वानरेन्द्रेषु गतेषु सत्सु रामः सुग्रीवम् अपृच्छत् — ‘भवान् कथं भुवः सर्वं मण्डलं विजानीते?’ इति। प्रश्नः स्वाभाविकः; यः वानरः किष्किन्धायाम् एव वसति, सः कथं सर्वेषां देशानां नामानि सीमाः च जानाति इति रामस्य विस्मयः। सुग्रीवः तु प्रणतात्मवान् सन् रामम् उवाच — ‘सर्वं विस्तरेण आख्यास्ये, मम वचः श्रूयताम्’ इति। ‘प्रणतात्मवान्’ इति पदेन तस्य विनयः सूच्यते; ज्ञानं तस्य अस्ति, गर्वः तु नास्ति। एतेन च अग्रिमा कथा आरभ्यते, या सुग्रीवस्य पूर्ववृत्तान्तं वालिवैरस्य मूलं च प्रकटयति। प्रश्नः अयं कथामुखम् अपि — तेन एव सुग्रीवस्य पूर्ववृत्तान्तः, वालिना सह वैरस्य मूलं च श्रोतृभ्यः प्रकाश्यते।

‘यदा वाली महिषाकृतिं दुन्दुभिं नाम दानवं मलयं पर्वतं प्रति प्रतिकालयते स्म, तदा सः महिषः मलयस्य गुहां प्रति प्रविष्टः। तज्जिघांसया वाली अपि तत्र एव प्रविवेश। ततः अहं गुहाद्वारि विनीतवत् निक्षिप्तः — भ्राता माम् अत्र एव स्थातुम् आदिशत्। संवत्सरे गते अपि वाली बहिः न निष्क्रामते स्म।’ मुद्रणस्य अधःस्थितया टिप्पण्या ज्ञायते यत् ‘दुन्दुभिः’ ‘महिषः’ इति शब्दाभ्यां तस्य पुत्रः मायावी एव अत्र निर्दिश्यते, यतः अग्रिमा कथा तस्य एव वृत्तान्तेन सङ्गच्छते। ‘विनीतवत्’ इति पदं सुग्रीवस्य आज्ञापालनं भ्रातृभक्तिं च सूचयति। ‘संवत्सरे गते’ इति कालनिर्देशेन सुग्रीवस्य दीर्घा प्रतीक्षा सूच्यते; न सः शीघ्रं गुहां त्यक्तवान्, अपितु वर्षपर्यन्तं द्वारि स्थितवान्। एतत् एव तस्य निर्दोषतायाः प्रथमं प्रमाणम्।

‘ततः क्षतजवेगेन तत् बिलम् आपूरितम्। तत् दृष्ट्वा अहं विस्मितः भ्रातुः शोकेन विषार्दितः च अभवम्। अथ गतबुद्धिः सन् अमन्ये — गुरुः सुव्यक्तं निहतः इति। ततः पर्वतसंकाशा शिला मया बिलद्वारि कृता। निष्क्रमितुम् अशक्नुवन् महिषः विनशिष्यति इति मे मतिः आसीत्। ततः तस्य जीविते निराशः सन् अहं किष्किन्धाम् आगाम्।’ अत्र सुग्रीवस्य कार्यं दुष्टबुद्ध्या न कृतम्, अपि तु भ्रातुः मरणम् अनुमाय शत्रोः निरोधाय कृतम् इति स्पष्टम्। रुधिरस्य धारा तु वस्तुतः दानवस्य एव आसीत्, किन्तु सा एव भ्रातृद्वयस्य वैरस्य बीजम् अभवत्। ‘सुव्यक्तं निहतो गुरुः’ इति अनुमानम् एव तस्य कर्मणः मूलम्; प्रमाणं तु रुधिरधारा एव आसीत्। किन्तु तत् रुधिरं दानवस्य आसीत् इति सः न ज्ञातवान् — अत्र एव सर्वस्य अनर्थस्य बीजम्।

‘तत्र सुमहत् राज्यं तारां च रुमया सह प्राप्य मित्रैः सहितः अहं विगतज्वरः वसामि स्म। ततः तं दानवं हत्वा वानरर्षभः वाली आजगाम। तस्य गौरवात् भयेन च यन्त्रितः अहं तत्क्षणम् एव राज्यम् अददाम्।’ किन्तु दुष्टात्मा वाली सुग्रीवं जिघांसुः आसीत्; तस्य इन्द्रियाणि प्रव्यथितानि — बिलद्वारपिधानं छलम् इति सः अमन्यत। सचिवैः सह धावन्तं सुग्रीवं सः परिकालयते स्म। ‘अददां राज्यम्’ इति वचनेन सुग्रीवस्य निर्दोषता दर्श्यते; न सः राज्यलोभेन किमपि अकरोत्, अपि तु भ्रातरि आगते तत् स्वयम् एव प्रत्यर्पितवान्। वालिनः क्रोधः तु न शान्तः; बिलद्वारपिधानं राज्यग्रहणं च द्वयम् अपि सः छलम् एव अमन्यत। अतः राज्यप्रत्यर्पणेन अपि वैरं न निवृत्तम्, अपि तु सुग्रीवस्य प्राणसंशयः एव जातः।

‘ततः तेन वालिना अनुबद्धः अहं सानुचरः प्रधावितः। धावन् अहं विविधाः नदीः वनानि नगराणि च पश्यामि स्म। तदा मया पृथिवी आदर्शतलसंकाशा अलातचक्रप्रतिमा गोष्पदवत् च दृष्टा।’ अलातचक्रोपमा वेगस्य अतिशयं दर्शयति — यथा भ्राम्यमाणस्य उल्मुकस्य मण्डलम् एकम् एव दृश्यते, तथा भूमण्डलम् अपि तस्य दृष्टौ एकम् अभवत्; गोष्पदोपमा च तस्याः लघुत्वं सूचयति। ‘ततः पूर्वां दिशं गत्वा विविधान् द्रुमान्, सदरीन् रम्यान् पर्वतान्, विविधानि सरांसि च पश्यामि। तत्र धातुमण्डितम् उदयपर्वतम्, अप्सरसाम् आलयं क्षीरोदं सागरं च अपश्यम्।’ एवं प्रश्नस्य उत्तरं स्वयम् एव प्रकटते — भयात् धावता तेन सर्वः भूगोलः दृष्टः। पूर्वा दिक् प्रथमं गता, यतः पलायनं प्रायः सूर्योदयाभिमुखम् आरभते। उदयपर्वतः क्षीरोदः च पूर्वस्याः दिशः सीमाचिह्ने इति कविः सूचयति।

‘वालिना अभिद्रुतः परिकाल्यमानः अहं सहसा पुनरावृत्य, हे विभो, तदा प्रस्थितः। तस्याः दिशः ततः भूयः विन्ध्यपादपैः संकीर्णां चन्दनद्रुमैः शोभितां दक्षिणां दिशं प्रस्थितः। द्रुमशैलान्तरे पश्यन् दक्षिणतः भूयः अपरां दिशं प्राप्तः, तत्र अपि वालिना समभिद्रुतः। विविधान् देशान् अस्तं च गिरिसत्तमं पश्यन् गिरिश्रेष्ठम् अस्तं प्राप्य उत्तरां दिशं सम्प्रधावितः। हिमवन्तं मेरुं तथा उत्तरं समुद्रं च गतः; यदा वालिना समभिद्रुतः सन् क्वापि शरणं न विन्दे।’ चतसृषु अपि दिक्षु भ्रमणम् एतत् न पर्यटनम्, अपि तु प्राणरक्षार्थं पलायनम् आसीत्; तथापि तेन एव सुग्रीवस्य भूगोलज्ञानं जातम्। चतसृषु दिक्षु क्रमेण भ्रमणम् — पूर्वा, दक्षिणा, पश्चिमा, उत्तरा — एषः एव क्रमः पूर्वसर्गे सुग्रीवेण यूथपानां नियोगे अपि दृष्टः; यत् सः स्वयम् अनुभूतवान्, तत् एव अन्येभ्यः आदिष्टवान्। अस्तगिरिः हिमवान् मेरुः उत्तरसमुद्रश्च तस्य पश्चिमोत्तरयोः सीमाचिह्नानि।

