कपिराजेन सुग्रीवेण व्यादिष्टाः सर्वे कपिकुञ्जराः वैदेह्याः दर्शनार्थं यथोक्तम् अञ्जसा सर्वतः प्रययुः। न कोऽपि विलम्बः, न कोऽपि विचारः; आज्ञा एव तेषां गतिः अभवत्। ते सरांसि, नदीतीरस्थान् कक्षान्, आकाशं, नगराणि, नदीभिः दुर्गान् प्रदेशान् देशांश्च समन्ततः विचिन्वन्ति स्म। आकाशस्य अपि विचयनं वानराणां लङ्घनसामर्थ्यं सूचयति; जलस्थलान्तरिक्षेषु त्रिष्वपि तेषां दृष्टिः प्रसृता। सुग्रीवेण ये प्रदेशाः पूर्वं नामतः समाख्याताः, तान् एव शैलवनकाननसहितान् सर्वे वानरयूथपाः तत्र तत्र अन्वेष्टुम् आरभन्त। पूर्वसर्गे उक्तः दिग्विभागः अत्र क्रियारूपेण प्रवर्तते; ‘यथोक्तम्’ इति पदेन भर्तुः शासनम् अनतिक्रम्य कार्यारम्भः सूच्यते। वैदेह्याः दर्शनम् एव एकं प्रयोजनम्, अन्यत् सर्वं गौणम् इति कविः आदौ एव स्थापयति।

सीताधिगमने धृताः ते वानराः दिवसं विचित्य निशाकालेषु मेदिन्यां समायान्ति स्म — प्रभाते विप्रकीर्णाः, सायं पुनः एकत्र इति क्रमः। देशेषु सर्वर्तुकान् सफलद्रुमान् आसाद्य ते सर्वेषु अहःसु रजनीं शय्यां चक्रुः; वृक्षमूलम् एव तेषां शयनम्, वनफलम् एव च भोजनम् आसीत्। न गृहं न ग्रामः तेषाम् आश्रयः; सर्वर्तुफलिनः वृक्षाः एव मासपर्यन्तं पोषकाः अभवन्। प्रस्थानदिवसम् एव मासस्य प्रथमम् अहः गणयित्वा, मासे च पूर्णे ते प्रस्रवणं गताः; कपिराजेन संगम्य च निराशाः कपिकुञ्जराः अभवन्। अत्र कविः मासपर्यन्तस्य अन्वेषणस्य दैनन्दिनीं रीतिं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां संक्षिप्य, तृतीयेन तस्य निष्फलताम् उपसंहरति।

यथोक्तां पूर्वां दिशं सचिवैः सह विचित्य, सीताम् अदृष्ट्वा महाबलः विनतः आजगाम। उत्तरां च सर्वां दिशं विविच्य सः महाकपिः शतबलिः भीतः सन् तदा सैन्येन सह आगतः; निष्फलः प्रत्यागमः भर्तुः उग्रं कोपं जनयेत् इति तस्य भयस्य कारणम्, यतः सुग्रीवस्य शासनं मासमर्यादया बद्धम् आसीत्। सुषेणः अपि वानरैः सह पश्चिमाम् आशां विविच्य, मासे पूर्णे समेत्य सुग्रीवम् उपचक्रमे। त्रयः अपि यथाकालं प्रत्यागताः, न कोऽपि मर्यादाम् अतिक्रान्तः; किन्तु सर्वेषां हस्तौ रिक्तौ एव। एवं तिस्रः अपि दिशः निष्फलाः जाताः; दक्षिणा तु एका अवशिष्टा, यत्र हनूमान् गतः। प्रत्येकः यूथपः स्वैः सचिवैः सैन्येन वा सहितः एव प्रत्यागतः, न कोऽपि एकाकी।

प्रस्रवणपृष्ठस्थं रामेण सह आसीनं सुग्रीवं समासाद्य अभिवाद्य च ते वानराः इदम् अब्रुवन् — ‘सर्वे पर्वताः, गहनानि वनानि, निम्नगाः, सागरान्ताः जनपदाः, याः च त्वया परिकीर्तिताः गुहाः, लताभिः विततसंतताः महागुल्माः च अस्माभिः विचिताः। गहनेषु दुर्गेषु विषमेषु च देशेषु अतिप्रमाणानि सत्त्वानि विचितानि हतानि च; ये च गहनाः देशाः, ते पुनः पुनः विचिताः।’ राजानं रामेण सह आसीनं दृष्ट्वा ते प्रथमम् अभिवादनं कुर्वन्ति, ततः एव वचनम् आरभन्ते — विनयः अत्र निष्फलतायाः आवरणम् इव। निवेदनम् इदं न केवलं वृत्तान्तकथनम्, अपि तु स्वश्रमस्य प्रमाणप्रदर्शनम् अपि — यत् आदिष्टं तत् सर्वं कृतम् इति। सत्त्वानां हननम् अपि तत्र उक्तम्, यतः दुर्गेषु देशेषु महाकायाः प्राणिनः प्रतिरोधं कृतवन्तः। ‘पुनः पुनः’ इति पदेन द्विः त्रिः वा विचयनम् उक्तम्। तथापि जानकी न दृष्टा इति एव सर्वस्य निष्कर्षः।

