- सन्धिः
- निश्चित + अर्थः → निश्चितार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- निश्चितः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — चतुश्चत्वारिंशः सर्गः
हनूमते अङ्गुलीयकदानम्
सुग्रीवस्य हनूमति विशेषनिर्देशः, तस्य गतिवेगतेजोलाघवप्रशंसा, रामस्य चिन्तनम्, स्वनामाङ्कितस्य अङ्गुलीयकस्य अभिज्ञानतया दानम्, हनूमतः प्रस्थानम्
चतसृषु दिक्षु वानरान् प्रेष्य सुग्रीवः विशेषेण हनूमते एव अर्थम् उक्तवान्, यतः सः तस्मिन् एव अर्थसाधने निश्चितार्थः आसीत्। भूमौ अन्तरिक्षे अम्बरे अमरालये अप्सु वा तस्य गतेः प्रतिबन्धः नास्ति; सासुरसगन्धर्वसनागनरदेवताः ससागरधराधराः सर्वे लोकाः तस्य विदिताः; तस्य गतिः वेगः तेजः लाघवं च पितुः मारुतस्य सदृशम्; तेजसा तेन समं भूतं भुवि नास्ति — अतः येन सीता लभ्यते तत् एव अनुचिन्त्यताम् इति सुग्रीवः वदति। बलं बुद्धिः पराक्रमः देशकालानुवृत्तिः नयः च त्वयि एव इति प्रशंसां श्रुत्वा रामः हनूमति कार्यसमासङ्गम् अवगम्य चिन्तयति — प्रस्थितस्य, कर्मभिः परिज्ञातस्य, भर्त्रा परिगृहीतस्य अस्य कार्यफलोदयः ध्रुवः। ततः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः सः स्वनामाङ्कोपशोभितम् अङ्गुलीयं राजपुत्र्याः अभिज्ञानं ददाति — अनेन चिह्नेन जनकात्मजा त्वां मत्सकाशात् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्ना पश्येत् इति। हनूमान् तत् गृह्य मूर्ध्नि कृत्वा चरणौ वन्दित्वा प्रस्थितः, हरीणां महत् बलं प्रकर्षन् गताम्बुदे व्योम्नि नक्षत्रगणोपशोभितः शशी इव बभूव; रामः च अन्ते तं पुनः प्रोत्साहयति।
१सुग्रीवस्य हनूमति विशेषनिर्देशः, तस्य गतिवेगतेजसां प्रशंसा
१विशेषेण तु सुग्रीवो हनूमत्यर्थमुक्तवान्।
स हि तस्मिन्हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थोऽर्थसाधने॥
२अब्रवीच्च हनूमन्तं विक्रान्तमनिलात्मजम्।
सुग्रीवः परमप्रीतः प्रभुः सर्ववनौकसाम्॥
३न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये।
नाप्सु वा गतिसङ्गं ते पश्यामि हरिपुंगव॥
४सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः।
विदिताः सर्वलोकास्ते ससागरधराधराः॥
५गतिर्वेगश्च तेजश्च लाघवं च महाकपे।
पितुस्ते सदृशं वीर मारुतस्य महौजसः॥
६तेजसा वापि ते भूतं न समं भुवि विद्यते।
तद्यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवानुचिन्तय॥
चतसृषु दिक्षु वानरान् प्रेष्य सुग्रीवः विशेषेण हनूमते अर्थम् उक्तवान्; सः हि तस्मिन् हरिश्रेष्ठे अर्थसाधने निश्चितार्थः आसीत् — अर्थात् कार्यस्य सिद्धिः अनेन एव भविष्यति इति तस्य निश्चयः। सर्ववनौकसां प्रभुः परमप्रीतः सुग्रीवः विक्रान्तम् अनिलात्मजं हनूमन्तम् अब्रवीत् — ‘भूमौ, अन्तरिक्षे, अम्बरे, अमरालये, अप्सु वा ते गतिसङ्गं न पश्यामि, हे हरिपुंगव। सासुराः सगन्धर्वाः सनागनरदेवताः ससागरधराधराः सर्वे लोकाः ते विदिताः। हे महाकपे, गतिः वेगः तेजः लाघवं च ते महौजसः पितुः मारुतस्य सदृशम्। तेजसा ते समं भूतं भुवि न विद्यते; अतः येन प्रकारेण सीता लभ्यते तत्त्वम् एव अनुचिन्तय।’ एषा प्रशंसा न स्तुतिमात्रम्, अपितु कार्यभारस्य अर्पणम् एव। ‘गतिसङ्गं न पश्यामि’ इति पदेन हनूमतः अप्रतिहता गतिः सूचिता, या अग्रे समुद्रलङ्घने प्रमाणीभविष्यति। चतुर्णाम् अपि दिशां प्रेषणे सामान्यम् आदेशः दत्तः; अत्र तु एकस्मै एव विशेषवचनम्, तेन कविः सूचयति यत् कार्यस्य भारः वस्तुतः एकस्य एव स्कन्धे। ‘विशेषेण’ इति प्रथमम् एव पदं सर्गस्य स्वरं निर्धारयति — सामान्यात् पृथक् किञ्चित् वक्तव्यम् अस्ति इति। हनूमतः पञ्च गुणाः अत्र गणिताः — गतिः, वेगः, तेजः, लाघवम्, लोकज्ञानं च; एतेषु लाघवं विशेषेण मार्मिकम्, यतः तेन एव समुद्रलङ्घनं सम्भवति।
