पश्चिमदिशि वानरप्रेषणम्

दक्षिणां दिशं प्रति हरीन् प्रस्थाप्य सुग्रीवः मेघसंकाशं सुषेणं नाम वानरम् आह्वयति। सः तारायाः पिता, राज्ञः श्वशुरः, भीमविक्रमः च; अतः राजा स्वयम् अभिगम्य प्रणम्य प्राञ्जलिः सन् वाक्यम् अब्रवीत् — एतत् एव सुग्रीवस्य विनयस्य लक्षणम्, यत् सः राजा अपि गुरुजनं प्रति नम्रः। तेन सह महर्षिपुत्रः मारीचः अर्चिष्मान् महाकपिः, महेन्द्रसदृशद्युतिः, कपिवरैः शूरैः वृतः, बुद्धिविक्रमसम्पन्नः वैनतेयसमद्युतिः च नियुक्तः; मरीचिपुत्राः मारीचाः अर्चिर्माल्याः महाबलाः ऋषिपुत्राः च सर्वे प्रतीचीं दिशम् आदिष्टाः। कपिसत्तमः द्वाभ्यां कपीनां शतसहस्राभ्यां सह तान् प्रेषयति। अत्र नामानि ऋषिवंशसम्बद्धानि, तेन पश्चिमदिशः गणः तपोबलेन अपि युक्तः इति सूच्यते। श्वशुरस्य नियोजने सुग्रीवः न आज्ञां ददाति, अपितु ‘साहाय्यं कुरु’ इति प्रार्थनाम् एव करोति। ‘मेघसंकाशम्’ इति सुषेणस्य विशेषणं तस्य वर्णं गाम्भीर्यं च द्वयम् अपि सूचयति। तारायाः पितृत्वेन सः वालिनः अपि श्वशुरः आसीत्; वालिवधानन्तरं तारा सुग्रीवस्य महिषी जाता, अतः सम्बन्धः अविच्छिन्नः एव अवर्तत। राजा स्वयम् अभिगम्य प्रणम्य च कथयति — एतेन कविः दर्शयति यत् अधिकारः सम्बन्धं न नाशयति। मरीचिपुत्राणाम् अर्चिर्माल्यानां च गणने अग्नितेजसः संस्पर्शः अनुभूयते, यतः ‘अर्चिस्’ इति ज्वालावाचकं पदम्। द्वे शतसहस्रे कपीनाम् इति सङ्ख्या दक्षिणगणात् अपि अधिका, तेन पश्चिमदिशः विस्तारः सूच्यते। पश्चिमा दिक् वारुणी इति पुरा प्रसिद्धा, अतः तस्याः रक्षकः वरुणः; सर्गस्य अन्ते अपि सा एव ‘वरुणाभिगुप्ता’ इति वर्णिता।

‘सुषेणप्रमुखाः यूयं वैदेहीं परिमार्गथ’ इति आदिश्य सुग्रीवः पश्चिमदिशः देशान् गणयति — सौराष्ट्रान् सबाह्लीकान् चन्द्रचित्रान्, स्फीतान् रम्यान् जनपदान्, विपुलानि पुराणि च। पुंनागगहनं बकुलोद्दालकाकुलं कुक्षिं, केतकषण्डान् च मार्गितुं वदति। प्रत्यक्स्रोतोवहाः शीतजलाः शिवाः नद्यः, तापसानाम् अरण्यानि, कान्तारगिरयः च द्रष्टव्याः। तत्र मरुप्रायाः स्थल्यः अत्युच्चशिशिराः शिलाः च सन्ति — एतेन पश्चिमदेशस्य मरुभूमिस्वभावः सूचितः। गिरिजालावृतां दुर्गां पश्चिमां दिशं मार्गित्वा ततः पश्चिमं समुद्रं द्रष्टुम् अर्हन्ति। तिमिनक्राकुलजलं तं समुद्रं गत्वा ते द्रक्ष्यन्ति। वृक्षाणां नामानि — पुंनागः, बकुलः, उद्दालकः, केतकः — पश्चिमतटस्य वनस्पतिविशेषं सूचयन्ति; कविः प्रदेशस्य स्वरूपं वृक्षैः एव चित्रयति। बाह्लीकाः चन्द्रचित्राः च उत्तरपश्चिमदेशवासिनः; सौराष्ट्रः तु समुद्रतटस्थः देशः। ‘स्फीताः जनपदाः’ इति विशेषणेन तेषां समृद्धिः कथ्यते, ‘विपुलानि पुराणि’ इति च नगराणां महत्त्वम्। प्रत्यक्स्रोतोवहाः इति पदं विशेषेण मार्मिकम् — पश्चिमवाहिन्यः नद्यः पूर्ववाहिनीभ्यः भिन्नाः इति भारतीया भूगोलपरम्परा। तापसानाम् अरण्यानि इति उल्लेखेन तत्र आश्रमाणां सत्ता सूचिता, यत्र वानराः वार्तां प्रष्टुं शक्नुयुः। मरुप्रायाः स्थल्यः अत्युच्चशिशिराः शिलाः च — एतत् वर्णनं पश्चिमभारतस्य मरुभूमेः स्वरूपम् अनुसरति। गिरिजालावृतां दुर्गां दिशम् इति विशेषणद्वयेन मार्गस्य कष्टम् उक्तम्। अन्ते समुद्रदर्शनम् एव तस्याः दिशः पर्यवसानम्। कुक्षिः इति देशविशेषस्य नाम, यः पुंनागवृक्षैः गहनः; तत्र बकुलोद्दालकवृक्षाणाम् आकुलता वर्णिता। एवं वृक्षनामभिः एव देशस्य चित्रं निर्मितम्।