अन्ते ते दीर्घवृत्तेन वदन्ति — ‘हे वानरेन्द्र, उदारसत्त्वः उदाराभिजनः च हनूमान् एव मैथिलीं ज्ञास्यति; यां दिशं सीता गता, ताम् एव वायुसुतः आश्रितः।’ त्रयः प्रत्यागताः, चतुर्थः तु न आगतः — तेन एव आशा जीवति। सर्गान्ते कविः सर्वां कथां दक्षिणस्यां दिशि हनूमति च निवेशयति, अग्रिमसर्गस्य च मार्गं दर्शयति।

వానరరాజైన సుగ్రీవుని ఆదేశం పొందిన కపిశ్రేష్ఠులందరూ వైదేహిని చూడటం కోసం చెప్పినట్లుగానే వెంటనే అన్నివైపులకూ బయలుదేరారు. ఏ ఆలస్యమూ లేదు, ఏ తర్జనభర్జనా లేదు; ఆజ్ఞే వారికి గమనమైంది. వారు సరస్సులనూ, నదీతీరాల పొదలనూ, ఆకాశాన్నీ, నగరాలనూ, నదులతో దుర్గమమైన ప్రదేశాలనూ, దేశాలనూ అంతటా వెదుకుతూ ఉన్నారు. ఆకాశాన్ని కూడా వెదకడం వానరుల లంఘనసామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది; నీరు, నేల, అంతరిక్షం — మూడింటిలోనూ వారి దృష్టి ప్రసరించింది. సుగ్రీవుడు ఇంతకుముందు పేర్లతో చెప్పిన ప్రదేశాలనే, కొండలూ వనాలూ అడవులతో సహా, వానరయూథపతులందరూ అక్కడక్కడ అన్వేషించడం మొదలుపెట్టారు. గత సర్గలో చెప్పిన దిగ్విభాగం ఇక్కడ క్రియారూపంలో ప్రవర్తిస్తుంది; ‘యథోక్తమ్’ (చెప్పినట్లుగానే) అనే పదంతో స్వామి శాసనాన్ని అతిక్రమించకుండా కార్యారంభం జరిగిందని సూచించబడుతుంది. వైదేహిని చూడటమే ఏకైక ప్రయోజనం, మిగిలినదంతా గౌణం అని కవి మొదట్లోనే స్థాపిస్తున్నాడు.

సీతను కనుగొనడంలో నిమగ్నులైన ఆ వానరులు పగలంతా వెదికి రాత్రివేళలలో నేలపై ఒకచోట చేరేవారు — ఉదయం చెదిరిపోవడం, సాయంత్రం మళ్ళీ ఒకచోట కలవడం అనే క్రమం. దేశాలలో అన్ని ఋతువులలోనూ ఫలించే వృక్షాలను చేరుకొని వారు అన్ని రోజులలోనూ రాత్రి అక్కడే పడుకునేవారు; చెట్టుమొదలే వారి శయ్య, అడవిపండ్లే వారి భోజనం. ఇల్లు గాని గ్రామం గాని వారికి ఆశ్రయం కాదు; అన్ని ఋతువులలోనూ ఫలించే వృక్షాలే నెలరోజుల పాటు వారిని పోషించాయి. బయలుదేరిన రోజునే నెలకు మొదటి రోజుగా లెక్కించుకొని, నెల పూర్తికాగానే వారు ప్రస్రవణానికి వెళ్ళారు; వానరరాజును కలిసి ఆ కపిశ్రేష్ఠులు నిరాశ చెందారు. ఇక్కడ కవి నెలరోజుల అన్వేషణలోని దినచర్యను రెండు శ్లోకాలలో సంక్షేపించి, మూడవదానితో దాని నిష్ఫలత్వాన్ని ముగిస్తున్నాడు.

