- सन्धिः
- वानर + इन्द्र → वानरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- वानराणाम् इन्द्राः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (सति सप्तमी — ‘गतेषु’ इत्यनेन सह)
किष्किन्धाकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
सुग्रीवस्य भूमण्डलपरिक्रमणकथा
रामस्य प्रश्नः, दुन्दुभिवृत्तान्तः, बिलद्वाररोधः, राज्यप्रत्यर्पणम्, वालिना अनुसरणम्, चतुर्दिग्भ्रमणम्, मतङ्गशापः, ऋष्यमूकवासः
वानरेन्द्रेषु गतेषु रामः सुग्रीवम् अपृच्छत् — ‘कथं भवान् भुवः सर्वं मण्डलं विजानीते?’ इति। प्रणतात्मवान् सुग्रीवः प्रत्यवदत् — ‘विस्तरेण सर्वम् आख्यास्ये।’ महिषाकृतिं दुन्दुभिं दानवं वाली मलयं प्रति अन्वधावत्; उभौ गुहां प्रविष्टौ, अहं तु गुहाद्वारि विनीतवत् निक्षिप्तः। संवत्सरे गते अपि वाली न निष्क्रामति स्म। क्षतजवेगेन बिले पूर्णे भ्रातुः मरणम् अनुमाय अहं पर्वतसंकाशया शिलया द्वारम् अपिदधाम्, किष्किन्धां च आगाम्। राज्यं तारां रुमां च प्राप्य विगतज्वरः अवसम्। ततः वाली दानवं हत्वा आगतः; गौरवात् भययन्त्रितः च अहं राज्यम् अददाम्। तथापि प्रव्यथितेन्द्रियः सः मां जिघांसुः परिकालयते स्म। तेन अनुबद्धः अहं धावन् पृथिवीम् आदर्शतलसंकाशाम् अलातचक्रप्रतिमां गोष्पदवत् च अपश्यम्। पूर्वां दिशं गत्वा धातुमण्डितम् उदयं क्षीरोदं च दृष्ट्वा, दक्षिणां विन्ध्यसंकीर्णां, ततः पश्चिमाम्, अस्तं गिरिं प्राप्य उत्तरां हिमवन्मेरुसमुद्रपर्यन्तं धावितः; क्वापि शरणं न अविन्दम्। ततः बुद्धिसम्पन्नः हनूमान् मतङ्गशापं स्मृत्वा ऋष्यमूकम् उपादिशत्; तत्र वाली भयात् न प्रविवेश। एवं मया सर्वं पृथिवीमण्डलं प्रत्यक्षम् उपलक्षितम्।
१रामस्य प्रश्नः, सुग्रीवस्य प्रतिज्ञा
१गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत्।
कथं भवान्विजानीते सर्वं वै मण्डलं भुवः॥
२सुग्रीवश्च ततो राममुवाच प्रणतात्मवान्।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये विस्तरेण वचो मम॥
वानरेन्द्रेषु गतेषु सत्सु रामः सुग्रीवम् अपृच्छत् — ‘भवान् कथं भुवः सर्वं मण्डलं विजानीते?’ इति। प्रश्नः स्वाभाविकः; यः वानरः किष्किन्धायाम् एव वसति, सः कथं सर्वेषां देशानां नामानि सीमाः च जानाति इति रामस्य विस्मयः। सुग्रीवः तु प्रणतात्मवान् सन् रामम् उवाच — ‘सर्वं विस्तरेण आख्यास्ये, मम वचः श्रूयताम्’ इति। ‘प्रणतात्मवान्’ इति पदेन तस्य विनयः सूच्यते; ज्ञानं तस्य अस्ति, गर्वः तु नास्ति। एतेन च अग्रिमा कथा आरभ्यते, या सुग्रीवस्य पूर्ववृत्तान्तं वालिवैरस्य मूलं च प्रकटयति। प्रश्नः अयं कथामुखम् अपि — तेन एव सुग्रीवस्य पूर्ववृत्तान्तः, वालिना सह वैरस्य मूलं च श्रोतृभ्यः प्रकाश्यते।
When the monkey chiefs had gone, Rāma asked Sugrīva, "How is it that you know the whole circle of the earth?" It was a natural question: how could a monkey who lived in Kiṣkindhā know the names and borders of every land? Sugrīva, with a humble heart — knowledgeable, but without pride — answered, "Listen, and I will tell you everything in full." The question also opens a story, for through it Sugrīva's past and the root of his feud with Vālī are laid before the listener.
