प्लवगर्षभ
४५.१
वानराणां श्रेष्ठः
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगानाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चचत्वारिंशः सर्गः
वानराणां प्रस्थानम् उत्साहवचनानि च
सुग्रीवस्य पुनरादेशः, चतसृषु दिक्षु यूथपानां नियोगः, रामस्य मासप्रतीक्षा, वानराणाम् आत्मश्लाघावचनानि
प्लवगर्षभः सुग्रीवः सर्वान् वानरान् आहूय रामकार्यसिद्धये समादिशत् — ‘मया यथा उक्तं तथा एव भवद्भिः विचेतव्यम्’ इति। भर्तुः उग्रं शासनं विज्ञाय हरिपुंगवाः शलभाः इव मेदिनीं संछाद्य प्रतस्थिरे। रामः तु लक्ष्मणसहितः प्रस्रवणे न्यवसत्, सीताधिगमनार्थं नियतं मासं प्रतीक्षमाणः। उत्तरां दिशं शतबलिः, पूर्वां विनतः, अगस्त्यचरितां दक्षिणां ताराङ्गदसहितः पवनात्मजः, वरुणपालितां पश्चिमां च सुषेणः प्रतस्थे। सर्वाः दिशः यथातथं चोदयित्वा कपिसेनापतिः सुग्रीवः सुखितः मुमोद। राज्ञा संचोदिताः यूथपाः स्वां स्वां दिशम् अभिप्रेत्य नदन्तः गर्जन्तः क्ष्वेडन्तः च प्रतस्थिरे। ‘सीताम् आनयिष्यामः, रावणं हनिष्यामः; अहम् एकः एव आहवे प्राप्तं रावणं वधिष्यामि; पातालात् अपि जानकीम् आहरिष्यामि; वृक्षान् विधमिष्यामि, गिरीन् धरणीं च दारयिष्यामि, सागरान् क्षोभयिष्यामि; योजनशतम् अपि प्लवेयम्; भूतले सागरे पाताले वा मम गतिः न आच्छिद्यते’ इति एकैकः बलदर्पितः वानरः हरिराजस्य संनिधौ अवदत्।
१सुग्रीवस्य आज्ञा, वानराणां प्रस्थानम्
१सर्वांश्चाहूय सुग्रीवः प्लवगान्प्लवगर्षभः।
समस्तांश्चाब्रवीद्राजा रामकार्यार्थसिद्धये॥
२एवमेतद्विचेतव्यं भवद्भिर्वानरोत्तमैः।
तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुंगवाः॥
३शलभा इव संछाद्य मेदिनीं सम्प्रतस्थिरे।
रामः प्रस्रवणे तस्मिन्न्यवसत्सहलक्ष्मणः॥
प्लवगर्षभः सुग्रीवः सर्वान् प्लवगान् आहूय रामकार्यस्य सिद्धये समस्तान् अब्रवीत् — ‘वानरोत्तमाः, मया यथा उक्तं तथा एव भवद्भिः इदं सर्वम् अन्वेष्टव्यम्’ इति। ‘एवम् एतत्’ इति पदाभ्यां पूर्वसर्गे उक्तः दिग्विभागः स्मार्यते; नूतनः आदेशः न दीयते, पूर्वोक्तम् एव दृढीक्रियते। भर्तुः तत् उग्रं शासनं विज्ञाय हरिपुंगवाः शलभाः इव मेदिनीं संछाद्य सम्प्रतस्थिरे। शलभोपमा सङ्ख्याबाहुल्यं वेगं च सूचयति। रामः तु लक्ष्मणसहितः तस्मिन् प्रस्रवणगिरौ एव न्यवसत् — राजकार्यं भृत्यैः साध्यम् इति नीतिः। अत्र कविः सेनायाः प्रस्थानं राजपुत्रस्य स्थैर्यं च एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयति — गतिः तेषाम्, प्रतीक्षा तु तस्य। एतेन रामस्य धैर्यम् अपि सूच्यते; यः स्वयं गन्तुं शक्नोति सः अपि मित्रस्य वचनं मन्यते, कालं च क्षमते।
Sugrīva, bull among the monkeys, called all the monkeys together and spoke to them all for the success of Rāma's cause: "Just as I have told you, best of monkeys, so must you carry out this whole search." With "just as I have told you" he recalls the division of the quarters already made; he gives no new orders, only confirms the old. Understanding their master's stern command, those bulls among the monkeys set out together, covering the earth like locusts — an image of their numbers and their speed. Rāma, meanwhile, stayed on Mount Prasravaṇa with Lakṣmaṇa, for it is sound policy that a king's business be done by his servants. In a single verse the poet places the army's departure beside the prince's stillness: the going is theirs, the waiting his. It shows Rāma's patience too: he who could have gone himself accepts his friend's word and bears the delay.