Having sent the monkeys out to the four quarters, Sugrīva spoke about the task to Hanumān in particular, for he was convinced that this best of monkeys was the one who would accomplish it. The very first word, "in particular", sets the tone of the sarga: to all four bands he had given general orders, but to this one monkey he had something special to say, and the poet thereby shows that the weight of the task in truth rests on one pair of shoulders. Delighted, the lord of all the forest-dwellers said to the valiant son of the Wind: "Neither on earth nor in the air nor in the sky nor in the home of the gods nor in the waters do I see anything that could stop your going, bull among monkeys." That unchecked motion will prove itself when Hanumān leaps the ocean. "You know all the worlds, with their asuras, gandharvas, nāgas, men and gods, their seas and their mountains. Your motion, your speed, your energy and your lightness, great monkey, are those of your mighty father, the Wind. No creature on earth equals you in energy. So think hard about how Sītā can be found." Hanumān's gifts are counted here — motion, speed, energy, lightness and knowledge of the worlds — and lightness matters most, for it is what will make the leap across the sea possible. This praise is not mere flattery; it is the handing over of the task.
२रामस्य चिन्तनम्, हनूमतः निश्चितार्थता
७त्वय्येव हनुमन्नस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः।
देशकालानुवृत्तिश्च नयश्च नयपण्डित॥
८ततः कार्यसमासङ्गमवगम्य हनूमति।
विदित्वा हनुमन्तं च चिन्तयामास राघवः॥
९सर्वथा निश्चितार्थोऽयं हनूमति हरीश्वरः।
निश्चितार्थतरश्चापि हनूमान्कार्यसाधने॥
१०तदेवं प्रस्थितस्यास्य परिज्ञातस्य कर्मभिः।
भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्यफलोदयः॥
‘हे हनुमन्, त्वयि एव बलं बुद्धिः पराक्रमः च अस्ति; हे नयपण्डित, देशकालानुवृत्तिः नयः च अपि त्वयि एव’ — इति सुग्रीवः वदति। बलबुद्धिपराक्रमाणां त्रयाणां सह देशकालज्ञानस्य नीतेः च योगः एव दूतस्य योग्यता। ततः हनूमति कार्यसमासङ्गम् अवगम्य, हनुमन्तं च विदित्वा राघवः चिन्तयामास — ‘अयं हरीश्वरः सर्वथा हनूमति निश्चितार्थः; हनूमान् अपि कार्यसाधने निश्चितार्थतरः। तत् एवं प्रस्थितस्य, कर्मभिः परिज्ञातस्य, भर्त्रा परिगृहीतस्य अस्य कार्यफलोदयः ध्रुवः।’ अत्र त्रीणि कारणानि गणितानि — स्वस्य उद्योगः, पूर्वकर्मभिः सिद्धा प्रतिष्ठा, स्वामिनः स्वीकारः च; एतेषां त्रयाणां योगे फलं निश्चितम् इति रामस्य नीतिदृष्टिः। ‘निश्चितार्थतरः’ इति तरप्प्रत्ययेन सुग्रीवात् अपि अधिका हनूमतः आत्मनिष्ठा सूचिता। रामः अत्र न वदति, केवलं चिन्तयति; कविः तस्य अन्तर्मनसः विचारम् एव मुद्रयति, तेन पाठकः रामस्य विश्वासं साक्षात् जानाति। ‘कार्यसमासङ्गम् अवगम्य’ इति पदेन रामः सुग्रीवस्य आशयं स्वयम् एव अनुमितवान् इति सूचितम्।
"In you alone, Hanumān, are strength, understanding and valour," Sugrīva went on, "and you, a master of policy, know how to suit your actions to place and time." Strength, understanding and valour joined with a sense of time and place and with statecraft are exactly what a messenger needs. Rāghava, seeing for himself that the task rested on Hanumān, and knowing what Hanumān was, fell to thinking. He did not speak; the poet records his inner thoughts so that we see his confidence directly. "This lord of the monkeys has set all his hopes on Hanumān," he reflected, "and Hanumān is even more determined to see the task through" — more determined, that is, than Sugrīva himself. "When a messenger sets out like this, his worth proven by his deeds and his master's trust behind him, the outcome is certain." Rāma's judgment names three grounds, the messenger's own resolve, a name made by past deeds, and his master's backing; where the three come together, success is sure.
