിൽ സീതയുടെ ദിക്ക്; എങ്കിലും ആരംഭത്തിൽതന്നെ നിഷ്ഫലത — കവി അധ്വാനം ആദ്യം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു, ഫലമാകട്ടെ ഏറെ വൈകിയേ നൽകൂ. ഈ വിളംബനരീതി സുന്ദരകാണ്ഡത്തിന്റെ മഹിമ വർധിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ മുമ്പു പേരെടുത്തു നിർദേശിച്ച ദേശങ്ങൾതന്നെയാണ് അവ; അതിനാൽ അന്വേഷണം യാദൃച്ഛികമായിരുന്നില്ല.

ദുർധർഷരായ അവർ പലവിധ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അന്വേഷിച്ച് അവിടവിടെത്തന്നെ പാർത്തു — അവർക്കു നിശ്ചിതമായ വാസസ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നില്ല, ഭക്ഷണത്തിനു നിയമവുമില്ല; സന്ധ്യ എവിടെയോ അവിടെത്തന്നെ വാസം. ആ ദേശം അന്വേഷിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഗുഹകളും ഗഹനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വിശാലവും ജലമില്ലാത്തതും ജനമില്ലാത്തതും ശൂന്യവും ഇടതൂർന്നതും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. ഗുഹകളുടെ ബാഹുല്യംതന്നെയായിരുന്നു അന്വേഷണത്തിന്റെ മുഖ്യവിഘ്നം, കാരണം ഓരോ ഗുഹയിലും കടക്കേണ്ടിയിരുന്നു. അത്തരം വനങ്ങളും തിരഞ്ഞ് അവർ ഏറെ പീഡിതരായി; ആ ദേശവും അന്വേഷിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഗുഹകളും ഗഹനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വിശാലവുംതന്നെയായിരുന്നു. ഈ പുനരുക്തി വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽതന്നെയുള്ളതാണ്, ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അന്വേഷണത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും അധ്വാനത്തിന്റെ ആവർത്തനവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു ദുർഗമദേശം വിട്ട് അതുപോലുള്ള മറ്റൊന്നിൽത്തന്നെ എത്തുന്നു എന്ന്. പിന്നെ ആ ദേശം വിട്ട് എല്ലാ ഹരിയൂഥപന്മാരും ഒന്നിനെയും ഭയമില്ലാതെ, കടന്നുചെല്ലാൻ പ്രയാസമുള്ള മറ്റൊരു ദേശത്തു പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ ഭയമില്ലായ്മ വർണിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം മുന്നോട്ട് ഒരു അസുരനുമായി യുദ്ധം ഉണ്ടാകാനിരിക്കുന്നു. ഹനുമാനും അംഗദനും താരനും അവിടെ ഒന്നിച്ചുതന്നെ കഴിയുന്നു, ആരും വേറിട്ടുപോകുന്നില്ല.

എവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ ഫലമില്ലാത്തവയും പൂക്കളില്ലാത്തവയും ഇലകളില്ലാത്തവയുമാണോ, എവിടെ നദികൾ ജലമില്ലാത്തവയാണോ, എവിടെ കിഴങ്ങുപോലും കിട്ടാൻ ഏറെ പ്രയാസമാണോ; എവിടെ പോത്തുകളില്ല, മൃഗങ്ങളില്ല, ആനകളില്ല, പുലികളില്ല, പക്ഷികളില്ല, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മറ്റു ജീവികളുമില്ലയോ; എവിടെ വൃക്ഷങ്ങളില്ല, ഓഷധികളില്ല, വള്ളികളില്ല, ചെടിപ്പടർപ്പുകളുമില്ലയോ — ഇങ്ങനെ നിഷേധങ്ങളുടെ ആവർത്തനംകൊണ്ട് കവി വനത്തിന്റെ ശൂന്യത മേൽക്കുമേൽ ദൃഢമാക്കുന്നു. എങ്കിലും അവിടെ കരയിൽതന്നെ, മിനുസമുള്ള ഇലകളും വിടർന്ന താമരപ്പൂക്കളുമുള്ള, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള, സുഗന്ധമുള്ള താമരക്കൂട്ടങ്ങളുണ്ട്; പക്ഷേ അവ വണ്ടുകളില്ലാത്തവയാണ്. ജലത്തിൽ വളരാതെ കരയിൽതന്നെ പൂക്കുന്നു എന്നത് അദ്ഭുതമാണ്; ഈ വനം കാഴ്ചയ്ക്കുമാത്രം രമണീയം, യഥാർഥത്തിൽ പ്രാണനില്ലാത്തത്. താമരകൾ വിരിയുന്നു, ഗന്ധമുണ്ട്, വണ്ടാകട്ടെ ഇല്ല — ഗന്ധമുള്ളിടത്തു വണ്ടുണ്ട് എന്ന ലോകനിയമം ഇവിടെ ലംഘിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വനത്തിന്റെ ശാപഗ്രസ്തത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ കാരണം തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ പറയുന്നു. ഈ വർണന വാനരന്മാരുടെ ക്ലേശത്തിനു പശ്ചാത്തലവും ഒരുക്കുന്നു. ‘യത്ര’ (എവിടെ) എന്ന പദം ആവർത്തിച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്നതിലൂടെ ഒരേ ദേശംതന്നെയാണ് എല്ലായിടത്തും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നത്.