‘ततः बुद्धिसम्पन्नः हनूमान् मां वाक्यम् अब्रवीत् — हे राजन्, इदानीं मे स्मृतम्, यथा हरीश्वरः वाली मतङ्गेन अस्मिन् आश्रममण्डले शप्तः — यदि वाली अत्र प्रविशेत् तर्हि अस्य मूर्धा शतधा भवेत् इति। अतः अत्र अस्माकं वासः सुखः निरुद्विग्नः च भविष्यति।’ ‘हे नृपात्मज, ततः ऋष्यमूकं पर्वतम् आसाद्य वयं तत्र स्थिताः; मतङ्गस्य भयात् वाली तदा तत्र न विवेश। एवं मया तदा प्रत्यक्षं सर्वं पृथिवीमण्डलम् उपलक्षितम्, ततः च इमां गुहाम् आगतः अस्मि।’ एवं रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं समाप्यते, हनूमतः प्राज्ञता च अत्र अपि प्रथमं प्रकाशते। हनूमतः स्मृतिः एव तदा सुग्रीवस्य प्राणरक्षा अभवत्; अत्र प्रथमं तस्य प्रज्ञायाः कार्यसाधकत्वं प्रकाशते, यत् अग्रे सुन्दरकाण्डे पूर्णतया विकसिष्यति। ऋष्यमूकः एव ततः तेषां शरणम्।

వానరనాయకులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాముడు సుగ్రీవుని అడిగాడు — ‘భూమండలమంతటినీ నువ్వు ఎలా తెలుసుకున్నావు?’ ఈ ప్రశ్న స్వాభావికమైనది; కిష్కింధలోనే నివసించే వానరునికి అన్ని దేశాల పేర్లూ సీమలూ ఎలా తెలుసని రాముని విస్మయం. సుగ్రీవుడు వినమ్రుడై రామునితో అన్నాడు — ‘అంతా విస్తారంగా చెబుతాను, నా మాట వినండి.’ ‘ప్రణతాత్మవాన్’ (వినమ్రుడై) అనే పదంతో అతని వినయం సూచించబడుతుంది; అతనికి జ్ఞానం ఉంది, గర్వం మాత్రం లేదు. దీనితో తరువాతి కథ మొదలవుతుంది; అది సుగ్రీవుని పూర్వవృత్తాంతాన్నీ వాలివైరపు మూలాన్నీ ప్రకటిస్తుంది. ఈ ప్రశ్న కథాముఖం కూడా — దాని ద్వారానే సుగ్రీవుని పూర్వవృత్తాంతమూ వాలితో వైరపు మూలమూ శ్రోతలకు వెల్లడవుతాయి.

‘వాలి దున్నపోతు ఆకారం గల దుందుభి అనే దానవుని మలయపర్వతం వైపు తరుముతున్నప్పుడు ఆ దున్నపోతు మలయపర్వతపు గుహలోకి ప్రవేశించింది. దానిని చంపాలనే కోరికతో వాలి కూడా అక్కడికే ప్రవేశించాడు. అప్పుడు వినయంగా ఉన్న నన్ను గుహద్వారం దగ్గర ఉంచాడు — అన్న నన్ను ఇక్కడే ఉండమని ఆదేశించాడు. సంవత్సరం గడిచినా వాలి బయటికి రాలేదు.’ ముద్రణలో కింద ఉన్న టిప్పణి ద్వారా ‘దుందుభి’, ‘మహిషం’ అనే శబ్దాలతో ఇక్కడ అతని కుమారుడైన మాయావియే నిర్దేశించబడుతున్నాడని తెలుస్తుంది, ఎందుకంటే తరువాతి కథ అతని వృత్తాంతంతోనే సరిపోతుంది. ‘వినీతవత్’ (వినయంగా ఉన్నవానిని) అనే పదం సుగ్రీవుని ఆజ్ఞాపాలననూ భ్రాతృభక్తినీ సూచిస్తుంది. ‘సంవత్సరే గతే’ (సంవత్సరం గడిచినా) అనే కాలనిర్దేశంతో సుగ్రీవుని దీర్ఘనిరీక్షణ సూచించబడుతుంది; అతడు త్వరగా గుహను విడిచిపెట్టలేదు, సంవత్సరం పాటు ద్వారం దగ్గర నిలిచాడు. ఇదే అతని నిర్దోషత్వానికి మొదటి ప్రమాణం.

‘తరువాత రక్తప్రవాహపు వేగంతో ఆ బిలం నిండిపోయింది. అది చూసి నేను విస్మయం చెందాను, అన్న గురించిన శోకంతో విషం తాగినట్లు బాధపడ్డాను. అప్పుడు బుద్ధి పోయినవాడనై ‘గురువు (అన్న) స్పష్టంగా చంపబడ్డాడు’ అని అనుకున్నాను. తరువాత కొండ వంటి శిలను నేను బిలద్వారం దగ్గర ఉంచాను. బయటికి రాలేక దున్నపోతు నశిస్తుందని నా ఆలోచన. తరువాత అతని జీవితంపై ఆశ వదులుకొని నేను కిష్కింధకు వచ్చాను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుని కార్యం దుష్టబుద్ధితో చేసినది కాదు, అన్న మరణాన్ని ఊహించి శత్రువును నిరోధించడానికి చేసినదని స్పష్టం. రక్తధార నిజానికి దానవునిదే, కాని అదే సోదరులిద్దరి వైరానికి బీజమైంది. ‘సువ్యక్తం నిహతో గురుః’ (గురువు స్పష్టంగా చంపబడ్డాడు) అనే ఊహే అతని కర్మకు మూలం; ప్రమాణం మాత్రం రక్తధారే. కాని ఆ రక్తం దానవునిదని అతనికి తెలియలేదు — సర్వానర్థానికీ బీజం ఇక్కడే.

‘అక్కడ మహారాజ్యాన్నీ, రుమతో పాటు తారనూ పొంది మిత్రులతో కలిసి నేను దిగులు లేకుండా నివసిస్తూ ఉన్నాను. తరువాత ఆ దానవుని చంపి వానరశ్రేష్ఠుడైన వాలి వచ్చాడు. అతని పట్ల గౌరవంతోనూ భయంతోనూ కట్టుబడి నేను ఆ క్షణంలోనే రాజ్యాన్ని ఇచ్చివేశాను.’ కాని దుష్టాత్ముడైన వాలి సుగ్రీవుని చంపాలనుకున్నాడు; అతని ఇంద్రియాలు కలవరపడ్డాయి — బిలద్వారాన్ని మూయడం మోసమని అతడు భావించాడు. సచివులతో కలిసి పారిపోతున్న సుగ్రీవుని అతడు తరిమాడు. ‘అదదాం రాజ్యమ్’ (రాజ్యాన్ని ఇచ్చివేశాను) అనే మాటతో సుగ్రీవుని నిర్దోషత్వం చూపబడుతుంది; అతడు రాజ్యలోభంతో ఏమీ చేయలేదు, అన్న రాగానే దానిని తానే తిరిగి అప్పగించాడు. వాలి కోపం మాత్రం శాంతించలేదు; బిలద్వారాన్ని మూయడం, రాజ్యాన్ని గ్రహించడం — రెండింటినీ అతడు మోసంగానే భావించాడు. కాబట్టి రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించినా వైరం నివృత్తి కాలేదు, పైగా సుగ్రీవుని ప్రాణాలకే సంశయం ఏర్పడింది.