२दुन्दुभेः अनुसरणम्, बिले सुग्रीवस्य स्थितिः
३यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम्।
प्रतिकालयते वाली मलयं प्रति पर्वतम्॥
४तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहां प्रति।
विवेश वाली तत्रापि मलयं तज्जिघांसया॥
५ततोऽहं तत्र निक्षिप्तो गुहाद्वारि विनीतवत्।
न च निष्क्रामते वाली तदा संवत्सरे गते॥
‘यदा वाली महिषाकृतिं दुन्दुभिं नाम दानवं मलयं पर्वतं प्रति प्रतिकालयते स्म, तदा सः महिषः मलयस्य गुहां प्रति प्रविष्टः। तज्जिघांसया वाली अपि तत्र एव प्रविवेश। ततः अहं गुहाद्वारि विनीतवत् निक्षिप्तः — भ्राता माम् अत्र एव स्थातुम् आदिशत्। संवत्सरे गते अपि वाली बहिः न निष्क्रामते स्म।’ मुद्रणस्य अधःस्थितया टिप्पण्या ज्ञायते यत् ‘दुन्दुभिः’ ‘महिषः’ इति शब्दाभ्यां तस्य पुत्रः मायावी एव अत्र निर्दिश्यते, यतः अग्रिमा कथा तस्य एव वृत्तान्तेन सङ्गच्छते। ‘विनीतवत्’ इति पदं सुग्रीवस्य आज्ञापालनं भ्रातृभक्तिं च सूचयति। ‘संवत्सरे गते’ इति कालनिर्देशेन सुग्रीवस्य दीर्घा प्रतीक्षा सूच्यते; न सः शीघ्रं गुहां त्यक्तवान्, अपितु वर्षपर्यन्तं द्वारि स्थितवान्। एतत् एव तस्य निर्दोषतायाः प्रथमं प्रमाणम्।
"When Vālī was driving the demon Dundubhi, who had the form of a buffalo, towards Mount Malaya," he began, "the buffalo went into a cave in Malaya, and Vālī, bent on killing him, went in after him." The buffalo-demon meant here is taken to be Dundubhi's son Māyāvī, since the story that follows is his. "I was left at the mouth of the cave like an obedient servant," Sugrīva went on — my brother had told me to stay right there — "and a whole year went by, and still Vālī did not come out." "Like an obedient servant" shows his obedience and his devotion to his brother, and the year shows how long he waited: he did not abandon the cave in haste but kept watch at its mouth for a year. That is the first proof of his innocence.
३रुधिरधारा, शिलया बिलद्वारस्य पिधानम्
६ततः क्षतजवेगेन आपुपूरे तदा बिलम्।
तदहं विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातुः शोकविषार्दितः॥
७अथाहं गतबुद्धिस्तु सुव्यक्तं निहतो गुरुः।
शिला पर्वतसंकाशा बिलद्वारि मया कृता॥
८अशक्नुवन्निष्क्रमितुं महिषो विनशिष्यति।
ततोऽहमागां किष्किन्धां निराशस्तस्य जीविते॥
‘ततः क्षतजवेगेन तत् बिलम् आपूरितम्। तत् दृष्ट्वा अहं विस्मितः भ्रातुः शोकेन विषार्दितः च अभवम्। अथ गतबुद्धिः सन् अमन्ये — गुरुः सुव्यक्तं निहतः इति। ततः पर्वतसंकाशा शिला मया बिलद्वारि कृता। निष्क्रमितुम् अशक्नुवन् महिषः विनशिष्यति इति मे मतिः आसीत्। ततः तस्य जीविते निराशः सन् अहं किष्किन्धाम् आगाम्।’ अत्र सुग्रीवस्य कार्यं दुष्टबुद्ध्या न कृतम्, अपि तु भ्रातुः मरणम् अनुमाय शत्रोः निरोधाय कृतम् इति स्पष्टम्। रुधिरस्य धारा तु वस्तुतः दानवस्य एव आसीत्, किन्तु सा एव भ्रातृद्वयस्य वैरस्य बीजम् अभवत्। ‘सुव्यक्तं निहतो गुरुः’ इति अनुमानम् एव तस्य कर्मणः मूलम्; प्रमाणं तु रुधिरधारा एव आसीत्। किन्तु तत् रुधिरं दानवस्य आसीत् इति सः न ज्ञातवान् — अत्र एव सर्वस्य अनर्थस्य बीजम्।
"Then the cave filled with a rush of blood. When I saw it I was stunned and stricken with grief for my brother. My mind was made up: 'My elder brother has plainly been killed.' So I set a boulder as big as a mountain across the cave's mouth, thinking, 'The buffalo won't be able to get out, and he will die in there.' Then, despairing of my brother's life, I went back to Kiṣkindhā." It is clear that Sugrīva acted not out of malice but to shut in the enemy, believing his brother dead. His only evidence was the stream of blood, and his whole act rested on the guess that his brother had been killed. In fact the blood was the demon's, but he did not know that, and here lies the seed of all the trouble between the two brothers.