చెప్పిన తూర్పు దిక్కును సచివులతో కలిసి వెదికి, సీతను చూడకుండానే మహాబలుడైన వినతుడు వచ్చాడు. ఉత్తర దిక్కునంతా గాలించి ఆ మహాకపి శతబలి భయపడుతూ అప్పుడు సైన్యంతో కలిసి వచ్చాడు; నిష్ఫలంగా తిరిగిరావడం స్వామికి ఉగ్రమైన కోపాన్ని కలిగిస్తుందనేదే అతని భయానికి కారణం, ఎందుకంటే సుగ్రీవుని శాసనం నెలరోజుల గడువుతో కట్టుబడి ఉంది. సుషేణుడు కూడా వానరులతో కలిసి పడమటి దిక్కును గాలించి, నెల పూర్తికాగానే వచ్చి సుగ్రీవుని సమీపించాడు. ముగ్గురూ సమయానికే తిరిగివచ్చారు, ఎవ్వరూ గడువును అతిక్రమించలేదు; కాని అందరి చేతులూ ఖాళీయే. ఇలా మూడు దిక్కులూ నిష్ఫలమయ్యాయి; హనుమంతుడు వెళ్ళిన దక్షిణ దిక్కు ఒక్కటే మిగిలింది. ప్రతి యూథపతీ తన సచివులతోనో సైన్యంతోనో కలిసే తిరిగివచ్చాడు, ఎవ్వరూ ఒంటరిగా రాలేదు.

ప్రస్రవణపర్వతంపై రామునితో కలిసి కూర్చున్న సుగ్రీవుని సమీపించి నమస్కరించి ఆ వానరులు ఇలా అన్నారు — ‘పర్వతాలన్నీ, దట్టమైన వనాలూ, నదులూ, సముద్రతీరం వరకు ఉన్న జనపదాలూ, నువ్వు చెప్పిన గుహలూ, లతలతో విస్తారంగా దట్టంగా అల్లుకున్న పెద్దపెద్ద పొదలూ — అన్నీ మేము వెదికాం. దట్టమైన, దుర్గమమైన, ఎగుడుదిగుడైన ప్రదేశాలలో అతిపెద్ద ప్రాణులను వెదికి చంపాము; దట్టమైన ప్రదేశాలను మళ్ళీ మళ్ళీ వెదికాం.’ రాజు రామునితో కలిసి కూర్చుని ఉండటం చూసి వారు మొదట నమస్కరిస్తారు, తరువాతే మాట మొదలుపెడతారు — ఇక్కడ వినయం నిష్ఫలత్వాన్ని కప్పే ఆవరణలా ఉంది. ఈ నివేదన కేవలం వృత్తాంతకథనం కాదు, తమ శ్రమకు ప్రమాణప్రదర్శన కూడా — ఆదేశించినదంతా చేశాం అని. ప్రాణులను చంపడం కూడా అక్కడ చెప్పబడింది, ఎందుకంటే దుర్గమప్రదేశాలలో మహాకాయులైన ప్రాణులు ఎదురుతిరిగాయి. ‘పునః పునః’ (మళ్ళీ మళ్ళీ) అనే పదంతో రెండుమూడుసార్లు వెదకడం చెప్పబడింది. అయినా జానకి కనిపించలేదనేదే అన్నిటి సారాంశం.

చివరలో వారు దీర్ఘవృత్తంలో అంటారు — ‘వానరేంద్రా, ఉదారసత్త్వుడూ ఉత్తమవంశీయుడూ అయిన హనుమంతుడే మైథిలిని కనుగొంటాడు; సీత ఏ దిక్కుకు వెళ్ళిందో ఆ దిక్కునే వాయుపుత్రుడు ఆశ్రయించాడు.’ ముగ్గురు తిరిగివచ్చారు, నాలుగవవాడు మాత్రం రాలేదు — దాని వల్లనే ఆశ బ్రతికి ఉంది. సర్గ చివరలో కవి కథనంతటినీ దక్షిణ దిక్కులోనూ హనుమంతునిలోనూ నిలుపుతూ తరువాతి సర్గకు మార్గం చూపుతున్నాడు.

வானர அரசன் சுக்ரீவனால் ஆணையிடப்பட்ட வானரச் சிறந்தோர் அனைவரும் வைதேகியைக் காண்பதற்காகச் சொல்லியபடியே உடனே எங்கும் புறப்பட்டார்கள். எந்தத் தாமதமும் இல்லை, எந்த யோசனையும் இல்லை; ஆணையே அவர்களுடைய செலவாயிற்று. அவர்கள் ஏரிகளையும், ஆற்றங்கரைப் புதர்களையும், வானத்தையும், நகரங்களையும், ஆறுகளால் அணுகுதற்கரிய பகுதிகளையும் நாடுகளையும் எங்கும் தேடினார்கள். வானத்தையும் தேடுவது வானரர்களின் தாவும் ஆற்றலைச் சுட்டுகிறது; நீர், நிலம், வான் ஆகிய மூன்றிலும் அவர்களுடைய பார்வை பரவியது. சுக்ரீவன் முன்பு பெயர்சொல்லிக் குறிப்பிட்ட பகுதிகளையே, மலைகள், காடுகள், சோலைகளோடு, வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும் அங்கங்கே தேடத் தொடங்கினார்கள். முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட திசைப் பிரிவினை இங்கே செயல்வடிவில் நடைபெறுகிறது; ‘சொல்லியபடியே’ என்ற சொல்லால் தலைவனின் ஆணையை மீறாமல் பணி தொடங்கியது சுட்டப்படுகிறது. வைதேகியைக் காண்பதே ஒரே நோக்கம், மற்றவை அனைத்தும் இரண்டாம் பட்சம் என்று கவிஞர் தொடக்கத்திலேயே நிறுவுகிறார்.