‘తరువాత ఆ వాలి వెంటాడగా నేను అనుచరులతో కలిసి పరుగెత్తాను. పరుగెత్తుతూ రకరకాల నదులనూ వనాలనూ నగరాలనూ చూస్తూ ఉన్నాను. అప్పుడు నాకు భూమి అద్దంలా, కొరివిచక్రంలా, ఆవుడెక్క గుంటలా కనిపించింది.’ కొరివిచక్రపు ఉపమానం వేగాతిశయాన్ని చూపుతుంది — తిప్పుతున్న కొరివి మండలం ఒక్కటిగా కనిపించినట్లు, భూమండలం కూడా అతని దృష్టిలో ఒక్కటిగా అయింది; ఆవుడెక్క గుంట ఉపమానం దాని లఘుత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘తరువాత తూర్పు దిక్కుకు వెళ్ళి రకరకాల వృక్షాలనూ, గుహలతో కూడిన రమణీయమైన పర్వతాలనూ, రకరకాల సరస్సులనూ చూశాను. అక్కడ ధాతువులతో అలంకరించబడిన ఉదయపర్వతాన్నీ, అప్సరసల నివాసమైన క్షీరసాగరాన్నీ చూశాను.’ ఇలా ప్రశ్నకు సమాధానం తనంతట తానే ప్రకటమవుతుంది — భయంతో పరుగెత్తుతున్న అతడు భూగోళమంతా చూశాడు. తూర్పు దిక్కుకు మొదట వెళ్ళాడు, ఎందుకంటే పలాయనం సాధారణంగా సూర్యోదయాభిముఖంగా మొదలవుతుంది. ఉదయపర్వతమూ క్షీరోదమూ తూర్పు దిక్కుకు సీమాచిహ్నాలని కవి సూచిస్తున్నాడు.

‘ప్రభూ, వాలి వెంటపడి తరుముతుండగా నేను వెంటనే మళ్ళీ వెనుదిరిగి అప్పుడు బయలుదేరాను. ఆ దిక్కు నుండి మళ్ళీ వింధ్యవృక్షాలతో నిండిన, చందనవృక్షాలతో శోభించే దక్షిణ దిక్కుకు బయలుదేరాను. చెట్ల మధ్యా కొండల మధ్యా చూస్తూ దక్షిణం నుండి మళ్ళీ పడమటి దిక్కుకు చేరాను; అక్కడ కూడా వాలి నన్ను వెంటాడాడు. రకరకాల దేశాలనూ, పర్వతోత్తమమైన అస్తగిరినీ చూస్తూ, గిరిశ్రేష్ఠమైన అస్తాన్ని చేరుకొని ఉత్తర దిక్కుకు పరుగెత్తాను. హిమవంతానికీ, మేరువుకూ, ఉత్తరసముద్రానికీ వెళ్ళాను; వాలి వెంటాడుతుండగా ఎక్కడా శరణం దొరకలేదు.’ నాలుగు దిక్కులలోనూ ఈ తిరుగుడు పర్యటన కాదు, ప్రాణరక్షణ కోసం పలాయనం; అయినా దాని వల్లనే సుగ్రీవునికి భూగోళజ్ఞానం కలిగింది. నాలుగు దిక్కులలో క్రమంగా తిరగడం — తూర్పు, దక్షిణం, పడమర, ఉత్తరం — ఇదే క్రమం గత సర్గలో సుగ్రీవుడు యూథపతులను నియమించడంలో కూడా కనిపించింది; తాను ఏది అనుభవించాడో అదే ఇతరులకు ఆదేశించాడు. అస్తగిరి, హిమవంతం, మేరువు, ఉత్తరసముద్రం అతనికి పడమటి, ఉత్తర దిక్కుల సీమాచిహ్నాలు.

‘అప్పుడు బుద్ధిసంపన్నుడైన హనుమంతుడు నాతో ఇలా అన్నాడు — రాజా, ఇప్పుడు నాకు గుర్తుకు వచ్చింది — వానరేశ్వరుడైన వాలిని మతంగుడు ఈ ఆశ్రమమండలంలో శపించాడు — వాలి ఇక్కడ ప్రవేశిస్తే అతని తల వంద ముక్కలవుతుంది అని. కాబట్టి ఇక్కడ మన నివాసం సుఖంగా, ఆందోళన లేకుండా ఉంటుంది.’ ‘రాజకుమారా, తరువాత ఋష్యమూకపర్వతాన్ని చేరుకొని మేము అక్కడ నివసించాం; మతంగుని భయంతో వాలి అప్పుడు అక్కడ ప్రవేశించలేదు. ఇలా ఆ సమయంలో నేను భూమండలమంతటినీ ప్రత్యక్షంగా చూశాను; తరువాత ఈ గుహకు వచ్చాను.’ ఇలా రాముని ప్రశ్నకు సమాధానం ముగుస్తుంది; హనుమంతుని ప్రాజ్ఞత ఇక్కడ కూడా మొదట ప్రకాశిస్తుంది. హనుమంతుని స్మృతే అప్పుడు సుగ్రీవునికి ప్రాణరక్షణ అయింది; ఇక్కడ మొదటిసారిగా అతని ప్రజ్ఞ కార్యసాధకమని ప్రకాశిస్తుంది; అది ముందు సుందరకాండలో పూర్తిగా వికసిస్తుంది. అప్పటి నుండి ఋష్యమూకమే వారికి శరణం.

வானரத் தலைவர்கள் சென்றபின் ராமன் சுக்ரீவனிடம் கேட்டான் — ‘நீ பூமியின் மண்டலம் முழுவதையும் எப்படி அறிந்திருக்கிறாய்?’ கேள்வி இயல்பானதே; கிஷ்கிந்தையிலேயே வாழும் ஒரு வானரன் எல்லா நாடுகளின் பெயர்களையும் எல்லைகளையும் எப்படி அறிந்திருக்கிறான் என்பது ராமனின் வியப்பு. சுக்ரீவனோ பணிவுடைய உள்ளத்தோடு ராமனிடம் சொன்னான் — ‘எல்லாவற்றையும் விரிவாகச் சொல்கிறேன், என் சொல்லைக் கேள்.’ ‘பணிவுடைய உள்ளத்தோடு’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய பணிவு சுட்டப்படுகிறது; அவனுக்கு அறிவு உண்டு, செருக்கு இல்லை. இதனால் அடுத்த கதையும் தொடங்குகிறது; அது சுக்ரீவனின் முன்வரலாற்றையும் வாலியுடனான பகையின் வேரையும் வெளிப்படுத்துகிறது. இந்தக் கேள்வி கதைக்கான வாயிலும் ஆகிறது — அதனாலேயே சுக்ரீவனின் முன்வரலாறும், வாலியுடனான பகையின் வேரும் கேட்பவர்களுக்கு வெளிப்படுத்தப்படுகின்றன.