२मासप्रतीक्षा, चतसृषु दिक्षु यूथपानां नियोगः
४प्रतीक्षमाणस्तं मासं सीताधिगमने कृतः।
उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम्॥
५प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस्तदा।
पूर्वां दिशं प्रतिययौ विनतो हरियूथपः॥
६ताराङ्गदादिसहितः प्लवगः पवनात्मजः।
अगस्त्याचरितामाशां दक्षिणां हरियूथपः॥
७पश्चिमां च दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः।
प्रतस्थे हरिशार्दूलो दिशं वरुणपालिताम्॥
सीताधिगमनार्थं यः मासः नियतः, तं प्रतीक्षमाणः रामः तत्र अवसत्। कालनियमः अत्र प्रधानः — मासान्ते प्रत्यागन्तव्यम् इति सुग्रीवस्य पूर्वा आज्ञा आसीत्। ततः दिशां विभागः वर्ण्यते। गिरिराजेन समावृतां रम्याम् उत्तरां दिशं वीरः हरिः शतबलिः सहसा प्रतस्थे। पूर्वां दिशं विनतः नाम हरियूथपः प्रतिययौ। ताराङ्गदादिभिः सहितः पवनात्मजः प्लवगः अगस्त्येन चरितां दक्षिणां दिशम् अगच्छत्। वरुणपालितां घोरां पश्चिमां दिशं प्लवगेश्वरः हरिशार्दूलः सुषेणः प्रतस्थे। चतसृषु अपि दिक्षु यूथपतयः नियुक्ताः, तथापि फलं दक्षिणस्यां दिशि एव भविष्यति इति सूक्ष्मः सङ्केतः। चतुर्णाम् अपि यूथपानां नामानि गुणैः सह उक्तानि — शतबलिः वीरः, विनतः यूथपः, हनूमान् पवनात्मजः, सुषेणः प्लवगेश्वरः। दिशां विशेषणानि अपि सार्थकानि — उत्तरा रम्या गिरिराजेन आवृता, दक्षिणा अगस्त्येन पूता, पश्चिमा घोरा वरुणेन रक्षिता। एवं भूगोलः कवेः वचनेन एव चित्रितः।
There he waited out the month that had been fixed for finding Sītā; the time limit governs everything here, since Sugrīva had already ordered that all must return when the month was over. Then the poet tells how the quarters were divided. The hero Śatabali set out at once for the lovely north, enclosed by the king of mountains. The troop-leader Vinata went east. Hanumān, the monkey born of the Wind, went with Tāra, Aṅgada and the rest to the south, the region Agastya had made his own. And Suṣeṇa, lord of monkeys and a tiger among them, set out for the dreadful west, which Varuṇa guards. Troop-leaders were posted to all four quarters, yet there is a quiet hint that success lies only in the south. Each leader is named with his quality — Śatabali the hero, Vinata the troop-leader, Hanumān the Wind's son, Suṣeṇa the lord of monkeys — and each quarter's epithet counts too: the north lovely and girt by the king of mountains, the south hallowed by Agastya, the west dreadful and guarded by Varuṇa. So the poet paints the map with his words alone.
३सुग्रीवस्य हर्षः, वानराणां कोलाहलः
८ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथातथम्।
कपिसेनापतिवीरो मुमोद सुखितः सुखम्॥
९एवं संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः।
स्वां स्वां दिशमभिप्रेत्य त्वरिताः सम्प्रतस्थिरे॥
१०नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
क्ष्वेडन्तो धावमानाश्च विनदन्तो महाबलाः॥
ततः सर्वाः दिशः यथातथं चोदयित्वा कपिसेनापतिः वीरः राजा सुग्रीवः सुखितः सन् सुखं मुमोद। ‘यथातथम्’ इति पदेन यथायोग्यं देशज्ञानम् अनुसृत्य वानराः प्रेषिताः इति ज्ञायते। एवं राज्ञा संचोदिताः सर्वे वानरयूथपाः स्वां स्वां दिशम् अभिप्रेत्य त्वरिताः सम्प्रतस्थिरे। ते महाबलाः प्लवंगमाः नदन्तः उन्नदन्तः गर्जन्तः क्ष्वेडन्तः धावमानाः विनदन्तः च आसन्। षट् क्रियापदानि एकत्र निबद्धानि वानरसेनायाः कोलाहलं श्रोतुः कर्णयोः इव आनयन्ति। राज्ञः हर्षः अपि सकारणः — तस्य वैरं शान्तम्, मित्रकार्यं च आरब्धम्, अतः सः सुखितः सुखं मुमोद इति द्विरुक्त्या हर्षस्य गाढता दर्श्यते। एकस्मिन् क्षणे भयं गतम्, उत्साहः च आगतः।
Having sent the monkeys to every quarter as each was fitted to go — "as was fitting" means according to their knowledge of the lands — the heroic king, commander of the monkey army, was happy and rejoiced in his happiness. The repetition shows how deep his joy was, and it had reason: his feud was over and his friend's cause was under way, fear gone and enthusiasm come in a single moment. Urged on by the king, all the monkey troop-leaders made for their own quarters and set off in haste, and those mighty monkeys went roaring, bellowing, growling, shouting, running and crying aloud. Six verbs packed together bring the din of the monkey army right to the listener's ears.
