उत्तरदिशि वानरप्रेषणम्

श्वशुरं पश्चिमां दिशं संदिश्य सुग्रीवः वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरेश्वरः आह्वयति। सर्वज्ञः सर्ववानरसत्तमः राजा तदा आत्महितं रामस्य च हितं वाक्यम् अब्रवीत् — उभयोः हितयोः समावेशः एव अस्य सर्गस्य मूलस्वरः। ‘त्वद्विधानां वनौकसां शतसहस्रेण वृतः, वैवस्वतसुतैः सर्वमन्त्रिभिः सार्धं प्रविष्टः, विक्रान्तां हिमशैलावतंसिकाम् उदीचीं दिशं सर्वतः परिमार्गध्वम्, यशस्विनीं रामपत्नीम् अन्विष्यत’ इति आदिशति। ‘अस्मिन् कार्ये विनिर्वृत्ते, दाशरथेः प्रिये कृते, वयम् ऋणात् मुक्ताः कृतार्थाः अर्थविदां वराः भविष्यामः’ इति वदति। ‘राघवेण महात्मना अस्माकं प्रियं कृतम्; तस्य प्रतिकारः चेत् अस्ति, तर्हि एव जीवितं सफलं भवेत्’ इति। ततः नीतिवाक्यम् — ‘यः अकर्तुः अपि अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिम् आचरेत् तस्य जन्म सफलं भवति; किं पुनः पूर्वकारिणः विषये वक्तव्यम्?’ अत्र सुग्रीवः कृतज्ञतायाः सिद्धान्तम् एव उपदिशति। हिमशैलः उदीच्याः अवतंसः इति उपमा मनोहरा — पर्वतः दिशः कर्णाभरणम् इव। वैवस्वतसुताः इति वानराणां देवांशसम्बन्धः पुनः सूचितः। शतबलिः अत्र प्रथमवारम् उत्तरदिशः नायकत्वेन नियुक्तः; तस्य नाम एव ‘शतानां बलम्’ इति ध्वनयति। ‘सर्वज्ञः’ इति सुग्रीवस्य विशेषणं चतुर्षु अपि दिक्प्रेषणसर्गेषु तस्य भूगोलज्ञानेन एव सार्थकं भवति। ‘आत्महितं रामस्य च हितम्’ इति द्वयोः समावेशेन कविः सूचयति यत् मित्रकार्यम् एव आत्मकार्यम्। ऋणमुक्तिशब्दः अत्र मार्मिकः — सुग्रीवः रामकृतम् उपकारम् ऋणम् इव मन्यते, यस्य प्रत्युपकारं विना जीवनं व्यर्थम्। सप्तमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते न दृश्यते; तथापि सः सर्गस्य नीतितत्त्वं स्पष्टयति। ‘पूर्वकारी’ इति पदेन यः प्रथमम् उपकारं करोति सः बोध्यते, ‘अर्थी’ इति च याचकः। ‘कृतार्थार्थविदां वराः’ इति पदे अर्थविदः अपि वयं भवेम इति नीतिज्ञतायाः अभिमानः ध्वनति।

‘एतां बुद्धिं समास्थाय यथा जानकी दृश्यते तथा भवद्भिः अस्मत्प्रियहितैषिभिः कर्तव्यम्’ इति आदेशः। ‘अयं रामः सर्वभूतानां मान्यः नरसत्तमः, परपुरंजयः, अस्मासु च गतप्रीतिः’ — इति रामस्य गौरवं स्मारितम्। ‘इमानि बहुदुर्गाणि, नद्यः, शैलान्तराणि च भवन्तः बुद्धिविक्रमसम्पदा परिमार्गन्तु।’ ततः देशगणना — म्लेच्छाः, पुलिन्दाः, शूरसेनाः, प्रस्थलाः, भरताः, कुरवः सह मद्रकैः, काम्बोजाः, यवनाः, शकानां पत्तनानि, दरदाः च; एतान् अन्वीक्ष्य हिमवान् विचेतव्यः। लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। ‘बुद्धिविक्रमसम्पदा’ इति पदेन बलं बुद्धिः च उभयम् अपि आवश्यकम् इति सूचितम् — केवलेन विक्रमेण गूढं न लभ्यते। उत्तरापथस्य जनपदाः अत्र ऐतिहासिकक्रमेण गणिताः, यत् वाल्मीकेः भूगोलज्ञानस्य साक्ष्यम्। ‘अस्मत्प्रियहितैषिभिः’ इति पदेन सुग्रीवः वानरान् स्वहितैषिणः इति सम्बोधयति, तेन तेषां स्वामिभक्तिः गौरवेण स्मारिता। रामस्य विशेषणेषु ‘परपुरंजयः’ इति पदं तस्य क्षात्रं वीर्यं सूचयति, ‘मान्यः सर्वभूतानाम्’ इति च तस्य लोकप्रियताम्। ‘गतः प्रीतिम् अस्मासु’ इति वचने रामस्य स्नेहः अपि उक्तः, केवलं गौरवं न। म्लेच्छपुलिन्दशूरसेनप्रस्थलभरतकुरुमद्रकाम्बोजयवनशकदरदाः इति नामावली उत्तरापथस्य पश्चिमोत्तरसीमां स्पृशति। लोध्रः पद्मकः देवदारुः च हिमालयस्य वृक्षाः, अतः वर्णनं यथार्थम्। हिमवतः विचयनम् उत्तरदिशः केन्द्रबिन्दुः। ‘बहुदुर्गाणि’ इति वुल्गेटपाठः, समीक्षिते तु ‘वनदुर्गाणि’; उभयत्र दुर्गमप्रदेशाः एव अभिप्रेताः। ‘शैलान्तराणि’ इति पदेन पर्वतयोः मध्यगताः उपत्यकाः बोध्यन्ते, याः लीनस्य योग्याः स्थानाः। देशगणनायाम् अन्ते ‘हिमवन्तं विचिन्वथ’ इति क्रियापदेन सर्वेषां देशानाम् अतिक्रमणानन्तरं हिमालयः एव लक्ष्यम् इति स्पष्टम्।

ततः देवगन्धर्वसेवितं सोमाश्रमं गत्वा कालं नाम महासानुं पर्वतं गमिष्यन्ति। तस्य महत्सु शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च महाभागा अनिन्दिता रामपत्नी विचेतव्या। तं हेमगर्भं महागिरिं शैलेन्द्रम् अतिक्रम्य सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुम् अर्हन्ति। ततः पतगालयः नानापक्षिसमाकीर्णः विविधद्रुमभूषितः देवसखः नाम पर्वतः; तस्य काननषण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च रावणः पुनः मार्गितव्यः। तम् अतिक्रम्य सर्वतः शतयोजनम् आकाशम् अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितं विद्यते। तत् रोमहर्षणं कान्तारं शीघ्रम् अतिक्रम्य पाण्डुरं कैलासं प्राप्य ते हृष्टाः भविष्यन्ति। ‘सर्वसत्त्वविवर्जितम्’ इति शून्यदेशस्य वर्णनं भयङ्करम्; तत्र न पर्वतः, न नदी, न वृक्षः, न प्राणी — केवलं विस्तीर्णा शून्यता। तस्मात् एव तस्य अतिक्रमणम् ‘शीघ्रम्’ इति विशेषितम्। कैलासदर्शनेन हर्षः, यतः शून्यतायाः अनन्तरं दिव्यं स्थानम्। सोमाश्रमः देवगन्धर्वसेवितः इति तस्य पावित्र्यं सूचयति। कालपर्वतस्य ‘महासानुः’ इति विशेषणं तस्य विस्तीर्णं पृष्ठं दर्शयति। हेमगर्भः इति सुदर्शनस्य पूर्वपर्वतस्य विशेषणम्, यत् तस्य अन्तः