४राज्यप्राप्तिः, वालिनः प्रत्यागमनम्, अनुसरणम्
९राज्यं च सुमहत्प्राप्य तारां च रुमया सह।
मित्रैश्च सहितस्तत्र वसामि विगतज्वरः॥
१०आजगाम ततो वाली हत्वा तं वानरर्षभः।
ततोऽहमददां राज्यं गौरवाद्भययन्त्रितः॥
११स मां जिघांसुर्दुष्टात्मा वाली प्रव्यथितेन्द्रियः।
परिकालयते वाली धावन्तं सचिवैः सह॥
‘तत्र सुमहत् राज्यं तारां च रुमया सह प्राप्य मित्रैः सहितः अहं विगतज्वरः वसामि स्म। ततः तं दानवं हत्वा वानरर्षभः वाली आजगाम। तस्य गौरवात् भयेन च यन्त्रितः अहं तत्क्षणम् एव राज्यम् अददाम्।’ किन्तु दुष्टात्मा वाली सुग्रीवं जिघांसुः आसीत्; तस्य इन्द्रियाणि प्रव्यथितानि — बिलद्वारपिधानं छलम् इति सः अमन्यत। सचिवैः सह धावन्तं सुग्रीवं सः परिकालयते स्म। ‘अददां राज्यम्’ इति वचनेन सुग्रीवस्य निर्दोषता दर्श्यते; न सः राज्यलोभेन किमपि अकरोत्, अपि तु भ्रातरि आगते तत् स्वयम् एव प्रत्यर्पितवान्। वालिनः क्रोधः तु न शान्तः; बिलद्वारपिधानं राज्यग्रहणं च द्वयम् अपि सः छलम् एव अमन्यत। अतः राज्यप्रत्यर्पणेन अपि वैरं न निवृत्तम्, अपि तु सुग्रीवस्य प्राणसंशयः एव जातः।
"There I received that great kingdom, and Tārā together with Rumā, and I lived among my friends free of care. Then Vālī, that bull among monkeys, came back, having killed the demon, and out of reverence for him, and constrained by fear, I gave him back the kingdom at once." These words show Sugrīva's innocence: he did nothing out of greed for the throne, and when his brother returned he handed it back of his own accord. But the wicked Vālī, his senses in turmoil, believed that blocking the cave had been a trick, and wanted to kill Sugrīva, and he chased him as he fled with his ministers. Vālī's anger did not cool; he took both the blocking of the cave and the taking of the throne for treachery. So even returning the kingdom did not end the feud; instead Sugrīva's very life was in danger.