‘எருமை வடிவுடைய துந்துபி என்னும் தானவனை வாலி மலய மலையை நோக்கித் துரத்திச் சென்றபோது, அந்த எருமை மலயத்தின் குகைக்குள் நுழைந்தது. அதைக் கொல்லும் விருப்பத்தோடு வாலியும் அங்கேயே நுழைந்தான். அப்போது நான் பணிவுள்ளவனாகக் குகை வாயிலில் நிறுத்தப்பட்டேன் — அண்ணன் என்னை இங்கேயே நிற்கும்படி ஆணையிட்டான். ஓர் ஆண்டு கழிந்தும் வாலி வெளியே வரவில்லை.’ அச்சுப்பதிப்பின் கீழே உள்ள அடிக்குறிப்பால், ‘துந்துபி’, ‘எருமை’ என்ற சொற்களால் இங்கே அவனுடைய மகனான மாயாவியே குறிப்பிடப்படுகிறான் என்று அறியப்படுகிறது; ஏனெனில் அடுத்து வரும் கதை அவனுடைய வரலாற்றோடேயே பொருந்துகிறது. ‘பணிவுள்ளவனாக’ என்ற சொல் சுக்ரீவனின் ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிதலையும் அண்ணன்மீதான பக்தியையும் சுட்டுகிறது. ‘ஓர் ஆண்டு கழிந்தும்’ என்ற காலக்குறிப்பால் சுக்ரீவனின் நீண்ட காத்திருப்பு சுட்டப்படுகிறது; அவன் குகையை விரைவில் விட்டுவிடவில்லை, ஓர் ஆண்டுவரை வாயிலில் நின்றான். இதுவே அவன் குற்றமற்றவன் என்பதற்கான முதல் சான்று.

‘பிறகு குருதியின் பெருக்கால் அந்தக் குகை நிரம்பியது. அதைக் கண்டு நான் வியப்படைந்தேன், அண்ணனுக்கான துயரால் நஞ்சுண்டவன்போல வருந்தினேன். பிறகு அறிவிழந்தவனாக நான் எண்ணினேன் — என் பெரியவன் தெளிவாகக் கொல்லப்பட்டுவிட்டான் என்று. ஆகவே மலைபோன்ற ஒரு பாறையைக் குகை வாயிலில் வைத்தேன். வெளியே வர முடியாமல் எருமை அழிந்துபோகும் என்பது என் எண்ணம். பிறகு அவனுடைய உயிர்மீது நம்பிக்கை இழந்தவனாக நான் கிஷ்கிந்தைக்கு வந்தேன்.’ இங்கே சுக்ரீவனின் செயல் தீய எண்ணத்தால் செய்யப்படவில்லை; அண்ணனின் மரணத்தை ஊகித்து, பகைவனைத் தடுப்பதற்காகவே செய்யப்பட்டது என்பது தெளிவு. குருதிப் பெருக்கோ உண்மையில் தானவனுடையதே; ஆனால் அதுவே உடன்பிறந்த இருவரின் பகைக்கு விதையானது. ‘என் பெரியவன் தெளிவாகக் கொல்லப்பட்டுவிட்டான்’ என்ற ஊகமே அவனுடைய செயலுக்கு வேர்; சான்றோ குருதிப் பெருக்கு மட்டுமே. ஆனால் அந்தக் குருதி தானவனுடையது என்று அவன் அறியவில்லை — இங்கேதான் எல்லாக் கேட்டுக்குமான விதை உள்ளது.

‘அங்கே மிகப் பெரிய அரசையும், ருமையோடு தாரையையும் பெற்று, நண்பர்களோடு கவலையற்றவனாக நான் வாழ்ந்துவந்தேன். பிறகு அந்தத் தானவனைக் கொன்றுவிட்டு வானரக் காளையான வாலி வந்தான். அவன்மீதான மதிப்பாலும் அச்சத்தாலும் கட்டுண்ட நான் அக்கணமே அரசைக் கொடுத்துவிட்டேன்.’ ஆனால் தீய உள்ளமுடைய வாலி சுக்ரீவனைக் கொல்ல விரும்பினான்; அவனுடைய புலன்கள் கொந்தளித்தன — குகை வாயிலை அடைத்தது ஒரு சூழ்ச்சி என்று அவன் எண்ணினான். அமைச்சர்களோடு ஓடிய சுக்ரீவனை அவன் துரத்தினான். ‘அரசைக் கொடுத்துவிட்டேன்’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவனின் குற்றமின்மை காட்டப்படுகிறது; அவன் அரசாசையால் எதையும் செய்யவில்லை; அண்ணன் வந்ததும் அதைத் தானே திருப்பிக் கொடுத்தான். வாலியின் சினமோ தணியவில்லை; குகை வாயிலை அடைத்ததையும் அரசைக் கைக்கொண்டதையும் ஆகிய இரண்டையுமே அவன் சூழ்ச்சியாகவே எண்ணினான். ஆகவே அரசைத் திருப்பிக் கொடுத்தும் பகை நீங்கவில்லை; மாறாகச் சுக்ரீவனின் உயிருக்கே ஆபத்து உண்டானது.

‘பிறகு அந்த வாலியால் துரத்தப்பட்ட நான் பின்தொடர்வோரோடு ஓடினேன். ஓடிக்கொண்டே பலவகை ஆறுகளையும் காடுகளையும் நகரங்களையும் கண்டேன். அப்போது பூமி எனக்குக் கண்ணாடிப் பரப்புபோலவும், சுழலும் கொள்ளிவட்டம்போலவும், பசுவின் குளம்படிச் சுவடுபோலவும் தோன்றியது.’ கொள்ளிவட்ட உவமை வேகத்தின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது — சுழற்றப்படும் கொள்ளியின் வட்டம் ஒன்றாகவே தெரிவதுபோல, பூமண்டலமும் அவன் பார்வையில் ஒன்றாகியது; பசுவின் குளம்படி உவமை அதன் சிறுமையைச் சுட்டுகிறது. ‘பிறகு கிழக்குத் திசைக்குச் சென்று பலவகை மரங்களையும், குகைகளோடு கூடிய அழகிய மலைகளையும், பலவகை ஏரிகளையும் கண்டேன். அங்கே தாதுக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட உதய மலையையும், அப்சரஸ்களின் இருப்பிடமான பாற்கடலையும் கண்டேன்.’ இவ்வாறு கேள்விக்கான விடை தானே வெளிப்படுகிறது — அச்சத்தால் ஓடிய அவன் நிலவியல் முழுவதையும் கண்டான். கிழக்குத் திசைக்கே முதலில் சென்றான்; ஏனெனில் ஓட்டம் பெரும்பாலும் சூரிய உதயத்தை நோக்கியே தொடங்குகிறது. உதய மலையும் பாற்கடலும் கிழக்குத் திசையின் எல்லை அடையாளங்கள் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்.