सुवर्णखनिं सूचयति; हिन्द्यनुवादे अपि तथैव व्याख्यातम्। देवसखः नाम पर्वतः वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते न लभ्यते; तस्य ‘पतगालयः’ इति विशेषणेन पक्षिणां निवासः सूचितः। शतयोजनविस्तृतं शून्यम् आकाशं त्रिभिः निषेधैः वर्णितम् — अपर्वतम्, अनदीवृक्षम्, सर्वसत्त्वविवर्जितम्; एषा निषेधपरम्परा एव तस्य भयङ्करताम् आवहति। कैलासः ‘पाण्डुरः’ इति श्वेतवर्णेन विशेषितः, यतः सः हिमाच्छादितः। ‘विचिन्वत महाभागां रामपत्नीम् अनिन्दिताम्’ इति पदैः सीतायाः द्वे विशेषणे दत्ते — महाभागा इति तस्याः भाग्यम्, अनिन्दिता इति तस्याः शुद्धिः। एतत् विशेषणद्वयं पूर्वसर्गे ‘यशस्विनी’ इत्यनेन सह व्यत्ययेन प्रयुक्तम्, यत् समीक्षितपाठेन सह तुलिते स्पष्टं भवति।

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतं विश्वकर्मणा निर्मितं रम्यं कुबेरभवनं विद्यते। यत्र प्रभूतकमलोत्पला विशाला नलिनी, हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता च। तत्र सर्वलोकनमस्कृतः धनदः श्रीमान् वैश्रवणः राजा यक्षराट् गुह्यकैः सह रमते। तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च रावणः वैदेह्या सह ततस्ततः मार्गितव्यः। क्रौञ्चं गिरिम् आसाद्य तस्य सुदुर्गमं बिलम् अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम्, यतः तत् दुष्प्रवेशम् इति स्मृतम्। तत्र सूर्यसमप्रभाः देवरूपाः महर्षयः वसन्ति, ये देवैः अपि सम्यक् अभ्यर्थिताः। ‘अप्रमत्तैः’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — गुहाप्रवेशे प्रमादः एव मृत्युः। क्रौञ्चबिलस्य उल्लेखः अग्रे ऋक्षबिलप्रसङ्गस्य पूर्वसूचना इव भाति, यत्र वानराः वस्तुतः बिलं प्रविश्य कालम् अतिक्रमिष्यन्ति। कुबेरः अत्र त्रिभिः नामभिः स्मृतः — वैश्रवणः, धनदः, यक्षराट्; प्रत्येकं नाम तस्य भिन्नम् अंशं सूचयति। गुह्यकाः तस्य परिजनाः। नलिन्याः वर्णने कमलोत्पलहंसकारण्डवाप्सरसः इति पञ्च पदानि एकस्मिन् एव चित्रे संयोजितानि। ‘चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु’ इति उपमया कैलासपरिसरस्य श्वेतता पुनः स्मारिता। क्रौञ्चबिलस्य ‘दुष्प्रवेशम्’ इति स्मृतिवचनेन परम्परायाः प्रमाणं दत्तम्। तत्र वसन्तः महर्षयः देवैः अपि अभ्यर्थिताः इति तेषां माहात्म्यम्; समीक्षिते तु ‘देवैः अपि अर्चिताः’ इति पाठः। सूर्यसमप्रभाः देवरूपाः इति द्वे विशेषणे तेषां तपःसिद्धं तेजः दर्शयतः। ‘जाम्बूनदपरिष्कृतम्’ इति भवनस्य विशेषणं तस्य सुवर्णालङ्कारं सूचयति; जाम्बूनदं जम्बूनद्याः सुवर्णम् इति प्रसिद्धम्। ‘पाण्डुरमेघाभम्’ इति च तस्य श्वेतशोभा, या कैलासस्य वर्णेन सह मिलति।