५पलायनम्, पृथिव्याः दर्शनम्, पूर्वा दिक्
१२ततोऽहं वालिना तेन सोऽनुबद्धः प्रधावितः।
नदीश्च विविधाः पश्यन्वनानि नगराणि च॥
१३आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया।
अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत्कृता॥
१४पूर्वां दिशं ततो गत्वा पश्यामि विविधान्द्रुमान्।
पर्वतान्सदरीन्रम्यान्सरांसि विविधानि च॥
१५उदयं तत्र पश्यामि पर्वतं धातुमण्डितम्।
क्षीरोदं सागरं चैव नित्यमप्सरसालयम्॥
‘ततः तेन वालिना अनुबद्धः अहं सानुचरः प्रधावितः। धावन् अहं विविधाः नदीः वनानि नगराणि च पश्यामि स्म। तदा मया पृथिवी आदर्शतलसंकाशा अलातचक्रप्रतिमा गोष्पदवत् च दृष्टा।’ अलातचक्रोपमा वेगस्य अतिशयं दर्शयति — यथा भ्राम्यमाणस्य उल्मुकस्य मण्डलम् एकम् एव दृश्यते, तथा भूमण्डलम् अपि तस्य दृष्टौ एकम् अभवत्; गोष्पदोपमा च तस्याः लघुत्वं सूचयति। ‘ततः पूर्वां दिशं गत्वा विविधान् द्रुमान्, सदरीन् रम्यान् पर्वतान्, विविधानि सरांसि च पश्यामि। तत्र धातुमण्डितम् उदयपर्वतम्, अप्सरसाम् आलयं क्षीरोदं सागरं च अपश्यम्।’ एवं प्रश्नस्य उत्तरं स्वयम् एव प्रकटते — भयात् धावता तेन सर्वः भूगोलः दृष्टः। पूर्वा दिक् प्रथमं गता, यतः पलायनं प्रायः सूर्योदयाभिमुखम् आरभते। उदयपर्वतः क्षीरोदः च पूर्वस्याः दिशः सीमाचिह्ने इति कविः सूचयति।
"Then, hunted by Vālī, I ran with my followers, and as I ran I saw all kinds of rivers, forests and cities. The earth looked to me like the face of a mirror, like the circle of a whirling firebrand, no bigger than a cow's hoofprint." The firebrand image shows his tremendous speed: as a torch whirled round seems a single ring of fire, so the whole round earth became one in his sight; and the hoofprint shows how small it seemed. "Going east, I saw all kinds of trees, lovely mountains with their caves, and many lakes. There I saw the Udaya mountain, the mountain of sunrise, adorned with minerals, and the Ocean of Milk, the eternal home of the apsarases." So the answer to Rāma's question emerges by itself: running in fear, Sugrīva had seen the whole geography of the earth. He went east first, since flight tends to begin towards the rising sun, and the sunrise mountain and the Ocean of Milk mark the eastern limit.
६दक्षिणा पश्चिमा उत्तरा च दिक्, शरणाभावः
१६परिकाल्यमानस्तु तदा वालिनाभिद्रुतो ह्यहम्।
पुनरावृत्य सहसा प्रस्थितोऽहं तदा विभो॥
१७दिशस्तस्यास्ततो भूयः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्।
विन्ध्यपादपसंकीर्णां चन्दनद्रुमशोभिताम्॥
१८द्रुमशैलान्तरे पश्यन्भूयो दक्षिणतोऽपराम्।
अपरां च दिशं प्राप्तो वालिना समभिद्रुतः॥
१९स पश्यन्विविधान्देशानस्तं च गिरिसत्तमम्।
प्राप्य चास्तं गिरिश्रेष्ठमुत्तरं सम्प्रधावितः॥
२०हिमवन्तं च मेरुं च समुद्रं च तथोत्तरम्।
यदा न विन्दे शरणं वालिना समभिद्रुतः॥
‘वालिना अभिद्रुतः परिकाल्यमानः अहं सहसा पुनरावृत्य, हे विभो, तदा प्रस्थितः। तस्याः दिशः ततः भूयः विन्ध्यपादपैः संकीर्णां चन्दनद्रुमैः शोभितां दक्षिणां दिशं प्रस्थितः। द्रुमशैलान्तरे पश्यन् दक्षिणतः भूयः अपरां दिशं प्राप्तः, तत्र अपि वालिना समभिद्रुतः। विविधान् देशान् अस्तं च गिरिसत्तमं पश्यन् गिरिश्रेष्ठम् अस्तं प्राप्य उत्तरां दिशं सम्प्रधावितः। हिमवन्तं मेरुं तथा उत्तरं समुद्रं च गतः; यदा वालिना समभिद्रुतः सन् क्वापि शरणं न विन्दे।’ चतसृषु अपि दिक्षु भ्रमणम् एतत् न पर्यटनम्, अपि तु प्राणरक्षार्थं पलायनम् आसीत्; तथापि तेन एव सुग्रीवस्य भूगोलज्ञानं जातम्। चतसृषु दिक्षु क्रमेण भ्रमणम् — पूर्वा, दक्षिणा, पश्चिमा, उत्तरा — एषः एव क्रमः पूर्वसर्गे सुग्रीवेण यूथपानां नियोगे अपि दृष्टः; यत् सः स्वयम् अनुभूतवान्, तत् एव अन्येभ्यः आदिष्टवान्। अस्तगिरिः हिमवान् मेरुः उत्तरसमुद्रश्च तस्य पश्चिमोत्तरयोः सीमाचिह्नानि।
"Harried and driven on by Vālī, I turned back at once and set out again, my lord. Leaving that quarter, I went south, into the southern region thick with the trees of the Vindhya and beautiful with sandalwood. Watching from among the trees and hills, I passed beyond the south and reached the west, with Vālī still at my heels. Seeing many lands and Asta, the best of mountains, the mountain of sunset, I reached that chief of mountains and ran on north. I went to the Himālaya, to Meru and to the northern sea, and still, hunted by Vālī, I found no refuge anywhere." This wandering through the four quarters was no tour but flight for his life, and yet it was what gave Sugrīva his knowledge of the earth. The order — east, south, west, north — is the very order in which he had just posted his troop-leaders: what he had lived through himself, he now laid down for others. Asta, the Himālaya, Meru and the northern sea mark the limits of the west and north.