‘வாலியால் தாக்கப்பட்டுத் துரத்தப்பட்ட நான் உடனே திரும்பி, வல்லமையுடையவனே, அப்போது புறப்பட்டேன். அந்தத் திசையிலிருந்து மீண்டும் விந்திய மரங்கள் நிறைந்த, சந்தன மரங்களால் அழகுபெற்ற தெற்குத் திசைக்குப் புறப்பட்டேன். மரங்களுக்கும் மலைகளுக்கும் இடையே பார்த்துக்கொண்டே, தெற்கிலிருந்து மீண்டும் மற்றொரு (மேற்குத்) திசையை அடைந்தேன்; அங்கும் வாலியால் தாக்கப்பட்டேன். பலவகை நாடுகளையும் மலைகளில் சிறந்த அஸ்தமன மலையையும் பார்த்துக்கொண்டே, மலைகளில் சிறந்த அஸ்தமனத்தை அடைந்து வடக்குத் திசைக்கு ஓடினேன். இமயத்துக்கும் மேருவுக்கும் வடக்குக் கடலுக்கும் சென்றேன்; வாலியால் தாக்கப்பட்டபோது எங்குமே எனக்குப் புகலிடம் கிடைக்கவில்லை.’ நான்கு திசைகளிலும் இந்த அலைச்சல் சுற்றுலா அல்ல, உயிரைக் காக்க ஓடிய ஓட்டமே; ஆயினும் அதனாலேயே சுக்ரீவனுக்கு நிலவியல் அறிவு உண்டானது. நான்கு திசைகளிலும் வரிசையான அலைச்சல் — கிழக்கு, தெற்கு, மேற்கு, வடக்கு — இதே வரிசைதான் முந்தைய சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் கூட்டத் தலைவர்களைப் பணியமர்த்தியபோதும் காணப்பட்டது; தான் அனுபவித்ததையே அவன் மற்றவர்களுக்கு ஆணையிட்டான். அஸ்தமன மலை, இமயம், மேரு, வடக்குக் கடல் ஆகியவை அவனுடைய மேற்கு, வடக்கு எல்லை அடையாளங்கள்.

‘பிறகு அறிவு நிறைந்த அனுமன் என்னிடம் ஒரு சொல்லைச் சொன்னான் — அரசே, இப்போது எனக்கு நினைவுக்கு வருகிறது; வானரத் தலைவன் வாலி இந்த ஆசிரமப் பகுதியில் மதங்கரால் சபிக்கப்பட்டான் — வாலி இங்கே நுழைந்தால் அவன் தலை நூறு துண்டுகளாகும் என்று. ஆகவே இங்கே நம் வாழ்வு இன்பமாகவும் கலக்கமின்றியும் இருக்கும்.’ ‘அரசகுமாரனே, பிறகு ரிஷ்யமூக மலையை அடைந்து நாங்கள் அங்கே தங்கினோம்; மதங்கரிடம் கொண்ட அச்சத்தால் வாலி அப்போது அங்கே நுழையவில்லை. இவ்வாறு அப்போது நான் பூமண்டலம் முழுவதையும் நேரில் கண்டேன்; பிறகு இந்தக் குகைக்கு வந்தேன்.’ இவ்வாறு ராமனின் கேள்விக்கான விடை நிறைவடைகிறது; அனுமனின் அறிவும் இங்கே முதன்முறையாக வெளிப்படுகிறது. அனுமனின் நினைவே அப்போது சுக்ரீவனின் உயிரைக் காத்தது; இங்கே முதன்முறையாக அவனுடைய அறிவின் காரியம் சாதிக்கும் ஆற்றல் வெளிப்படுகிறது; அது பின்னர் சுந்தர காண்டத்தில் முழுமையாக மலரும். அதுமுதல் ரிஷ்யமூகமே அவர்களுடைய புகலிடம்.

ವಾನರೇಂದ್ರರು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಭೂಮಿಯ ಇಡೀ ಮಂಡಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದಿರುವೆ?’ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ; ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವ ವಾನರನೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಗಡಿಗಳನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಬಲ್ಲನು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯ. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು.’ ‘ಪ್ರಣತಾತ್ಮವಾನ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಾಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನವಿದೆ, ಆದರೆ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅದು ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ವಾಲಿಯೊಡನೆ ವೈರದ ಮೂಲವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕಥಾಮುಖವೂ ಹೌದು — ಇದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ವಾಲಿಯೊಡನಿನ ವೈರದ ಮೂಲವೂ ಕೇಳುಗರಿಗೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.

‘ವಾಲಿಯು ಕೋಣದ ಆಕಾರದ ದುಂದುಭಿಯೆಂಬ ದಾನವನನ್ನು ಮಲಯಪರ್ವತದ ಕಡೆಗೆ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಕೋಣವು ಮಲಯದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಾಲಿಯೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ನಾನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಗುಹೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆನು — ಅಣ್ಣನು ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದರೂ ವಾಲಿ ಹೊರಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.’ ಮುದ್ರಣದ ಕೆಳಗಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ‘ದುಂದುಭಿ’, ‘ಕೋಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಗನಾದ ಮಾಯಾವಿಯೇ ನಿರ್ದೇಶಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಕಥೆ ಅವನ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕೇ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ವಿನೀತವತ್’ (ವಿನೀತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಂವತ್ಸರೇ ಗತೇ’ (ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ದೀರ್ಘ ಕಾಯುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಬೇಗನೆ ಗುಹೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ, ವರ್ಷಪರ್ಯಂತ ಬಾಗಿಲಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಇದೇ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ.

‘ಅನಂತರ ಆ ಬಿಲವು ರಕ್ತದ ರಭಸದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನಾನು ವಿಸ್ಮಿತನಾದೆನು, ಅಣ್ಣನ ಶೋಕದಿಂದ ವಿಷ ತಿಂದವನಂತೆ ಪೀಡಿತನಾದೆನು. ಆಗ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟು ಹೀಗೆ ಭಾವಿಸಿದೆನು — ಹಿರಿಯನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಹತನಾದನು. ಅನಂತರ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಬಂಡೆಯನ್ನು ನಾನು ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಇರಿಸಿದೆನು. ಹೊರಬರಲಾರದೆ ಆ ಕೋಣ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಆಲೋಚನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವನ ಜೀವದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಾಶನಾಗಿ ನಾನು ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕೃತ್ಯ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದುದಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮಾಡಿದುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಕ್ತದ ಹೊಳೆ ನಿಜವಾಗಿ ದಾನವನದೇ ಆಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದೇ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರ ವೈರದ ಬೀಜವಾಯಿತು. ‘ಸುವ್ಯಕ್ತಂ ನಿಹತೋ ಗುರುಃ’ (ಹಿರಿಯನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹತನಾದನು) ಎಂಬ ಊಹೆಯೇ ಅವನ ಕೃತ್ಯದ ಮೂಲ; ಪ್ರಮಾಣವಾದರೋ ರಕ್ತದ ಹೊಳೆ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಆ ರಕ್ತ ದಾನವನದು ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥದ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಇದೆ.

‘ಅಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರುಮೆಯೊಡನೆ ತಾರೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ನಾನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಅನಂತರ ಆ ದಾನವನನ್ನು ಕೊಂದು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಾಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದನು. ಅವನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ನಾನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆನು.’ ಆದರೆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ವಾಲಿ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದನು; ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿದ್ದವು — ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದುದು ವಂಚನೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸಿದನು. ಸಚಿವರೊಡನೆ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅವನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು. ‘ಅದದಾಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನು ಬಂದೊಡನೆ ಅದನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ವಾಲಿಯ ಕೋಪವಾದರೋ ಶಮನವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಬಿಲದ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದುದು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡುದು — ಎರಡನ್ನೂ ಅವನು ವಂಚನೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದರೂ ವೈರ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೇ ಸಂಕಟ ಒದಗಿತು.