क्रौञ्चस्य अन्याः गुहाः, सानूनि, शिखराणि, निर्दराः, नितम्बाः च ततस्ततः विचेतव्याः। अवृक्षं कामशैलं विहगालयं मानसं च द्रष्टव्यम्, यत्र भूतानां देवानां रक्षसां च गतिः नास्ति। सः च ससानुप्रस्थभूधरः सर्वैः विचेतव्यः। क्रौञ्चं गिरिम् अतिक्रम्य मैनाकः नाम पर्वतः, यत्र दानवस्य मयस्य स्वयंकृतं भवनम्। मैनाकः अपि ससानुप्रस्थकन्दरः विचेतव्यः। तत्र तत्र अश्वमुखीनां स्त्रीणां निकेताः सन्ति। तं देशं समतिक्रम्य सिद्धसेवितम् आश्रमं प्राप्स्यन्ति, यत्र सिद्धाः वैखानसाः वालखिल्याः च तापसाः निवसन्ति। ते तपःसिद्धाः वीतकल्मषाः वन्दितव्याः, विनयान्वितैः च सीतायाः प्रवृत्तिः प्रष्टव्या। मैनाकस्य नाम अत्र प्रथमवारम् उक्तम्, सः एव अग्रे सुन्दरकाण्डे हनूमते विश्रामं दातुं समुत्थास्यति — कविः बीजं पूर्वम् एव वपति। ‘कामशैलः’ इति मानसस्य विशेषणम्, यत् इच्छानुसारं गम्यं स्थानं सूचयति; ‘विहगालयः’ इति च तस्य हंसनिवासत्वम्। ‘न गतिः भूतानां देवानां रक्षसां च’ इति निषेधेन तस्य दुर्गमता स्थापिता, तथापि वानराणां कृते सः विचेतव्यः एव — एतत् एव तेषां विशिष्टं सामर्थ्यम्। मयः दानवानां शिल्पी, विश्वकर्मणः प्रतिस्पर्धी इव; तस्य स्वयंकृतं भवनं मैनाके इति उक्तम्। अश्वमुखीनां स्त्रीणां निकेताः किन्नरलोकस्य सूचकाः। वैखानसाः वालखिल्याः च सूक्ष्मशरीराः तपस्विनः, ये सूर्यरथम् अनुगच्छन्ति इति पुराणप्रसिद्धाः। ‘विनयान्वितैः प्रष्टव्या’ इति पुनः शिष्टाचारस्य निर्देशः।

तत्र हेमपुष्करसंछन्नं वैखानसं सरः, तरुणादित्यसंकाशैः शुभैः हंसैः विचरितम्। कुबेरस्य औपवाह्यः सार्वभौमः इति स्मृतः गजः करेणुभिः सह सदा तं देशं पर्येति। तत् सरः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् अनक्षत्रगणं निष्पयोदम् अनादितं व्योम दृश्यते। तथापि सः देशः अर्कस्य गभस्तिभिः इव प्रकाशते, विश्राम्यद्भिः तपःसिद्धैः देवकल्पैः स्वयंप्रभैः। तं देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा, यस्याः उभयोः तीरयोः कीचकाः नाम वेणवः वर्तन्ते। ते एव सिद्धान् परं तीरं नयन्ति प्रत्यानयन्ति च — वेणवः सेतुरूपेण कार्यं कुर्वन्ति इति अद्भुतं चित्रम्। तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः उत्तराः कुरवः स्थिताः। ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः नीलवैदूर्यपत्राढ्याः नद्यः सहस्रशः प्रवहन्ति। पञ्चत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तत् मुद्रणे ‘॥ ३५॥’ इति अङ्केन निश्चितम्। ‘हेमपुष्करसंछन्नम्’ इति सरसः विशेषणं तस्य सुवर्णकमलानि सूचयति। सार्वभौमः कुबेरस्य वाहनगजः; ‘औपवाह्यः’ इति पदेन सः राजवाहनम् इति ज्ञाप्यते। व्योम्नः वर्णने चत्वारः निषेधाः — नष्टचन्द्रदिवाकरम्, अनक्षत्रगणम्, निष्पयोदम्, अनादितम्; तथापि तत्र प्रकाशः अस्ति, यः तपःसिद्धानां स्वयंप्रभया एव जायते। एतत् चित्रं दार्शनिकम् अपि — यत्र बाह्यः प्रकाशः नास्ति तत्र आन्तरः प्रकाशः एव आधारः। शैलोदायाः कीचकवेणवः सेतुकार्यं कुर्वन्ति इति अद्भुतम्; ‘नयन्ति प्रत्यानयन्ति च’ इति द्वे क्रिये तेषां स्वयंसञ्चालकत्वं सूचयतः। उत्तराः कुरवः ‘कृतपुण्यप्रतिश्रयाः’ इति — तत्र पुण्यवन्तः एव आश्रयं लभन्ते। ‘गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः’ इति वाक्ये ‘सदा’ इति पदेन नैरन्तर्यं सूचितम्; सः गजः तस्य देशस्य नित्यः परिक्रमणकर्ता इव।

तत्र जलाशयाः रक्तोत्पलवनैः हिरण्मयैः च मण्डिताः तरुणादित्यसंकाशाः भान्ति। महार्हमणिपत्रैः काञ्चनप्रभकेसरैः चित्रैः नीलोत्पलवनैः च सः देशः सर्वतः वृतः। निस्तुलाभिः मुक्ताभिः महाधनैः मणिभिः जातरूपैः च तत्र निम्नगाः उद्धूतपुलिनाः सन्ति। सर्वरत्नमयैः चित्रैः जातरूपमयैः हुताशनसमप्रभैः च नगोत्तमैः ताः अवगाढाः। तत्र नगाः नित्यपुष्पफलाः पत्ररथाकुलाः दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान् स्रवन्ति। अन्ये नगोत्तमाः नानाकाराणि वासांसि, मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि, स्त्रीणां पुरुषाणां च अनुरूपाणि वस्तूनि फलन्ति। अपरे सर्वर्तुसुखसेव्यानि महार्हमणिचित्राणि च फलानि प्रसूयन्ते। पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तत् ‘॥ ४५॥’ इति अङ्केन एव निश्चितम्। उत्तरकुरवः भारतीयपरम्परायां भोगभूमिः इति प्रसिद्धाः; अत्र कविः तेषां कल्पवृक्षमयं स्वरूपं विस्तरेण वर्णयति, येन तत्र कर्मभूमेः नियमाः न प्रवर्तन्ते इति ध्वन्यते। उत्तरकुरूणां वर्णनं रामायणे विस्तीर्णतमेषु भोगभूमिवर्णनेषु अन्यतमम्। जलाशयाः रक्तोत्पलैः हिरण्मयैः च मण्डिताः, नद्यः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः, पुलिनाः मुक्तामणिजातरूपैः उद्धूताः — एवं जलं स्थलं च उभयम् अपि रत्नमयम्। वृक्षाः न केवलं फलानि, अपितु वस्त्राणि, भूषणानि, शयनानि, माल्यानि, पानानि, भक्ष्याणि च प्रसूयन्ते; एषा कल्पवृक्षकल्पना। ‘स्त्रीणां यानि अनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च’ इति उभयोः अपि योग्यानि वस्तूनि