சீதையைக் கண்டறிவதில் உறுதிகொண்ட அந்த வானரர்கள் பகலில் தேடிவிட்டு இரவு நேரங்களில் தரையில் ஒன்றுகூடினார்கள் — காலையில் சிதறிச் செல்வது, மாலையில் மீண்டும் ஒன்றுகூடுவது என்பது முறை. நாடுகளில் எல்லாப் பருவங்களிலும் கனிதரும் மரங்களை அடைந்து, எல்லா நாட்களிலும் அவர்கள் இரவில் அங்கே படுக்கையமைத்தார்கள்; மரத்தடியே அவர்களுடைய படுக்கை, காட்டுக் கனியே அவர்களுடைய உணவு. வீடோ ஊரோ அவர்களுக்குப் புகலிடம் அல்ல; எல்லாப் பருவங்களிலும் கனிதரும் மரங்களே ஒரு மாதம் முழுவதும் அவர்களைப் பேணின. புறப்பட்ட நாளையே மாதத்தின் முதல் நாளாக எண்ணி, மாதம் நிறைவடைந்ததும் அவர்கள் பிரஸ்ரவணத்துக்குச் சென்றார்கள்; வானர அரசனைச் சந்தித்தபோது அந்த வானரச் சிறந்தோர் நம்பிக்கை இழந்தவர்களாக இருந்தார்கள். இங்கே கவிஞர் ஒரு மாதம் நீடித்த தேடலின் நாள்தோறுமான முறையை இரண்டு சுலோகங்களில் சுருக்கி, மூன்றாவதில் அதன் பயனின்மையோடு நிறைவுசெய்கிறார்.

சொல்லப்பட்டபடி கிழக்குத் திசையை அமைச்சர்களோடு தேடி, சீதையைக் காணாமல் பெருவலிமையுடைய வினதன் திரும்பி வந்தான். வடக்குத் திசை முழுவதையும் ஆராய்ந்து, பெரும் வானரனான சதபலி அஞ்சியவனாக அப்போது படையோடு வந்தான்; பயனின்றித் திரும்புவது தலைவனின் கடுஞ்சினத்தை உண்டாக்கும் என்பதே அவனுடைய அச்சத்துக்குக் காரணம்; ஏனெனில் சுக்ரீவனின் ஆணை ஒரு மாதக் கெடுவால் கட்டுப்பட்டிருந்தது. சுஷேணனும் வானரர்களோடு மேற்குத் திசையை ஆராய்ந்து, மாதம் நிறைவடைந்ததும் வந்து சுக்ரீவனை அணுகினான். மூவருமே உரிய காலத்தில் திரும்பினார்கள், எவரும் கெடுவை மீறவில்லை; ஆனால் அனைவரின் கைகளும் வெறுமையாகவே இருந்தன. இவ்வாறு மூன்று திசைகளும் பயனற்றவையாயின; தெற்கு ஒன்றே எஞ்சியது — அங்கே அனுமன் சென்றிருந்தான். ஒவ்வொரு கூட்டத் தலைவனும் தன் அமைச்சர்களோடோ படையோடோதான் திரும்பினான், எவரும் தனியாக அல்ல.