केतकषण्डेषु तमालगहनेषु नारिकेलवनेषु च कपयः विहरिष्यन्ति। तत्र सीतां रावणस्य निलयं च मार्गितव्यम्, वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च अन्वेष्टव्यम्। मुरवीपत्तनं रम्यं जटापुरं च, अवन्तीम् अङ्गलेपां तथा अलक्षितं वनं, विशालानि राष्ट्राणि पत्तनानि च ततस्ततः द्रष्टव्यानि। सिन्धुसागरयोः सङ्गमे शतशृङ्गः महाद्रुमः महान् सोमगिरिः नाम पर्वतः वर्तते। तस्य रम्येषु प्रस्थेषु पक्षगमाः सिंहाः स्थिताः, ये तिमीन् मत्स्यान् गजान् च नीडेषु आरोपयन्ति — एतत् अद्भुतं चित्रं कविः कल्पयति, यत्र सिंहाः पक्षिणः इव नीडवन्तः। तानि सिंहानां नीडानि, गिरिशृङ्गगताः च दृप्ताः तृप्ताः तोयदस्वननिःस्वनाः मातङ्गाः तस्मिन् विशाले तोयपूर्णे प्रदेशे समन्ततः विचरन्ति। तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपं च। सिन्धुसमुद्रसङ्गमस्य निर्देशेन पश्चिमसीमा भौगोलिकतया स्थापिता। ‘कपयः विहरिष्यन्ति’ इति भविष्यत्कालेन सुग्रीवः तेषां सुखम् अपि कल्पयति — कार्यं कठिनम्, मार्गः तु रमणीयः। नारिकेलवनानि पश्चिमतटस्य स्वाभाविकं चिह्नम्। ‘वेलातलनिविष्टेषु’ इति पदेन समुद्रतटस्थाः पर्वताः निर्दिष्टाः। मुरवीपत्तनं जटापुरम् अङ्गलेपा च इति नगरनामानि तत्कालीनाम् अर्वाचीनां वा भूगोलपरम्पराम् अनुसरन्ति। ‘अलक्षितं वनम्’ इति नाम्ना एव तस्य गूढता सूचिता, यत्र हरणकर्ता सुखेन लीयेत। सोमगिरेः ‘शतशृङ्गः महाद्रुमः’ इति विशेषणद्वयम्। सिंहानां पक्षगमत्वं तिमिमत्स्यगजानां च नीडारोपणम् अतिप्राकृतम् इव, तथापि कविः तत् मुद्रयति, यतः सोमगिरिः दिव्यः प्रदेशः। मातङ्गानां स्वनः मेघगर्जनासमः इति ‘तोयदस्वननिःस्वनाः’ इत्यनेन उक्तम्। शृङ्गस्य दिवस्पर्शत्वं काञ्चनत्वं च तस्य दिव्यताम् एव पुनः स्थापयति। ‘तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च’ इति द्वयं सदा सह उच्यते, यतः यत्र रावणः तत्रैव सीता इति राज्ञः निश्चयः।