इति सूचितम्। ‘सर्वकामान् स्रवन्ति’ इति क्रियापदं तेषां वृक्षाणां स्वभावम् एकेन एव पदेन कथयति। अत्र कर्मफलस्य चिन्ता नास्ति, यतः तत् पुण्यभूमिः एव। ‘हुताशनसमप्रभैः’ इति नगोत्तमानां विशेषणं तेषां सुवर्णमयीं दीप्तिम् अग्निना उपमितां दर्शयति। ‘पत्ररथाकुलाः’ इति पक्षिभिः आकुलाः इति अर्थः, यत्र ‘पत्ररथः’ इति पक्षिणः पर्यायः।

अपरे द्रुमाः चित्रास्तरणवन्ति शयनानि प्रसूयन्ते, मनःकान्तानि माल्यानि, महार्हाणि पानानि, विविधानि भक्ष्याणि च फलन्ति; गुणसम्पन्नाः रूपयौवनलक्षिताः स्त्रियः च तत्र भवन्ति। गन्धर्वाः किन्नराः सिद्धाः नागाः विद्याधराः च भास्वरप्रभाः नारीभिः सह सततं रमन्ते। सर्वे सुकृतकर्माणः, सर्वे रतिपरायणाः, सर्वे कामार्थसहिताः योषिद्भिः सह वसन्ति। गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः सर्वभूतमनोरमः तत्र सततं श्रूयते। तत्र कश्चित् अपि अमुदितः नास्ति, न च कश्चित् असत्प्रियः; अहन्यहनि तत्र मनोरमाः गुणाः वर्धन्ते। तं देशं समतिक्रम्य उत्तरः पयसां निधिः, यस्य मध्ये हेममयः महान् सोमगिरिः नाम पर्वतः। ‘अहन्यहनि वर्धन्ते गुणाः’ इति पदेन उत्तरकुरूणां पुण्यभूमित्वं सङ्क्षेपेण कथितम् — तत्र कालः क्षयस्य न, वृद्धेः एव हेतुः। उत्तरकुरूणां जनाः त्रिभिः विशेषणैः वर्णिताः — सुकृतकर्माणः, रतिपरायणाः, कामार्थसहिताः; एतैः तेषां पूर्वजन्मपुण्यं वर्तमानसुखं च द्वयम् अपि सूचितम्। गन्धर्वकिन्नरसिद्धनागविद्याधराः इति दिव्ययोनयः तत्र नारीभिः सह विहरन्ति। गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः च इति शब्दचित्रेण तस्य देशस्य वातावरणं श्रोत्रगोचरं कृतम्। ‘न कश्चित् अमुदितः, न कश्चित् असत्प्रियः’ इति द्वाभ्यां निषेधाभ्यां तत्र दुःखस्य दुष्टतायाः च अभावः स्थापितः। सोमगिरिः उत्तरसमुद्रस्य मध्ये हेममयः महान् — सः एव उत्तरदिशः अन्तिमं चिह्नम्। भोगभूमेः अनन्तरम् एव देवभूमिः इति क्रमः सार्थकः। ‘सर्वभूतमनोरमः’ इति शब्दस्य विशेषणेन सः घोषः केवलं तत्रत्यानां न, अपितु सर्वेषां प्राणिनां मनोहरः इति उक्तम्। ‘अहन्यहनि’ इति वीप्सया प्रतिदिनं वृद्धिः सूचिता।

इन्द्रलोकगताः ब्रह्मलोकगताः च देवाः दिवं गतं तं गिरिराजं समवेक्षन्ते। सः देशः विसूर्यः अपि तस्य भासा प्रकाशते; तपता विवस्वता इव सूर्यलक्ष्म्या अभिविज्ञेयः। तत्र विश्वात्मा भगवान्, एकादशात्मकः शम्भुः, ब्रह्मर्षिपरिवारितः देवेशः ब्रह्मा च वसति। ‘कुरूणाम् उत्तरेण वः कथञ्चन न गन्तव्यम्; अन्येषाम् अपि भूतानां तत्र गतिः न अनुक्रामति’ इति स्पष्टः