५लङ्घनसामर्थ्यस्य घोषणा, सर्गोपसंहारः
१५अहं योजनसंख्यायाः प्लवेयं नात्र संशयः।
शतयोजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम्॥
१६भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च।
पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः॥
१७इत्येकैकस्तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः।
ऊचुश्च वचनं तस्य हरिराजस्य संनिधौ॥
‘अहं योजनसंख्यायाः प्लवेयम्, अत्र संशयः नास्ति; शतयोजनसंख्यायाः अपि शतं समधिकं च अहं प्लवितुं शक्नोमि’ इति कश्चित् अवदत्। ‘भूतले सागरे शैलेषु वनेषु पातालस्य मध्ये वा मम गतिः न कुत्रचित् आच्छिद्यते’ इति च अपरः। एवम् एकैकः बलदर्पितः वानरः तदा तत्र हरिराजस्य संनिधौ वचनम् ऊचुः। एतत् गर्वितं भाषणम् अग्रे हनूमता क्रियमाणस्य सागरलङ्घनस्य पूर्वसूचना इव भाति — यत् बहवः वदन्ति, तत् एकः एव करिष्यति। ‘एकैकः’ इति पदेन क्रमेण एकस्य अनन्तरम् अन्यः इति ध्वन्यते, यथा सभायां प्रतिज्ञाः क्रियन्ते। सर्गः प्रतिज्ञाभिः समाप्यते, कार्यं तु अग्रिमेषु सर्गेषु आरभ्यते।
"I can leap a whole yojana, no doubt about it," said one, "and I can cover a hundred yojanas and more than a hundred besides." "On the earth or in the ocean, in the hills or the forests, even in the depths of Pātāla, nothing anywhere can stop my going," said another. So, one after another, as vows are taken in an assembly, the monkeys, proud of their strength, spoke there in the presence of the monkey king. This proud talk seems to foreshadow Hanumān's leap across the ocean: what many say, one will do. The sarga closes with vows; the deed itself begins in the sargas that follow.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
आहूय
४५.१
आहूय, समाह्वयित्वा
- सन्धिः
- आ + हूय → आहूय — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘सर्वान् + आहूय’ इति बाह्यसन्धौ नकारस्य अनुस्वारः शकारश्च
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ह्वे’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
विचेतव्य
४५.२
अन्वेष्टव्यम्, विचेतुं योग्यम्
- सन्धिः
- वि + चेतव्य → विचेतव्य — सन्धिकार्यं नास्ति (‘एतद् + विचेतव्यम्’ इति बाह्यसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि विधिः)
वानरोत्तम
४५.२
वानरश्रेष्ठाः
- सन्धिः
- वानर + उत्तम → वानरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वानरेषु उत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘भवद्भिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उग्रशासन
४५.२
कठोरम् आज्ञापनम्
- सन्धिः
- तद् + उग्रशासनम् → तदुग्रशासनम् — बाह्यसन्धौ दकारः अविकृतः; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उग्रं शासनम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘विज्ञाय’ इत्यस्य कर्म)
हरिपुंगव
४५.२
वानरश्रेष्ठाः
- सन्धिः
- हरि + पुंगव → हरिपुंगव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पुम् + गव’ इति अन्तर्गतः अनुस्वारः
- समासः
- हरीणां पुंगवाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
संछाद्य
४५.३
सम्यक् आच्छाद्य, व्याप्य
- सन्धिः
- सम् + छाद्य → संछाद्य — मकारस्य अनुस्वारः (अनुस्वारसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘छद्’ धातोः णिजन्तस्य ल्यबन्तम्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
सम्प्रतस्थिरे
४५.३
सम्यक् प्रस्थितवन्तः
- सन्धिः
- सम् + प्रतस्थिरे → सम्प्रतस्थिरे — मकारस्य परसवर्णः पकारात् पूर्वं मकारः एव (मुद्रणे ‘म्प’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लिट्, ‘सम्’ ‘प्र’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
प्रतीक्षमाण
४५.४
प्रतीक्षां कुर्वन्
- सन्धिः
- प्रति + ईक्षमाण → प्रतीक्षमाण — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘प्रति’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीताधिगमन
४५.४
सीताप्राप्तिविषये
- सन्धिः
- सीता + अधिगमन → सीताधिगमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अधि + गमन इति अन्तर्गतम्
- समासः
- सीतायाः अधिगमनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तसप्तमी)
गिरिराजसमावृत
४५.४
हिमवता परिवेष्टिता
- सन्धिः
- सम् + आवृत → समावृत — मकारस्य परसवर्णः; गिरि + राज इति सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरिराजेन समावृता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दिशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हरियूथप