അവിടെ കണ്ഡു എന്നു പേരുള്ള, മഹാഭാഗനും സത്യവാദിയും തപോധനനുമായ ഒരു മഹർഷി ഉണ്ടായിരുന്നു — അത്യന്തം അസഹിഷ്ണുവും നിയമനിഷ്ഠകൾകൊണ്ട് ആർക്കും എതിർക്കാൻ കഴിയാത്തവനും. തപസ്സിനോടൊപ്പം അസഹിഷ്ണുതയും നിലകൊള്ളുന്നു എന്നത് ഋഷിസ്വഭാവത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ചിത്രണമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പത്തു വയസ്സുള്ള ബാലനായ പുത്രൻ ആ വനത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടു, ജീവിതാന്ത്യം പ്രാപിച്ചു; അതുകൊണ്ട് മഹാമുനി ക്രുദ്ധനായി. ആ ധർമാത്മാവ് അവിടത്തെ ആ മഹാവനം മുഴുവൻ ശപിച്ചു — അത് ശരണമില്ലാത്തതും കടന്നുചെല്ലാൻ പ്രയാസമുള്ളതും മൃഗപക്ഷികളില്ലാത്തതുമായിത്തീർന്നു. ‘ധർമാത്മനാ’ (ധർമാത്മാവിനാൽ) എന്ന വിശേഷണം വിസ്മയത്തോടെയാണ്, കാരണം ധർമാത്മാവുപോലും പുത്രശോകത്താൽ വനം നിർജനമാക്കുന്നു; ശാപത്തിന്റെ കാരണം പുത്രശോകംതന്നെ, അതിനാൽ വനത്തിന്റെ നിർജനത സ്വാഭാവികമല്ല, ആഗന്തുകമാണ് (പുറമേനിന്നു വന്നുചേർന്നതാണ്). മുൻശ്ലോകങ്ങളിൽ വർണിച്ചതിന്റെ കാരണം ഇവിടെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ആദ്യം ദൃശ്യം, പിന്നെ ഹേതു; ഇതു കവിയുടെ രീതിയാണ്. ആ വനത്തിന്റെ കാനനപ്രാന്തങ്ങളും പർവതങ്ങളുടെ ഗുഹകളും നദികളുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനങ്ങളും അവർ ഏകാഗ്രചിത്തരായി തിരയുന്നു. എന്നാൽ അവിടെയും ആ മഹാത്മാക്കൾ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടില്ല. നദികളുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനങ്ങൾപോലും പരിശോധിച്ചു, കാരണം അവിടെ ഒളിവാസം സാധ്യമാണ്.