निषेधः। सः सोमगिरिः देवानाम् अपि दुर्गमः; तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हन्ति। अत्र त्रयाणां दिशाम् इव उत्तरस्यां दिशि अपि सीमा स्थापिता, किन्तु अस्याः सीमायाः कारणं भयं न, अपितु पावित्र्यम् — यत्र ब्रह्मा शम्भुः च वसतः तत्र मर्त्यानां प्रवेशः न विहितः। ‘आलोक्य’ इति पदेन दर्शनमात्रम् अनुज्ञातम्, न प्रवेशः। ‘दिवं गतम्’ इति गिरिराजस्य विशेषणेन तस्य औन्नत्यम् अतिशयेन कथितम् — सः स्वर्गम् एव स्पृशति। ‘विसूर्यः अपि प्रकाशते’ इति विरोधाभासेन तस्य स्वयंप्रभत्वं स्थापितम्। एकादशात्मकः शम्भुः इति एकादशरुद्राणां निर्देशः। ब्रह्मणः निवासः ब्रह्मर्षिभिः परिवारितः इति। निषेधवाक्ये ‘कथञ्चन’ इति पदं निषेधस्य कठोरतां वर्धयति — केनापि उपायेन न गन्तव्यम्। ‘अन्येषाम् अपि भूतानां गतिः न अनुक्रामति’ इति वचनेन निषेधः सार्वत्रिकः, न वानरमात्रविषयः।

‘एतावद् एव वानरैः गन्तुं शक्यम्, हे वानरपुंगवाः; अभास्करम् अमर्यादं च ततः परं वयं न जानीमः।’ ‘मया यत् परिकीर्तितं तत् सर्वं विचेतव्यम्; यत् च अन्यत् न उक्तं तत्रापि मतिः क्रियताम्’ — इति अन्वेषणस्य पूर्णता आदिष्टा; कथनम् अपूर्णं स्यात्, बुद्धिः तु पूर्णा भवेत्। अन्ते द्वाभ्यां वंशस्थवृत्ताभ्यां श्लोकाभ्यां सुग्रीवः वदति — ‘एवं दाशरथेः महत् प्रियं कृतं भविष्यति, ततः च मम अपि महत् प्रियम्; हे अनिलानलोपमाः, विदेहजायाः दर्शनजेन कर्मणा एतत् सिध्यति। ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवाः मया मनोरमैः सर्वगुणैः अर्चिताः शान्तशत्रवः प्रियाभिः सह भूतधराः प्लवंगमाः उर्वीं प्रति चरिष्यथ।’ पुरस्कारस्य चित्रम् अत्र अपि दत्तम्, यथा पूर्वसर्गद्वये; किन्तु अत्र तत् विस्तीर्णतरम् — केवलं धनं न, अपितु शत्रुशान्तिः बान्धवसहितं सुखं च। ‘अभास्करम् अमर्यादम्’ इति पदद्वयं पश्चिमदिशः सर्गे अपि तथैव प्रयुक्तम्, तेन कविः दिशाम् अन्तस्य एकरूपतां सूचयति। ‘न जानीमः’ इति स्वीकारः राज्ञः सत्यनिष्ठां दर्शयति — यत् न ज्ञातं तत् न कथ्यते। ‘यत् अन्यत् न उक्तं तत्रापि मतिः क्रियताम्’ इति वचनं बुद्धेः स्वातन्त्र्यम् अनुजानाति। द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ वंशस्थवृत्तेन निबद्धौ; मुद्रणे प्रत्येकं चतस्रः पङ्क्तयः पादशः दृश्यन्ते, अत्र तु द्वे एव पङ्क्ती स्थापिते। ‘अनिलानलोपमाः’ इति सम्बोधनं वानराणां वेगं तेजः च द्वयम् अपि स्मारयति। ‘भूतधराः’ इति अन्तिमं विशेषणं तेषां भाविनं गौरवं सूचयति — ये सीताम् आनयेयुः ते लोकस्य आधाराः भवेयुः।