७हनूमतः स्मरणम्, मतङ्गशापः, ऋष्यमूकवासः
२१ततो मां बुद्धिसम्पन्नो हनुमान्वाक्यमब्रवीत्।
इदानीं मे स्मृतं राजन्यथा वाली हरीश्वरः॥
२२मतङ्गेन तदा शप्तो ह्यस्मिन्नाश्रममण्डले।
प्रविशेद्यदि वै वाली मूर्धास्य शतधा भवेत्॥
२३तत्र वासः सुखोऽस्माकं निरुद्विग्नो भविष्यति।
ततः पर्वतमासाद्य ऋष्यमूकं नृपात्मज॥
२४न विवेश तदा वाली मतङ्गस्य भयात्तदा।
एवं मया तदा राजन्प्रत्यक्षमुपलक्षितम्।
पृथिवीमण्डलं सर्वं गुहामस्म्यागतस्ततः॥
‘ततः बुद्धिसम्पन्नः हनूमान् मां वाक्यम् अब्रवीत् — हे राजन्, इदानीं मे स्मृतम्, यथा हरीश्वरः वाली मतङ्गेन अस्मिन् आश्रममण्डले शप्तः — यदि वाली अत्र प्रविशेत् तर्हि अस्य मूर्धा शतधा भवेत् इति। अतः अत्र अस्माकं वासः सुखः निरुद्विग्नः च भविष्यति।’ ‘हे नृपात्मज, ततः ऋष्यमूकं पर्वतम् आसाद्य वयं तत्र स्थिताः; मतङ्गस्य भयात् वाली तदा तत्र न विवेश। एवं मया तदा प्रत्यक्षं सर्वं पृथिवीमण्डलम् उपलक्षितम्, ततः च इमां गुहाम् आगतः अस्मि।’ एवं रामस्य प्रश्नस्य उत्तरं समाप्यते, हनूमतः प्राज्ञता च अत्र अपि प्रथमं प्रकाशते। हनूमतः स्मृतिः एव तदा सुग्रीवस्य प्राणरक्षा अभवत्; अत्र प्रथमं तस्य प्रज्ञायाः कार्यसाधकत्वं प्रकाशते, यत् अग्रे सुन्दरकाण्डे पूर्णतया विकसिष्यति। ऋष्यमूकः एव ततः तेषां शरणम्।
"Then wise Hanumān said to me: 'I remember now, my king, how long ago Vālī, lord of the monkeys, was cursed by Mataṅga in the grounds of this hermitage: if Vālī should ever enter it, his head would split into a hundred pieces. So we can live here in comfort and without fear.' And so, prince, we came to Mount Ṛśyamūka and stayed there, and Vālī did not enter it for fear of Mataṅga. That is how I came to see the whole circle of the earth with my own eyes, and after that I came to this cave." So the answer to Rāma's question ends. Hanumān's memory was what saved Sugrīva's life then; here, for the first time, his wisdom proves its power to get things done, the wisdom that will unfold fully in the Sundara Kāṇḍa. From then on Ṛśyamūka was their refuge.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- प्रणत + आत्मवान् → प्रणतात्मवान् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- प्रणतः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः (मतुप्प्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महिष + आकृति → महिषाकृति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- महिषस्य आकृतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘दानवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रति + कालयते → प्रतिकालयते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कल्’ धातोः णिजन्तस्य लट्, ‘प्रति’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम् (भूतार्थे)
- सन्धिः
- तद् + जिघांसया → तज्जिघांसया — श्चुत्वसन्धिः (द् + ज = ज्ज)
- समासः
- तस्य जिघांसा, तया — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- नि + क्षिप्त → निक्षिप्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘नि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + नीतवत् → विनीतवत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विनीतः इव — वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- क्षतज + वेग → क्षतजवेग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘क्षत + ज’ इति अन्तर्गतः समासः
- समासः