‘ಅನಂತರ ಆ ವಾಲಿಯಿಂದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಓಡಿದೆನು. ಓಡುತ್ತಾ ನಾನು ಬಗೆಬಗೆಯ ನದಿಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಆಗ ಭೂಮಿ ನನಗೆ ಕನ್ನಡಿಯ ತಳದಂತೆ, ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ, ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನ ಗುರುತಿನಂತೆ ಕಂಡಿತು.’ ಕೊಳ್ಳಿಚಕ್ರದ ಉಪಮೆ ವೇಗದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಉರಿಯುವ ಕೊಳ್ಳಿಯ ವೃತ್ತ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಭೂಮಂಡಲವೂ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಯಿತು; ಗೊರಸಿನ ಗುರುತಿನ ಉಪಮೆ ಅದರ ಕಿರಿದಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅನಂತರ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳನ್ನೂ ಕಣಿವೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಮ್ಯವಾದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಕಂಡೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಉದಯಪರ್ವತವನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರ ನೆಲೆಯಾದ ಕ್ಷೀರೋದ ಸಾಗರವನ್ನೂ ಕಂಡೆನು.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ತಾನಾಗಿಯೇ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ — ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಇಡೀ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಕಂಡನು. ಮೊದಲು ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪಲಾಯನ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಡೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಯಪರ್ವತವೂ ಕ್ಷೀರೋದವೂ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಗಡಿಗುರುತುಗಳು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ವಾಲಿಯಿಂದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು, ಓ ಪ್ರಭುವೇ, ಆಗ ಒಡನೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೊರಟೆನು. ಆ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ವಿಂಧ್ಯದ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚಂದನವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟೆನು. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ನೋಡುತ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕನ್ನು ತಲುಪಿದೆನು; ಅಲ್ಲಿಯೂ ವಾಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದನು. ಬಗೆಬಗೆಯ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಸ್ತಪರ್ವತವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಆ ಅಸ್ತಗಿರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದೆನು. ಹಿಮವಂತನನ್ನೂ ಮೇರುವನ್ನೂ ಉತ್ತರಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ತಲುಪಿದೆನು; ವಾಲಿಯಿಂದ ಬೆನ್ನಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.’ ನಾಲ್ಕೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿನ ಈ ಅಲೆದಾಟ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪಲಾಯನ; ಆದರೂ ಅದರಿಂದಲೇ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಭೂಗೋಳಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಯಿತು. ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಲೆದಾಟ — ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಉತ್ತರ — ಇದೇ ಕ್ರಮವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವಾಗಲೂ ಕಂಡುಬಂದಿತು; ತಾನು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದುದನ್ನೇ ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಅಸ್ತಗಿರಿ, ಹಿಮವಂತ, ಮೇರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಸಮುದ್ರ — ಇವು ಅವನಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಗಡಿಗುರುತುಗಳು.

‘ಆಗ ಬುದ್ಧಿಸಂಪನ್ನನಾದ ಹನುಮಂತನು ನನಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ಓ ರಾಜನೇ, ಈಗ ನನಗೆ ನೆನಪಾಯಿತು: ವಾನರೇಶ್ವರನಾದ ವಾಲಿ ಮತಂಗನಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ವಾಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನ ತಲೆ ನೂರು ಹೋಳಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ವಾಸ ಸುಖವಾಗಿಯೂ ನಿರುದ್ವಿಗ್ನವಾಗಿಯೂ ಇರುವುದು.’ ‘ಓ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಅನಂತರ ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಾವು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆವು; ಮತಂಗನ ಭಯದಿಂದ ವಾಲಿ ಆಗ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಆಗ ನಾನು ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡೆನು, ಅನಂತರ ಈ ಗುಹೆಗೆ ಬಂದೆನು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಾಜ್ಞತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ನೆನಪೇ ಆಗ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿತು; ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳುವುದು. ಅಂದಿನಿಂದ ಋಷ್ಯಮೂಕವೇ ಅವರ ಆಶ್ರಯ.

വാനരേന്ദ്രന്മാർ പോയശേഷം രാമൻ സുഗ്രീവനോടു ചോദിച്ചു — ‘ഭൂമണ്ഡലം മുഴുവൻ അങ്ങ് എങ്ങനെ അറിയുന്നു?’ ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്; കിഷ്കിന്ധയിൽതന്നെ വസിക്കുന്ന ഒരു വാനരന് എല്ലാ ദേശങ്ങളുടെയും പേരുകളും അതിരുകളും എങ്ങനെ അറിയാം എന്നതാണ് രാമന്റെ വിസ്മയം. സുഗ്രീവനാകട്ടെ നമ്രനായി രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘എല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറയാം, എന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടാലും.’ ‘പ്രണതാത്മവാൻ’ (നമ്രനായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവന് അറിവുണ്ട്, ഗർവമില്ല. ഇതോടെ തുടർന്നുള്ള കഥ ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സുഗ്രീവന്റെ പൂർവവൃത്താന്തവും ബാലിവൈരത്തിന്റെ മൂലവും പ്രകടമാക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യം കഥയുടെ മുഖവുമാണ് — അതിലൂടെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ പൂർവവൃത്താന്തവും ബാലിയുമായുള്ള വൈരത്തിന്റെ മൂലവും ശ്രോതാക്കൾക്കു വെളിപ്പെടുന്നത്.

‘പോത്തിന്റെ രൂപമുള്ള ദുന്ദുഭി എന്ന ദാനവനെ ബാലി മലയപർവതത്തിലേക്ക് ഓടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ ആ പോത്ത് മലയത്തിന്റെ ഗുഹയിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു. അവനെ കൊല്ലാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ബാലിയും അവിടെത്തന്നെ പ്രവേശിച്ചു. അപ്പോൾ ഞാൻ വിനീതനായി ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ നിർത്തപ്പെട്ടു — ജ്യേഷ്ഠൻ എന്നോട് അവിടെത്തന്നെ നിൽക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഒരു വർഷം കഴിഞ്ഞിട്ടും ബാലി പുറത്തുവന്നില്ല.’ അച്ചടിയുടെ ചുവട്ടിലുള്ള ടിപ്പണിയിൽനിന്ന്, ‘ദുന്ദുഭി’, ‘പോത്ത്’ എന്നീ വാക്കുകളാൽ ഇവിടെ അവന്റെ പുത്രനായ മായാവിയെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നതെന്ന് അറിയാം; കാരണം തുടർന്നുള്ള കഥ അവന്റെ വൃത്താന്തവുമായാണ് ചേരുന്നത്. ‘വിനീതവത്’ (വിനീതനായി) എന്ന പദം സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞാപാലനവും ഭ്രാതൃഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സംവത്സരേ ഗതേ’ (ഒരു വർഷം കഴിഞ്ഞിട്ടും) എന്ന കാലനിർദേശംകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ ദീർഘമായ കാത്തിരിപ്പു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ പെട്ടെന്നു ഗുഹ വിട്ടുപോയില്ല, ഒരു വർഷം മുഴുവൻ വാതിൽക്കൽ നിന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ നിർദോഷതയുടെ ആദ്യത്തെ തെളിവ്.