४५.५
वानरसेनायाः अधिपतिः
- सन्धिः
- यूथ + प → यूथप — सन्धिकार्यं नास्ति; हरि + यूथप इति अपि तथा
- समासः
- हरीणां यूथस्य पः (पालकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
ताराङ्गदादिसहित
४५.६
तारेण अङ्गदेन च प्रमुखैः सह वर्तमानः
- सन्धिः
- तार + अङ्गद → ताराङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अङ्गद + आदि → अङ्गदादि — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तारः अङ्गदः च आदिः येषां तैः सहितः — द्वन्द्वगर्भितः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पवनात्मजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अगस्त्याचरिता
४५.६
अगस्त्यमुनिना सेविता (दक्षिणा दिक्)
- सन्धिः
- अगस्त्य + आचरिता → अगस्त्याचरिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अगस्त्येन आचरिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आशाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्लवगेश्वर
४५.७
वानराणाम् अधिपतिः
- सन्धिः
- प्लवग + ईश्वर → प्लवगेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- प्लवगानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
यथातथम्
४५.८
यथायोग्यम्, यथार्हम्
- सन्धिः
- यथा + तथम् → यथातथम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अव्ययीभावः — यथा तथा इति द्वयोः अव्ययसमासः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम्
कपिसेनापति
४५.८
वानरसेनायाः अधिपतिः
- सन्धिः
- सेना + पति → सेनापति — सन्धिकार्यं नास्ति; कपि + सेनापति इति अपि तथा
- समासः
- कपीनां सेनायाः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वीरः’ इत्यनेन सह)
अभिप्रेत्य
४५.९
अभिमुखं गत्वा, उद्दिश्य
- सन्धिः
- अभि + प्र + इत्य → अभिप्रेत्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); पदपूर्वे ‘दिशम् + अभिप्रेत्य’ इति बाह्यसन्धौ मकारः लुप्तः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘अभि’ ‘प्र’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
उन्नदन्त
४५.१०
उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः
- सन्धिः
- उत् + नदन्त → उन्नदन्त — तकारस्य नकारे परे नकारः (अनुनासिकसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नद्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
क्ष्वेडन्त
४५.१०
सिंहनादं कुर्वन्तः, गर्जन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्ष्वेड्’ धातोः शतृप्रत्ययेन सह
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
आनयिष्यामहे
४५.११
आनयिष्यामः
- सन्धिः
- आ + नयिष्यामहे → आनयिष्यामहे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
उन्मथ्य
४५.१२
मथित्वा, विध्वस्य
- सन्धिः
- उत् + मथ्य → उन्मथ्य — तकारस्य मकारे परे नकारः; पूर्वे ‘ततः + च + उन्मथ्य’ इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मन्थ्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
स्थीयताम्
४५.१३
स्थीयताम्, अत्र एव तिष्ठन्तु
- सन्धिः
- स्थीयताम् + इति → स्थीयतामिति — बाह्यसन्धौ मकारः अविकृतः; शब्दान्तः सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, भावे प्रयोगः
विधमिष्याम्यहम्
४५.१४
उन्मूलयिष्यामि, विध्वंसयिष्यामि
- सन्धिः
- विधमिष्यामि + अहम् → विधमिष्याम्यहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ध्मा’ धातोः लृट्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
समधिक
४५.१५
अधिकम् अपि, ततः अपि अधिकम्
- सन्धिः
- सम् + अधिक → समधिक — मकारस्य अनुनासिकत्वं विहाय मकारः एव, ‘सम्’ इत्यस्य उपसर्गत्वात्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अधिक’ इत्यस्य उपसर्गपूर्वकं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आच्छिद्यते
४५.१६
प्रतिहन्यते, प्रतिबध्यते
- सन्धिः
- आ + छिद्यते → आच्छिद्यते — छकारात् पूर्वं चकारागमः (तुक्); ‘मम + आच्छिद्यते’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘छिद्’ धातोः कर्मणि लट्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बलदर्पित
४५.१७
स्वबलेन गर्वितः
- सन्धिः
- बल + दर्पित → बलदर्पित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलेन दर्पिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
संनिधौ
४५.१७
समीपे, सान्निध्ये
- सन्धिः
- सम् + निधि → संनिधि — मकारस्य अनुस्वारः, मुद्रणे ‘संनि’ इति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः किप्रत्ययान्तम्, ‘सम्’ ‘नि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘संनिधि’ इति प्रातिपदिकम्)