३अङ्गुलीयकदानम्, अभिज्ञानस्य प्रयोजनम्
११तं समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरं हरिम्।
कृतार्थ इव संहृष्टः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः॥
१२ददौ तस्य ततः प्रीतः स्वनामाङ्कोपशोभितम्।
अङ्गुलीयमभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः॥
१३अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा।
मत्सकाशादनुप्राप्तमनुद्विग्नानुपश्यति॥
१४व्यवसायश्च ते वीर सत्त्वयुक्तश्च विक्रमः।
सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिं कथयतीव मे॥
व्यवसायोत्तरं तं हरिं समीक्ष्य महातेजाः रामः कृतार्थः इव संहृष्टः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः अभवत्। ततः प्रीतः परंतपः सः स्वनामाङ्कोपशोभितम् अङ्गुलीयं राजपुत्र्याः अभिज्ञानं तस्मै ददौ। ‘हे हरिश्रेष्ठ, अनेन चिह्नेन जनकात्मजा त्वां मत्सकाशात् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्ना पश्यति’ — इति उक्तवान्। एतत् एव सुन्दरकाण्डस्य मूलसूत्रम्; यतः अभिज्ञानं विना सीता कस्मैचित् वानराय न विश्वसेत्। ‘अनुद्विग्ना’ इति पदेन तस्याः भयनिवृत्तिः सूचिता — राक्षसीभिः परिवृता सा कस्मात् न उद्विजेत। ‘हे वीर, ते व्यवसायः, सत्त्वयुक्तः विक्रमः, सुग्रीवस्य संदेशः च मे सिद्धिं कथयति इव’ — इति रामः स्वस्य आशाम् अपि प्रकटयति। ‘स्वनामाङ्कोपशोभितम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — अङ्गुलीये रामनाम अङ्कितम् आसीत्, तेन एव तत् अभिज्ञानम् अभवत्। अङ्गुलीयकदानम् अस्य सर्गस्य केन्द्रबिन्दुः; तेन एव अयं सर्गः शीर्षकं लभते। रामः स्वयं न किमपि याचते, केवलं चिह्नं ददाति — तत्र तस्य संयमः दृश्यते। ‘सिद्धिं कथयतीव मे’ इति ‘इव’ शब्देन रामः स्वाशां न अतिशयेन कथयति, अपितु सूचनामात्रेण।
Looking at the monkey, in whom resolve outweighed everything else, the mighty Rāma was as glad as if his purpose were already achieved, and his senses and his heart rejoiced. Well pleased, that scorcher of foes gave him a ring engraved with his own name, as a token for the princess. "By this sign, best of monkeys," he said, "Janaka's daughter will know that you have come from me and will look at you without fear." This is the thread on which the whole Sundara Kāṇḍa hangs, for without a token Sītā would never trust a strange monkey; and "without fear" is apt, since she lives surrounded by rākṣasīs and has every reason to be afraid. It was his name on the ring that made it a token, and the gift of the ring is the centre of the sarga and gives it its title. "Your resolve, hero, your courage and valour, and Sugrīva's message, seem to promise me success," Rāma said, letting his hope show, but only tentatively with that "seem"; he asks for nothing himself, but simply gives the sign, and his restraint is plain.