பிரஸ்ரவண மலையின் மேல் ராமனோடு அமர்ந்திருந்த சுக்ரீவனை அணுகி வணங்கிவிட்டு அந்த வானரர்கள் இதைச் சொன்னார்கள் — ‘எல்லா மலைகளும், அடர்ந்த காடுகளும், ஆறுகளும், கடல்வரையிலான நாடுகளும், நீ எடுத்துச்சொன்ன குகைகளும், கொடிகளால் பரவிப் பின்னிய பெரும் புதர்களும் எங்களால் தேடப்பட்டன. அடர்ந்த, அணுகுதற்கரிய, கரடுமுரடான இடங்களில் மிகப் பெரிய உயிரினங்கள் தேடப்பட்டன, கொல்லப்பட்டன; அடர்ந்த இடங்கள் மீண்டும் மீண்டும் தேடப்பட்டன.’ அரசன் ராமனோடு அமர்ந்திருப்பதைக் கண்டு அவர்கள் முதலில் வணங்குகிறார்கள், பிறகே பேசத் தொடங்குகிறார்கள் — இங்கே பணிவு பயனின்மையை மூடும் போர்வைபோல உள்ளது. இந்த அறிவிப்பு வெறும் நிகழ்ச்சி விவரம் அல்ல, தங்கள் உழைப்புக்கான சான்றைக் காட்டுவதும் ஆகும் — ஆணையிடப்பட்டது அனைத்தும் செய்யப்பட்டது என்று. உயிரினங்களைக் கொன்றதும் அங்கே சொல்லப்படுகிறது; ஏனெனில் அணுகுதற்கரிய இடங்களில் பேருடல் கொண்ட உயிரினங்கள் எதிர்த்தன. ‘மீண்டும் மீண்டும்’ என்ற சொல்லால் இருமுறையோ மும்முறையோ தேடியது சொல்லப்படுகிறது. ஆயினும் ஜானகி காணப்படவில்லை என்பதே எல்லாவற்றின் முடிவு.

இறுதியில் அவர்கள் நீண்ட யாப்பில் சொல்கிறார்கள் — ‘வானர அரசே, பெருந்தன்மையான உள்ளமும் உயர்ந்த குடிப்பிறப்பும் உடைய அனுமனே மைதிலியைக் கண்டறிவான்; சீதை எந்தத் திசைக்குச் சென்றாளோ, அதே திசையைத்தான் வாயுமைந்தன் மேற்கொண்டிருக்கிறான்.’ மூவர் திரும்பினார்கள், நான்காமவன் இன்னும் வரவில்லை — அதனாலேயே நம்பிக்கை உயிரோடிருக்கிறது. சர்க்கத்தின் முடிவில் கவிஞர் முழுக் கதையையும் தெற்குத் திசையிலும் அனுமனிடமும் நிலைநிறுத்தி, அடுத்த சர்க்கத்துக்கான வழியைக் காட்டுகிறார்.

ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಕುಂಜರರೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಒಡನೆಯೇ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಹೊರಟರು. ಯಾವ ತಡವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಆಲೋಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ಆಜ್ಞೆಯೇ ಅವರ ಗತಿಯಾಯಿತು. ಅವರು ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನದೀತೀರದ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳಿಂದ ದುರ್ಗಮವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಹುಡುಕಿದುದು ವಾನರರ ಹಾರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಜಲ, ನೆಲ, ಅಂತರಿಕ್ಷ — ಮೂರರಲ್ಲೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಹರಡಿತು. ಸುಗ್ರೀವನು ಮೊದಲೇ ಹೆಸರಿಸಿ ಹೇಳಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೇ, ಅವುಗಳ ಬೆಟ್ಟ, ವನ, ಕಾನನಗಳೊಡನೆ, ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದಿಗ್ವಿಭಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ‘ಯಥೋಕ್ತಮ್’ (ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಒಡೆಯನ ಶಾಸನವನ್ನು ಮೀರದೆ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದೇ ಏಕೈಕ ಪ್ರಯೋಜನ, ಉಳಿದುದೆಲ್ಲ ಗೌಣ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದರಲ್ಲೇ ನಿರತರಾದ ಆ ವಾನರರು ಹಗಲೆಲ್ಲ ಹುಡುಕಿ ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತಿದ್ದರು — ಬೆಳಗ್ಗೆ ಚದುರುವುದು, ಸಂಜೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುವುದು ಎಂಬುದು ಕ್ರಮ. ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಫಲ ಕೊಡುವ ಮರಗಳನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಅಲ್ಲೇ ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಮರದ ಬುಡವೇ ಅವರ ಹಾಸಿಗೆ, ಕಾಡಿನ ಹಣ್ಣೇ ಅವರ ಆಹಾರ. ಮನೆಯಾಗಲಿ ಹಳ್ಳಿಯಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲೂ ಫಲಿಸುವ ಮರಗಳೇ ತಿಂಗಳುಪರ್ಯಂತ ಅವರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದವು. ಹೊರಟ ದಿನವನ್ನೇ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ದಿನವೆಂದು ಎಣಿಸಿ, ತಿಂಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅವರು ಪ್ರಸ್ರವಣಕ್ಕೆ ಹೋದರು; ಕಪಿರಾಜನನ್ನು ಸೇರಿ ಆ ಕಪಿಕುಂಜರರು ನಿರಾಶರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಿಂಗಳಿಡೀ ನಡೆದ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೇಳಲಾದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕನ್ನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಹುಡುಕಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ವಿನತನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಇಡೀ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಶತಬಲಿಯು ಭಯಗೊಂಡು ಆಗ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂದನು; ನಿಷ್ಫಲವಾದ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಒಡೆಯನ ಉಗ್ರಕೋಪವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸೀತು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಶಾಸನ ತಿಂಗಳ ಮಿತಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಸುಷೇಣನೂ ವಾನರರೊಡನೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ, ತಿಂಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಬಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಮೂವರೂ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಯಾರೂ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರ ಕೈಗಳೂ ಬರಿದಾಗಿಯೇ ಇದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಮೂರೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾದವು; ದಕ್ಷಿಣವೊಂದೇ ಉಳಿಯಿತು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹನುಮಂತನು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೂಥಪತಿಯೂ ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆಯೋ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆಯೋ ಕೂಡಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು, ಯಾರೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ಪ್ರಸ್ರವಣದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳೂ, ದಟ್ಟವಾದ ವನಗಳೂ, ನದಿಗಳೂ, ಸಾಗರದವರೆಗಿನ ಜನಪದಗಳೂ, ನೀನು ಹೆಸರಿಸಿದ ಗುಹೆಗಳೂ, ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹಬ್ಬಿ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಪೊದೆಗಳೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಹುಡುಕಲ್ಪಟ್ಟವು. ದಟ್ಟವಾದ, ದುರ್ಗಮವಾದ, ಏರುತಗ್ಗಿನ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದೆವು, ಕೊಂದೆವು; ದಟ್ಟವಾದ ದೇಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಿದೆವು.’ ರಾಜನು ರಾಮನೊಡನೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರವೇ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇಲ್ಲಿ ವಿನಯ ನಿಷ್ಫಲತೆಗೆ ಹೊದಿಕೆಯಂತಿದೆ. ಈ ನಿವೇದನೆ ಕೇವಲ ವೃತ್ತಾಂತಕಥನವಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಶ್ರಮದ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಹೌದು — ಆದೇಶಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದುದನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದುರ್ಗಮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ಜೀವಿಗಳು ಎದುರಿಸಿದ್ದವು. ‘ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡು ಮೂರು ಬಾರಿ ಹುಡುಕಿದುದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೂ ಜಾನಕಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಎಲ್ಲದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ (ದೀರ್ಘ ಛಂದಸ್ಸಿನ) ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಓ ವಾನರೇಂದ್ರನೇ, ಉದಾರ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳವನೂ ಉದಾತ್ತ ವಂಶದವನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನೇ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವನು; ಸೀತೆ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದಳೋ ಅದೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ.’ ಮೂವರು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ನಾಲ್ಕನೆಯವನಾದರೋ ಬರಲಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದಲೇ ಆಶೆ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಹನುಮಂತನಲ್ಲೂ ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ದಾರಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

കപിരാജനായ സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ചതനുസരിച്ച് എല്ലാ കപിശ്രേഷ്ഠന്മാരും വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്താനായി, പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ, വേഗത്തിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു. ഒരു താമസവുമില്ല, ഒരു ആലോചനയുമില്ല; ആജ്ഞതന്നെയായിരുന്നു അവരുടെ ഗതി. അവർ സരസ്സുകളും നദീതീരങ്ങളിലെ പൊന്തക്കാടുകളും ആകാശവും നഗരങ്ങളും നദികളാൽ ദുർഗമമായ പ്രദേശങ്ങളും ദേശങ്ങളും എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞു. ആകാശംപോലും തിരഞ്ഞു എന്നത് വാനരന്മാരുടെ ചാടിക്കടക്കാനുള്ള സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ജലം, കര, അന്തരീക്ഷം എന്നീ മൂന്നിലും അവരുടെ ദൃഷ്ടി വ്യാപിച്ചു. സുഗ്രീവൻ മുമ്പ് പേരെടുത്തു പറഞ്ഞ പ്രദേശങ്ങളെത്തന്നെ — പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാനനങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ — എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും അവിടവിടെ തിരയാൻ തുടങ്ങി. മുൻസർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ദിഗ്വിഭാഗം ഇവിടെ പ്രവൃത്തിരൂപത്തിൽ നടപ്പാകുന്നു; ‘യഥോക്തം’ (പറഞ്ഞതുപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സ്വാമിയുടെ ശാസനം ലംഘിക്കാതെയുള്ള കാര്യാരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൈദേഹിയെ കാണുക എന്നതുമാത്രമാണ് ഏക ലക്ഷ്യം, മറ്റെല്ലാം ഗൗണം എന്നു കവി ആദ്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