സുഗ്രീവനു പ്രിയം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച അവർ അപഹർത്താവായ രാവണനെയും കണ്ടില്ല — സീതയുമില്ല, അപഹർത്താവുമില്ല, ഒരു അടയാളവുമില്ല. പിന്നെ വള്ളിപ്പടർപ്പുകളും കുറ്റിക്കാടുകളും മൂടിയ ആ ഭീകരമായ ദേശത്തു പ്രവേശിച്ച് അവർ ഭയങ്കരകർമാവും ദേവന്മാരെപ്പോലും ഭയമില്ലാത്തവനുമായ ഒരു അസുരനെ കണ്ടു. ദേവന്മാരെപ്പോലും ഭയമില്ലാത്തവൻ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവന്റെ ബലം പറയപ്പെടുന്നു. മറ്റൊരു പർവതംപോലെ നിൽക്കുന്ന ആ ഘോരാസുരനെ കണ്ട് എല്ലാ വാനരന്മാരും മുറുക്കി അരകെട്ടി — യുദ്ധത്തിനായി അരക്കച്ച ദൃഢമായി കെട്ടി; ഇതുതന്നെയാണ് വാനരന്മാരുടെ യുദ്ധസജ്ജത. ബലവാനായ അവനും ആ വാനരന്മാരോടെല്ലാം ‘നിങ്ങൾ നശിച്ചു’ എന്നു പറഞ്ഞു, ക്രുദ്ധനായി ചുരുട്ടിയ മുഷ്ടി ഉയർത്തി പാഞ്ഞടുത്തു. ആദ്യം വാക്കുകൊണ്ടു പ്രഹരം, പിന്നെ മുഷ്ടികൊണ്ട് — ലോകത്തിൽ പതിവുള്ള ക്രമം. പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ അപ്പോൾ ‘ഇവൻ രാവണനാണ്’ എന്നു കരുതി കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിച്ചു. എല്ലാവരും രാവണനെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു, അതിനാൽ കണ്ടമാത്രയിൽ അസുരൻ രാവണനാണെന്ന ഭ്രമം; അതുകൊണ്ട് അംഗദന്റെ പ്രഹരം കൂടുതൽ തീവ്രമായി. അംഗദൻ അച്ഛനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനാണ്; ആലോചിക്കുന്നില്ല, പ്രഹരിക്കുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു.

ബാലിപുത്രന്റെ അടിയേറ്റ അവൻ വായിൽനിന്നു ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് മറിഞ്ഞുവീണ പർവതംപോലെ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു. ഒരൊറ്റ കൈത്തലപ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ പർവതതുല്യനായ അസുരൻ വീണു — അംഗദന്റെ പിതൃസദൃശമായ ബലം ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. അവന്റെ ശ്വാസം നിലച്ചപ്പോൾ വിജയഗർവിതരായ വാനരന്മാർ അവിടത്തെ പർവതഗുഹ മുഴുവൻ മിക്കവാറും തിരഞ്ഞു; വിജയംകൊണ്ട് ഉത്സാഹം വർധിച്ചു, അന്വേഷണം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു. പിന്നെ അതെല്ലാം തിരഞ്ഞുതീർത്ത് ആ വനവാസികളെല്ലാം വീണ്ടും മറ്റൊരു ഘോരമായ പർവതഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെയും തിരഞ്ഞ് ക്ഷീണിതരായി അവർ പുറത്തിറങ്ങി ഒന്നിച്ചുകൂടി, ഏകാന്തമായ ഒരിടത്ത് ഒരു വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ ദീനമനസ്കരായി ഇരുന്നു. ‘ഏകാന്തേ’ (ഏകാന്തത്തിൽ), ‘വൃക്ഷമൂലേ’ (വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ), ‘ദീനമാനസാഃ’ (ദീനമനസ്കരായി) എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ട് കവി പരാജയത്തിന്റെ ചിത്രം പൂർണമാക്കുന്നു. സർഗം പ്രയത്നത്തോടെ ആരംഭിച്ചു, മധ്യത്തിൽ വിജയത്താൽ ഉത്സാഹഭരിതമായി, അവസാനമാകട്ടെ വിഷാദത്തോടെ ഉപസംഹരിക്കപ്പെടുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അംഗദൻ ദീനരായ അവരെത്തന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കും, അതിലൂടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടു നീങ്ങും. വാനരന്മാരുടെ അധ്വാനമാകട്ടെ ഒരു മാസത്തെ അവധി കടന്നുപോയി, അതുകൊണ്ടു ഭയം വർധിക്കുന്നു.

With Tāra and Aṅgada beside him, the monkey Hanumān set out at once for the region Sugrīva had assigned. Three troop-leaders have already come home in the last sarga; this one is only now beginning, and by shifting the time the poet opens the southern band's story on its own. Travelling a long way with all those fine monkeys, Hanumān searched the caves and thickets of the Vindhya, the mountain peaks, the country made hard to cross by rivers, the lakes, the great trees, the clumps of trees of every kind and the wooded mountains. The Vindhya was their starting-point, for it is the gateway to the southern road, and these were the very lands Sugrīva had named, so the search was nothing haphazard. Yet though they searched in every direction, none of those heroic monkeys saw Sītā, Mithilā's princess, the daughter of Janaka. The south really was Sītā's quarter, yet they failed at the very start: the poet describes the toil first and at length, and grants success only after long delay, and that delay heightens the glory of the Sundara Kāṇḍa.