‘പിന്നെ ചോരയുടെ പ്രവാഹംകൊണ്ട് ആ ഗുഹ നിറഞ്ഞു. അതു കണ്ട് ഞാൻ വിസ്മയിച്ചു; ജ്യേഷ്ഠനെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ വിഷംപോലെ പീഡിതനുമായി. പിന്നെ ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി ഞാൻ കരുതി — ഗുരു (ജ്യേഷ്ഠൻ) വ്യക്തമായും കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന്. അപ്പോൾ പർവതംപോലെയുള്ള ഒരു പാറ ഞാൻ ഗുഹാദ്വാരത്തിൽ വച്ചു. പുറത്തുവരാൻ കഴിയാതെ പോത്ത് നശിക്കും എന്നായിരുന്നു എന്റെ ചിന്ത. പിന്നെ അവന്റെ ജീവനെക്കുറിച്ചു പ്രതീക്ഷയറ്റ് ഞാൻ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു വന്നു.’ ഇവിടെ സുഗ്രീവന്റെ പ്രവൃത്തി ദുഷ്ടബുദ്ധിയോടെ ചെയ്തതല്ല, ജ്യേഷ്ഠന്റെ മരണം ഊഹിച്ച് ശത്രുവിനെ തടയാനായി ചെയ്തതാണെന്നു വ്യക്തം. രക്തധാര യഥാർഥത്തിൽ ദാനവന്റേതായിരുന്നു; എന്നാൽ അതുതന്നെ സഹോദരന്മാർ തമ്മിലുള്ള വൈരത്തിന്റെ വിത്തായിത്തീർന്നു. ‘സുവ്യക്തം നിഹതോ ഗുരുഃ’ (ഗുരു വ്യക്തമായും കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന ഊഹംതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ മൂലം; തെളിവാകട്ടെ രക്തധാര മാത്രമായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ രക്തം ദാനവന്റേതായിരുന്നുവെന്ന് അവൻ അറിഞ്ഞില്ല — ഇവിടെയാണ് എല്ലാ അനർഥത്തിന്റെയും വിത്ത്.

‘അവിടെ അതിമഹത്തായ രാജ്യവും രുമയോടൊപ്പം താരയെയും നേടി, മിത്രങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ ആശങ്കയില്ലാതെ വസിച്ചുവരികയായിരുന്നു. പിന്നെ ആ ദാനവനെ കൊന്ന് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ബാലി മടങ്ങിവന്നു. അവനോടുള്ള ആദരവും ഭയവുംകൊണ്ടു ബദ്ധനായ ഞാൻ ആ ക്ഷണത്തിൽതന്നെ രാജ്യം തിരികെ നൽകി.’ എന്നാൽ ദുഷ്ടാത്മാവായ ബാലി സുഗ്രീവനെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷോഭിച്ചിരുന്നു — ഗുഹാദ്വാരം അടച്ചത് ചതിയാണെന്ന് അവൻ കരുതി. മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഓടുന്ന സുഗ്രീവനെ അവൻ ഓടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘അദദാം രാജ്യം’ (രാജ്യം തിരികെ നൽകി) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ നിർദോഷത കാണിക്കുന്നു; രാജ്യലോഭംകൊണ്ട് അവൻ ഒന്നും ചെയ്തില്ല, ജ്യേഷ്ഠൻ വന്നപ്പോൾ അതു സ്വയംതന്നെ തിരികെ ഏൽപ്പിച്ചു. ബാലിയുടെ ക്രോധമാകട്ടെ ശമിച്ചില്ല; ഗുഹാദ്വാരം അടച്ചതും രാജ്യം ഏറ്റെടുത്തതും — രണ്ടും — ചതിയായിത്തന്നെ അവൻ കരുതി. അതിനാൽ രാജ്യം തിരികെ നൽകിയിട്ടും വൈരം നീങ്ങിയില്ല; മറിച്ച് സുഗ്രീവന്റെ പ്രാണൻതന്നെ അപകടത്തിലായി.

‘പിന്നെ ആ ബാലി പിന്തുടർന്നപ്പോൾ ഞാൻ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ഓടി. ഓടുന്നതിനിടയിൽ ഞാൻ പലവിധ നദികളും വനങ്ങളും നഗരങ്ങളും കണ്ടു. അപ്പോൾ ഭൂമി എനിക്കു കണ്ണാടിയുടെ പ്രതലംപോലെയും തീക്കൊള്ളിച്ചക്രംപോലെയും പശുവിന്റെ കുളമ്പടിപ്പാടുപോലെയും കാണപ്പെട്ടു.’ തീക്കൊള്ളിച്ചക്രത്തിന്റെ ഉപമ വേഗത്തിന്റെ അതിരില്ലായ്മ കാണിക്കുന്നു — ചുഴറ്റുന്ന തീക്കൊള്ളിയുടെ വലയം ഒന്നുമാത്രമായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഭൂമണ്ഡലവും അവന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഒന്നായിത്തീർന്നു; പശുവിന്റെ കുളമ്പടിപ്പാടിന്റെ ഉപമ അതിന്റെ ചെറുപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പിന്നെ കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു ചെന്ന് പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും ഗുഹകളോടുകൂടിയ രമണീയമായ പർവതങ്ങളും പലവിധ സരസ്സുകളും ഞാൻ കണ്ടു. അവിടെ ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ഉദയപർവതവും അപ്സരസ്സുകളുടെ വാസസ്ഥാനമായ പാലാഴിയും ഞാൻ കണ്ടു.’ ഇങ്ങനെ ചോദ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം സ്വയംതന്നെ വെളിപ്പെടുന്നു — ഭയന്നോടുന്നതിനിടയിൽ അവൻ ഭൂമിശാസ്ത്രം മുഴുവൻ കണ്ടു. കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കാണ് ആദ്യം പോയത്; കാരണം പലായനം സാധാരണ സൂര്യോദയത്തിനഭിമുഖമായാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഉദയപർവതവും പാലാഴിയും കിഴക്കേ ദിക്കിന്റെ അതിർത്തിയടയാളങ്ങളാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘വിഭോ, ബാലി പിന്തുടർന്ന് ഓടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ പെട്ടെന്നു തിരിഞ്ഞ് അപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടു. ആ ദിക്കിൽനിന്നു വീണ്ടും, വിന്ധ്യവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും ചന്ദനവൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. വൃക്ഷങ്ങൾക്കും പർവതങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ കണ്ടുകൊണ്ട് തെക്കുനിന്നു വീണ്ടും മറ്റൊരു ദിക്കിലെത്തി (പടിഞ്ഞാറ്); അവിടെയും ബാലി പിന്തുടർന്നു. പലവിധ ദേശങ്ങളും പർവതശ്രേഷ്ഠനായ അസ്തപർവതവും കണ്ട്, അസ്തപർവതത്തിലെത്തിയശേഷം വടക്കേ ദിക്കിലേക്ക് ഓടി. ഹിമവാനിലും മേരുവിലും അതുപോലെ വടക്കേ സമുദ്രത്തിലും ചെന്നു; ബാലി പിന്തുടർന്നുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ എവിടെയും ഒരു ശരണം ഞാൻ കണ്ടെത്തിയില്ല.’ നാലു ദിക്കുകളിലുമുള്ള ഈ അലച്ചിൽ സഞ്ചാരമല്ല, പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായുള്ള പലായനമായിരുന്നു; എങ്കിലും അതിലൂടെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രജ്ഞാനം ഉണ്ടായത്. നാലു ദിക്കുകളിലുമുള്ള ക്രമമായ അലച്ചിൽ — കിഴക്ക്, തെക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക് — ഇതേ ക്രമംതന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ സുഗ്രീവൻ യൂഥപന്മാരെ നിയോഗിക്കുന്നതിലും കണ്ടത്; സ്വയം അനുഭവിച്ചതുതന്നെ അവൻ മറ്റുള്ളവർക്ക് ആദേശിച്ചു. അസ്തപർവതവും ഹിമവാനും മേരുവും വടക്കേ സമുദ്രവും അവന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ-വടക്കൻ അതിർത്തിയടയാളങ്ങളാണ്.