സീതയെ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ ഉറച്ച ആ വാനരന്മാർ പകൽ തിരഞ്ഞശേഷം രാത്രിസമയങ്ങളിൽ ഭൂമിയിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി — പ്രഭാതത്തിൽ ചിതറിപ്പോകും, സന്ധ്യയ്ക്കു വീണ്ടും ഒരിടത്ത്; ഇതായിരുന്നു ക്രമം. ദേശങ്ങളിൽ എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലം നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളെ സമീപിച്ച് എല്ലാ ദിവസവും അവർ രാത്രി അവിടെ ശയിച്ചു; വൃക്ഷമൂലംതന്നെയായിരുന്നു അവരുടെ ശയനം, കാട്ടുപഴംതന്നെ ഭക്ഷണവും. വീടോ ഗ്രാമമോ അവർക്ക് ആശ്രയമായിരുന്നില്ല; എല്ലാ ഋതുക്കളിലും ഫലിക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾതന്നെ ഒരു മാസം മുഴുവൻ അവരെ പോറ്റി. പുറപ്പെട്ട ദിവസംതന്നെ മാസത്തിന്റെ ആദ്യദിവസമായി കണക്കാക്കി, മാസം തികഞ്ഞപ്പോൾ അവർ പ്രസ്രവണത്തിലേക്കു ചെന്നു; കപിരാജനെ കണ്ടുമുട്ടിയപ്പോൾ ആ കപിശ്രേഷ്ഠന്മാർ നിരാശരായിരുന്നു. ഇവിടെ കവി ഒരു മാസം നീണ്ട അന്വേഷണത്തിന്റെ ദിനചര്യ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംക്ഷേപിച്ച്, മൂന്നാമത്തേതിൽ അതിന്റെ നിഷ്ഫലത ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

പറഞ്ഞിരുന്നതുപോലെ കിഴക്കേ ദിക്ക് സചിവന്മാരോടൊപ്പം തിരഞ്ഞിട്ടും സീതയെ കാണാതെ മഹാബലനായ വിനതൻ മടങ്ങിവന്നു. വടക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ പരിശോധിച്ച മഹാകപിയായ ശതബലിയും അപ്പോൾ ഭയത്തോടെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വന്നുചേർന്നു; നിഷ്ഫലമായ മടക്കം സ്വാമിയുടെ ഉഗ്രമായ കോപം ജനിപ്പിച്ചേക്കും എന്നതായിരുന്നു അവന്റെ ഭയത്തിനു കാരണം, എന്തെന്നാൽ സുഗ്രീവന്റെ ശാസനം ഒരു മാസത്തെ അവധികൊണ്ടു ബന്ധിതമായിരുന്നു. സുഷേണനും വാനരന്മാരോടൊപ്പം പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കു പരിശോധിച്ച്, മാസം തികഞ്ഞപ്പോൾ വന്നുചേർന്ന് സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ചു. മൂവരും യഥാസമയം മടങ്ങിയെത്തി, ആരും അവധി ലംഘിച്ചില്ല; എന്നാൽ എല്ലാവരുടെയും കൈകൾ ശൂന്യമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ദിക്കുകളും നിഷ്ഫലമായി; തെക്കേ ദിക്കുമാത്രം ബാക്കിയായി, അവിടേക്കാണ് ഹനുമാൻ പോയത്. ഓരോ യൂഥപനും സ്വന്തം സചിവന്മാരോടോ സൈന്യത്തോടോ ഒപ്പമാണ് മടങ്ങിയെത്തിയത്, ആരും ഒറ്റയ്ക്കല്ല.

പ്രസ്രവണത്തിന്റെ മുകളിൽ രാമനോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ആ വാനരന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘എല്ലാ പർവതങ്ങളും ഇടതൂർന്ന വനങ്ങളും നദികളും സമുദ്രംവരെയുള്ള ജനപദങ്ങളും അങ്ങ് പറഞ്ഞ ഗുഹകളും വള്ളികളാൽ ഇടതിങ്ങിപ്പടർന്ന വലിയ കുറ്റിക്കാടുകളും ഞങ്ങൾ തിരഞ്ഞു. ഗഹനവും ദുർഗമവും നിരപ്പില്ലാത്തതുമായ ദേശങ്ങളിൽ അതിഭീമാകാരമായ ജന്തുക്കളെ തിരഞ്ഞു, കൊന്നു; ഗഹനമായ ദേശങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരഞ്ഞു.’ രാജാവ് രാമനോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട് അവർ ആദ്യം അഭിവാദനം ചെയ്യുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് സംസാരം ആരംഭിക്കുന്നത് — ഇവിടെ വിനയം നിഷ്ഫലതയുടെ ഒരു മറപോലെയാണ്. ഈ നിവേദനം വെറും വൃത്താന്തകഥനമല്ല, സ്വന്തം അധ്വാനത്തിന്റെ തെളിവു കാണിക്കൽകൂടിയാണ് — ആജ്ഞാപിച്ചതെല്ലാം ചെയ്തു എന്ന്. ജന്തുക്കളെ കൊന്നതും അതിൽ പറയുന്നുണ്ട്, കാരണം ദുർഗമദേശങ്ങളിൽ വലിയ ശരീരമുള്ള ജീവികൾ അവരെ തടഞ്ഞു. ‘പുനഃ പുനഃ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും) എന്ന പദംകൊണ്ട് രണ്ടോ മൂന്നോ തവണ തിരഞ്ഞു എന്നു പറയുന്നു. എങ്കിലും ജാനകിയെ കണ്ടില്ല എന്നതുതന്നെയാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും നിഷ്കർഷം.