- क्षतजस्य वेगः — षष्ठीतत्पुरुषः (‘क्षतजम्’ इति रुधिरम्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- विष + अर्दित → विषार्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शोकः एव विषम्, तेन अर्दितः — कर्मधारयगर्भितः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गत + बुद्धि → गतबुद्धि — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘गतबुद्धिः + तु’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- गता बुद्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अशक्नुवन् + निष्क्रमितुम् → अशक्नुवन्निष्क्रमितुम् — बाह्यसन्धौ नकारः द्विरुक्तः; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शक्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, नञ्समासयुक्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘महिषः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + नशिष्यति → विनशिष्यति — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नश्’ धातोः लृट्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + गत → विगत — सन्धिकार्यं नास्ति; विगत + ज्वर इति अपि तथा
- समासः
- विगतः ज्वरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भय + यन्त्रित → भययन्त्रित — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वे ‘गौरवात् + भययन्त्रितः’ इति जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द्भ)
- समासः
- भयेन यन्त्रितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रव्यथित + इन्द्रिय → प्रव्यथितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- प्रव्यथितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + कालयते → परिकालयते — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कल्’ धातोः णिजन्तस्य लट्, ‘परि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- अनु + बद्ध → अनुबद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति; पदपूर्वे ‘सः + अनुबद्धः’ इति ‘सोऽनुबद्धः’ — अवग्रहसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘बन्ध्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘अनु’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः; आदर्श + तल इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आदर्शस्य तलम् इव संकाशा — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पृथिवी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अलात + चक्र → अलातचक्र — सन्धिकार्यं नास्ति; चक्र + प्रतिमा इति अपि तथा
- समासः
- अलातचक्रस्य प्रतिमा इव यस्याः सा — बहुव्रीहिः (‘अलातम्’ इति उल्मुकम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- गो + पद → गोष्पद — षत्वसहितः निपातनसिद्धः सन्धिः (सुडागमः); गोष्पद + वति → गोष्पदवत्
- समासः
- गोः पदम् इव — षष्ठीतत्पुरुषमूलकं वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- धातु + मण्डित → धातुमण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धातुभिः मण्डितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + काल्यमान → परिकाल्यमान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कल्’ धातोः णिजन्तस्य कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + कीर्णा → संकीर्णा — मकारस्य अनुस्वारः; विन्ध्य + पादप इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विन्ध्यस्य पादपैः संकीर्णा — षष्ठीगर्भितः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शैल + अन्तर → शैलान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- द्रुमाणां शैलानां च अन्तरम् — द्वन्द्वगर्भितः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- सम् + प्र + धावित → सम्प्रधावितः — मकारः पकारात् पूर्वं मुद्रणे ‘म्प्र’ इति स्थितः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धाव्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘सम्’ ‘प्र’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + पन्न → सम्पन्न — मकारः पकारात् पूर्वं मुद्रणे ‘म्प’ इति; बुद्धि + सम्पन्न इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बुद्ध्या सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हनुमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शप्’ धातोः क्तप्रत्ययेन सह
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वाली’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + उद्विग्न → निरुद्विग्न — विसर्गस्य रेफः (उत्वरत्वसन्धिः)
- समासः
- निर्गतः उद्वेगः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः (नञ्समासतुल्यः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + लक्षित → उपलक्षित — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वे ‘प्रत्यक्षम् + उपलक्षितम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य लोपः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लक्ष्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘उप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्