‘അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ ഹനുമാൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു — രാജാവേ, ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ഓർമ വരുന്നു: വാനരേശ്വരനായ ബാലിയെ മതംഗൻ ഈ ആശ്രമമണ്ഡലത്തെക്കുറിച്ചു ശപിച്ചിട്ടുണ്ട് — ബാലി ഇവിടെ പ്രവേശിച്ചാൽ അവന്റെ ശിരസ്സു നൂറായി പിളരും എന്ന്. അതിനാൽ ഇവിടെ നമ്മുടെ വാസം സുഖകരവും ആശങ്കയില്ലാത്തതുമായിരിക്കും.’ ‘രാജകുമാരാ, പിന്നെ ഋശ്യമൂകപർവതത്തിലെത്തി ഞങ്ങൾ അവിടെ താമസിച്ചു; മതംഗനെ ഭയന്ന് ബാലി അപ്പോൾ അവിടെ പ്രവേശിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെയാണ് അന്ന് ഞാൻ ഭൂമണ്ഡലം മുഴുവൻ നേരിട്ടു കണ്ടത്; പിന്നെ ഈ ഗുഹയിലേക്കു വന്നു.’ ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം അവസാനിക്കുന്നു; ഹനുമാന്റെ പ്രാജ്ഞത ഇവിടെയും ആദ്യമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഓർമതന്നെയാണ് അന്നു സുഗ്രീവന്റെ പ്രാണരക്ഷയായത്; ഇവിടെ ആദ്യമായി അവന്റെ പ്രജ്ഞയുടെ കാര്യസാധകത്വം പ്രകാശിക്കുന്നു; അതു പിന്നീടു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ പൂർണമായി വികസിക്കും. ഋശ്യമൂകംതന്നെയായിരുന്നു പിന്നീട് അവരുടെ ശരണം.

When the monkey chiefs had gone, Rāma asked Sugrīva, "How is it that you know the whole circle of the earth?" It was a natural question: how could a monkey who lived in Kiṣkindhā know the names and borders of every land? Sugrīva, with a humble heart — knowledgeable, but without pride — answered, "Listen, and I will tell you everything in full." The question also opens a story, for through it Sugrīva's past and the root of his feud with Vālī are laid before the listener.

"When Vālī was driving the demon Dundubhi, who had the form of a buffalo, towards Mount Malaya," he began, "the buffalo went into a cave in Malaya, and Vālī, bent on killing him, went in after him." The buffalo-demon meant here is taken to be Dundubhi's son Māyāvī, since the story that follows is his. "I was left at the mouth of the cave like an obedient servant," Sugrīva went on — my brother had told me to stay right there — "and a whole year went by, and still Vālī did not come out." "Like an obedient servant" shows his obedience and his devotion to his brother, and the year shows how long he waited: he did not abandon the cave in haste but kept watch at its mouth for a year. That is the first proof of his innocence.

"Then the cave filled with a rush of blood. When I saw it I was stunned and stricken with grief for my brother. My mind was made up: 'My elder brother has plainly been killed.' So I set a boulder as big as a mountain across the cave's mouth, thinking, 'The buffalo won't be able to get out, and he will die in there.' Then, despairing of my brother's life, I went back to Kiṣkindhā." It is clear that Sugrīva acted not out of malice but to shut in the enemy, believing his brother dead. His only evidence was the stream of blood, and his whole act rested on the guess that his brother had been killed. In fact the blood was the demon's, but he did not know that, and here lies the seed of all the trouble between the two brothers.

"There I received that great kingdom, and Tārā together with Rumā, and I lived among my friends free of care. Then Vālī, that bull among monkeys, came back, having killed the demon, and out of reverence for him, and constrained by fear, I gave him back the kingdom at once." These words show Sugrīva's innocence: he did nothing out of greed for the throne, and when his brother returned he handed it back of his own accord. But the wicked Vālī, his senses in turmoil, believed that blocking the cave had been a trick, and wanted to kill Sugrīva, and he chased him as he fled with his ministers. Vālī's anger did not cool; he took both the blocking of the cave and the taking of the throne for treachery. So even returning the kingdom did not end the feud; instead Sugrīva's very life was in danger.

"Then, hunted by Vālī, I ran with my followers, and as I ran I saw all kinds of rivers, forests and cities. The earth looked to me like the face of a mirror, like the circle of a whirling firebrand, no bigger than a cow's hoofprint." The firebrand image shows his tremendous speed: as a torch whirled round seems a single ring of fire, so the whole round earth became one in his sight; and the hoofprint shows how small it seemed. "Going east, I saw all kinds of trees, lovely mountains with their caves, and many lakes. There I saw the Udaya mountain, the mountain of sunrise, adorned with minerals, and the Ocean of Milk, the eternal home of the apsarases." So the answer to Rāma's question emerges by itself: running in fear, Sugrīva had seen the whole geography of the earth. He went east first, since flight tends to begin towards the rising sun, and the sunrise mountain and the Ocean of Milk mark the eastern limit.

"Harried and driven on by Vālī, I turned back at once and set out again, my lord. Leaving that quarter, I went south, into the southern region thick with the trees of the Vindhya and beautiful with sandalwood. Watching from among the trees and hills, I passed beyond the south and reached the west, with Vālī still at my heels. Seeing many lands and Asta, the best of mountains, the mountain of sunset, I reached that chief of mountains and ran on north. I went to the Himālaya, to Meru and to the northern sea, and still, hunted by Vālī, I found no refuge anywhere." This wandering through the four quarters was no tour but flight for his life, and yet it was what gave Sugrīva his knowledge of the earth. The order — east, south, west, north — is the very order in which he had just posted his troop-leaders: what he had lived through himself, he now laid down for others. Asta, the Himālaya, Meru and the northern sea mark the limits of the west and north.

"Then wise Hanumān said to me: 'I remember now, my king, how long ago Vālī, lord of the monkeys, was cursed by Mataṅga in the grounds of this hermitage: if Vālī should ever enter it, his head would split into a hundred pieces. So we can live here in comfort and without fear.' And so, prince, we came to Mount Ṛśyamūka and stayed there, and Vālī did not enter it for fear of Mataṅga. That is how I came to see the whole circle of the earth with my own eyes, and after that I came to this cave." So the answer to Rāma's question ends. Hanumān's memory was what saved Sugrīva's life then; here, for the first time, his wisdom proves its power to get things done, the wisdom that will unfold fully in the Sundara Kāṇḍa. From then on Ṛśyamūka was their refuge.