ഒടുവിൽ അവർ ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിൽ (നീണ്ട ഛന്ദസ്സിലുള്ള ശ്ലോകത്തിൽ) പറയുന്നു — ‘വാനരേന്ദ്രാ, ഉദാരമായ സത്ത്വവും ഉദാരമായ കുലവുമുള്ള ഹനുമാൻതന്നെ മൈഥിലിയെ അറിയും (കണ്ടെത്തും); സീത ഏതു ദിക്കിലേക്കു പോയോ, ആ ദിക്കുതന്നെയാണ് വായുപുത്രൻ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നത്.’ മൂവർ മടങ്ങിയെത്തി, നാലാമനാകട്ടെ വന്നില്ല — അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പ്രതീക്ഷ ജീവിക്കുന്നത്. സർഗാന്ത്യത്തിൽ കവി കഥയെ മുഴുവൻ തെക്കേ ദിക്കിലും ഹനുമാനിലും ഉറപ്പിക്കുന്നു, അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വഴിയും കാണിക്കുന്നു.

Commanded by the monkey king, the great monkeys set out at once in every direction, exactly as they had been told, to find Vaidehī. There was no delay and no second thought; the order itself became their motion. On every side they searched the lakes, the thickets along the rivers, the open sky, the towns, the country made hard to cross by rivers, and the lands beyond. That they searched the sky as well shows their power of leaping: their gaze reached over water, land and air. All those troop-leaders searched, here and there, the very regions Sugrīva had named to them, with their hills, woods and forests. The division of the quarters described earlier is now put into action, and "exactly as they had been told" shows that they began without overstepping their master's command. From the start the poet makes clear that finding Vaidehī is the one aim and all else is secondary.

Intent on finding Sītā, the monkeys searched all day, and when night fell they gathered together again on the ground: scattered at dawn, reunited at dusk. In those lands they found trees that bear fruit in every season, and there, day after day, they made their beds for the night; the foot of a tree was their bed and forest fruit their food. They had no house or village for shelter; for a whole month the ever-fruiting trees fed them. Counting the day they set out as the first day of the month, they came back to Prasravaṇa when the month was over, and when they met the monkey king, those great monkeys were without hope. In two verses the poet sums up the daily round of that month-long search, and with the third he closes on its failure.

The mighty Vinata came back with his ministers from the east, which he had searched as he had been told, without having seen Sītā. The great monkey Śatabali, having searched the whole north, came back with his army too, but he was afraid: returning empty-handed might rouse his master's fierce anger, for Sugrīva's command had been bound by the month's limit. Suṣeṇa as well, having searched the west with his monkeys, came back when the month was complete and presented himself before Sugrīva. All three returned on time — none overstepped the limit — but all came empty-handed, and each leader came back with his own ministers or army, none alone. So three quarters had come to nothing; only the south remained, where Hanumān had gone.

They came to Sugrīva, who was sitting with Rāma on the heights of Prasravaṇa, saluted him, and said: "We have searched all the mountains, the deep forests, the rivers, the lands reaching down to the sea, and all the inhabited country. We have searched every cave you described to us, and the great thickets overgrown and tangled with creepers. In the dense, difficult and broken country we searched out huge creatures and killed them, and the dense places we searched again and again." Seeing the king seated with Rāma, they saluted first and only then began to speak, their courtesy almost a covering for their failure. Their report is not just an account but proof of their labour, to show they had done everything they were ordered. They mention killing creatures because in that wild country huge beasts had stood in their way, and "again and again" means places searched twice or three times over. And yet the sum of it all was that Jānakī had not been found.

At the end, in a verse of a longer metre, they said: "Lord of monkeys, it is Hanumān, noble in courage and in birth, who will find Mithilā's princess, for the quarter to which Sītā was taken is the very quarter the Wind's son has gone to." Three had come back; the fourth had not, and hope lived on through him. At the close of the sarga the poet sets the whole story in the south and on Hanumān, and points the way to the next sarga.