४हनूमतः प्रस्थानम्, अन्तिमश्लोकद्वयम्
१५स तद्गृह्य हरिश्रेष्ठः कृत्वा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः।
वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगर्षभः॥
१६स तत्प्रकर्षन्हरिणां महद्बलं बभूव वीरः पवनात्मजः कपिः।
गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः शशीव नक्षत्रगणोपशोभितः॥
१७अतिबल बलमाश्रितस्तवाहं हरिवर विक्रम विक्रमैरनल्पैः।
पवनसुत यथाधिगम्यते सा जनकसुता हनुमंस्तथा कुरुष्व॥
सः हरिश्रेष्ठः तत् अङ्गुलीयं गृह्य मूर्ध्नि कृत्वा कृताञ्जलिः चरणौ वन्दित्वा प्रस्थितः। ततः वंशस्थवृत्तेन कविः वदति — वीरः पवनात्मजः कपिः हरीणां महत् बलं प्रकर्षन् गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः नक्षत्रगणोपशोभितः शशी इव बभूव। एषा उपमा सर्गस्य शिखरम् — हनूमान् चन्द्रः, वानरसेना नक्षत्रगणः, मेघरहितं व्योम च निर्विघ्नः मार्गः। अन्ते रामः पुनः सम्बोधयति — ‘हे अतिबल, तव बलम् आश्रितः अहम्; हे हरिवर, हे विक्रम, अनल्पैः विक्रमैः; हे पवनसुत, येन प्रकारेण सा जनकसुता अधिगम्यते, हे हनुमन्, तथा कुरुष्व।’ अत्र रामः स्वयं हनूमतः बलम् आश्रितः इति स्वीकरोति, यत् स्वामिनः मुखात् अत्यन्तं गौरवसूचकम्। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ भिन्नवृत्तौ — षोडशः वंशस्थेन, सप्तदशः पुष्पिताग्रया निबद्धः। ‘मूर्ध्नि कृत्वा’ इति क्रियया हनूमतः भक्तिः प्रकटिता — अङ्गुलीयं तेन आभरणतया न, अपितु प्रसादतया गृहीतम्। सप्तदशे श्लोके पञ्च सम्बोधनानि क्रमेण प्रयुक्तानि, तेन रामस्य उत्साहः वचने एव प्रकाशते।
That best of monkeys took the ring and placed it on his head — receiving it not as an ornament but as a sacred gift, a gesture of devotion — then, with joined palms, bowed at Rāma's feet and set out. In a verse of a different metre the poet then says that the heroic son of the Wind, drawing that great host of monkeys after him, was like the full moon, its disc spotless, in a sky cleared of rain-clouds and graced by the host of stars. This image is the high point of the sarga: Hanumān is the moon, the monkey army the stars, and the cloudless sky the road without obstacles. Last of all Rāma called to him once more: "Monkey of surpassing strength, I lean on your strength. Best of monkeys, hero of no small valour, son of the Wind, Hanumān — act so that Janaka's daughter can be reached." Here Rāma himself admits that he depends on Hanumān's strength, a great honour from a master's lips, and the string of five names he calls him by shows his fervour in his very words.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- अनिल + आत्मजम् → अनिलात्मजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अनिलस्य आत्मजः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हनूमन्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वन + ओकसाम् → वनौकसाम् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते सर्वे, तेषाम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘प्रभुः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- अमर + आलये → अमरालये — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अमराणाम् आलयः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- गति + सङ्गम् → गतिसङ्गम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतेः सङ्गः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हरि + पुंगव → हरिपुंगव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पुम्’ इत्यस्य मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- हरीणां पुंगवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + असुराः → सासुराः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- असुरैः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘लोकाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धरा + धराः → धराधराः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सागरैः धराधरैः च सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे); ‘धराधरः’ इति धरां धरति इति पर्वतः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- महा + ओजसः → महौजसः — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
- समासः
- महत् ओजः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘मारुतस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनु + चिन्तय → अनुचिन्तय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चिन्त्’ धातोः णिजन्तस्य लोट्, ‘अनु’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- काल + अनुवृत्तिः → कालानुवृत्तिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- देशस्य कालस्य च अनुवृत्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- नय + पण्डित → नयपण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नये पण्डितः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आसङ्गम् → समासङ्गम् — मकारस्य आकारे योगः
- समासः
- कार्यस्य समासङ्गः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निश्चितार्थ + तरः → निश्चितार्थतरः — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदे निश्चित + अर्थ इति सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- निश्चितार्थेभ्यः अतिशयेन निश्चितार्थः — तरप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हनूमान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + ज्ञातस्य → परिज्ञातस्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘परि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘अस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + उदयः → फलोदयः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कार्यस्य फलस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- व्यवसाय + उत्तरम् → व्यवसायोत्तरम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- व्यवसायः उत्तरः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हरिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रहृष्ट + इन्द्रिय → प्रहृष्टेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- प्रहृष्टानि इन्द्रियाणि मानसं च यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नाम + अङ्क → नामाङ्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अङ्क + उपशोभितम् → अङ्कोपशोभितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- स्वस्य नाम्नः अङ्केन उपशोभितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘अङ्गुलीयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + ज्ञानम् → अभिज्ञानम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः ल्युट्प्रत्ययान्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + उद्विग्ना → अनुद्विग्ना — नञ्समासे नकारस्य अनादेशः (स्वरादौ)
- समासः
- न उद्विग्ना — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘जनकात्मजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सत्त्व + युक्तः → सत्त्वयुक्तः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्त्वेन युक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विक्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलिः → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभः → प्लवगर्षभः — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + कर्षन् → प्रकर्षन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- गण + उपशोभितः → गणोपशोभितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नक्षत्राणां गणेन उपशोभितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शशी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + अल्पैः → अनल्पैः — नञ्समासे नकारस्य अनादेशः (स्वरादौ)
- समासः
- न अल्पाः, तैः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘विक्रमैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यथा + अधिगम्यते → यथाधिगम्यते — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः कर्मणि लट्, ‘अधि’ इति उपसर्गः, ‘यथा’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — कर्मणि लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्