Living on roots and fruits of every kind as they searched, those unassailable monkeys camped now here, now there; they had no fixed lodging and no regular meals, but stopped wherever evening found them. The country was hard to search, full of caves and thickets, and vast; it was waterless, without people, empty, dense and dreadful to look at. The many caves were the chief obstacle, since every one had to be entered. Searching such wild tracts, they were sorely distressed, and the next stretch too was hard to search, full of caves and thickets, and vast. The repetition conveys how long the search dragged on and how the toil kept recurring: leaving one hard region they found another just like it. Then, leaving that region, all the troop-leaders entered another, one no one could assail, and they entered it fearing nothing — their fearlessness is mentioned because a fight with an asura lies ahead. Hanumān, Aṅgada and Tāra kept together; no one went off alone.

There the trees bore no fruit and no blossom and had lost their leaves; the rivers had no water; even a root was hard to find. There were no buffaloes, no deer, no elephants, no tigers, no birds, nor any other creature of the woods; no trees, no herbs, no creepers, no shrubs. So, heaping one denial on another, the poet makes the forest's emptiness ever more complete. And yet on the dry ground grew lotus plants with glossy leaves and open flowers, lovely to look at and fragrant, but with never a bee near them. Lotuses that bloom not in water but on dry land are a marvel: the forest was pleasing to the eye, but in truth lifeless. The lotuses flowered and gave off scent, yet there was no bee — the rule of the world that where there is fragrance there are bees is broken here, and that alone shows the forest lay under a curse, whose cause the next verses tell. The picture also sets the scene for the monkeys' hardships.

A great and blessed seer named Kaṇḍu had lived there, truthful and rich in austerity, fiercely quick to anger and made unassailable by his vows — a subtle portrait of a seer, in whom impatience lives alongside austerity. His son, a boy of ten, was lost in that forest and died, and the great sage was enraged. Righteous though he was, he cursed the whole of that great forest, so that it became a shelter to no one, unapproachable, empty of beast and bird. It is striking that even a righteous man could empty a forest out of grief for his son; the emptiness was not natural but brought on by the curse. What the earlier verses described is explained here — the poet's way is first the scene, then the cause. The monkeys searched with fixed attention the edges of its woods, the caves in its mountains and the springs of its rivers, since someone might hide even at a river's source; but there too those great monkeys did not find Janaka's daughter.

Eager to please Sugrīva though they were, they did not find Rāvaṇa, her abductor, either — no Sītā, no abductor, not a single trace. Then, entering a fearful place overgrown with creepers and bushes, they saw an asura of terrible deeds who did not fear even the gods, a sign of his strength. Seeing that dreadful being standing there like a second mountain, all the monkeys girded themselves tightly, which is how monkeys make ready for battle. The mighty asura shouted at them, "You're as good as dead!" and rushed at them in fury with his fist raised — first a blow of words, then of the fist, in the usual order. As he charged, Vālī's son Aṅgada, thinking "This is Rāvaṇa!", struck him with the flat of his hand. Rāvaṇa was in all their minds, so the first asura they saw seemed to be him, and that made Aṅgada's blow all the fiercer; like his father, Aṅgada acted fast, struck first and thought afterwards.

Struck by Vālī's son, the asura spewed blood from his mouth and fell to the ground like a toppled mountain. A single slap brought down that mountain of a demon, and Aṅgada's strength, like his father's, shows itself here for the first time. While he lay there without breath, the monkeys, flushed with victory, searched nearly the whole of that mountain cavern, their spirits lifted and the search taken up again. When they had searched it all, those forest-dwellers entered yet another dreadful cavern. They searched that too, grew weary, came out, gathered together and sat down in a lonely spot at the foot of a tree, dejected. Three phrases — a lonely spot, the foot of a tree, dejected hearts — complete the picture of defeat. The sarga began with effort, was lifted in the middle by victory, and ends in despondency; in the next Aṅgada will comfort these same disheartened monkeys and set the story moving again. Meanwhile their labour has run beyond the month's limit, and their fear grows with it.