कामरूपिभिः कपिभिः तत् सर्वम् आशु विचेतव्यम्। समुद्रे काञ्चनीं शतयोजनां दुर्दर्शां पारियात्रस्य कोटिं गताः ते द्रक्ष्यन्ति। तत्र अग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणां तरस्विनां गन्धर्वाणां चतुर्विंशतिः कोट्यः वसन्ति; ते पावकार्चिःप्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः तिष्ठन्ति। भीमविक्रमैः वानरैः अपि ते न अत्यासादयितव्याः, तस्मात् देशात् किञ्चित् फलम् अपि प्लवङ्गमैः न आदेयम्। ते वीराः दुरासदाः सत्त्ववन्तः महाबलाः फलमूलानि भीमविक्रमाः रक्षन्ते। तथापि तत्र यत्नः कर्तव्यः, जानकी च मार्गितव्या; कपित्वम् अनुवर्तमानानां तेभ्यः किञ्चित् अपि भयं नास्ति। ‘कपित्वम् अनुवर्तताम्’ इति पदेन सुग्रीवः चापल्यं परिहर्तुम् आदिशति — यदि वानराः स्वभावसिद्धं लौल्यं त्यजेयुः, तर्हि गन्धर्वाः न कुप्येयुः। एवं नीतिः बलात् अधिका इति शिक्षा। कामरूपिणः इति विशेषणं वानराणां गन्धर्वाणां च द्वयोः अपि प्रयुक्तम्, तेन समता सूचिता; तथापि गन्धर्वाः बलवत्तराः इति राजा जानाति। चतुर्विंशतिः कोट्यः इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिः इव, किन्तु तया भयस्य परिमाणं मापितम्। ‘नादेयं फलं किञ्चित्’ इति निषेधः विशेषेण वानरान् प्रति योग्यः, यतः फलग्रहणं तेषां स्वभावः। दुरासदाः सत्त्ववन्तः महाबलाः इति त्रिभिः विशेषणैः गन्धर्वाणां दुर्जयत्वं स्थापितम्। तथापि ‘तत्र यत्नः कर्तव्यः’ इति आज्ञा न शिथिला — भयम् अस्ति, किन्तु कार्यं तेन न त्यक्तव्यम्। पारियात्रः पश्चिमभारतस्य प्रसिद्धः पर्वतः, तस्य समुद्रगता काञ्चनी कोटिः इति कविकल्पना। ‘न हि तेभ्यो भयं किञ्चित्’ इति आश्वासनम् अपि दत्तम्, येन वानराः भयेन कार्यं न त्यजेयुः। एवं भयस्य निषेधस्य च सन्तुलनं राज्ञः नैपुण्यम्।

तत्र वैदूर्यवर्णाभः वज्रसंस्थानसंस्थितः नानाद्रुमलताकीर्णः वज्रः नाम महागिरिः अस्ति; सः श्रीमान् समुदितः योजनानां शतं समम् आयतः। तत्र गुहाः प्लवङ्गमैः प्रयत्नेन विचेतव्याः। समुद्रस्य चतुर्भागे चक्रवान् नाम पर्वतः, यत्र विश्वकर्मणा सहस्रारं चक्रं निर्मितम्। तत्रैव पुरुषोत्तमः पञ्चजनं हयग्रीवं च दानवं हत्वा चक्रं शङ्खं च आजहार — एषा वैष्णवी कथा अत्र संक्षेपेण स्मारिता, येन स्थानस्य माहात्म्यं वर्धते। तस्य रम्येषु सानुषु विशालासु गुहासु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। ततः चतुःषष्टिः योजनानि गत्वा सुवर्णशृङ्गः सुमहान् वराहः नाम पर्वतः अगाधे वरुणालये विद्यते। स्थानानां क्रमेण कविः वानराणां मार्गं समुद्रात् समुद्रान्तरं प्रति नयति। वज्रगिरेः नाम तस्य कठिनत्वात्, वैदूर्यवर्णाभा च तस्य शोभा; ‘वज्रसंस्थानसंस्थितः’ इति पदेन तस्य आकारः अपि वज्रसदृशः इति ज्ञाप्यते। ‘योजनानां शतं समम्’ इति परिमाणनिर्देशः। गुहानां विचयने ‘प्रयत्नेन’ इति पदम् उपयुक्तम्, यतः गुहाः एव लीनस्य स्थानम्। सहस्रारं चक्रम् इति विश्वकर्मणः शिल्पम्; मुद्रणे तत्र पादटिप्पणी अपि दत्ता। पञ्चजनहयग्रीवयोः वधः विष्णोः पुराणप्रसिद्धं कर्म — तेन शङ्खचक्रयोः उत्पत्तिः कथिता। एवं कविः भूगोलवर्णने पुराणकथाः अपि ग्रथयति, येन मार्गः केवलं भूमिः न, अपितु स्मृतिक्षेत्रम् अपि भवति। वराहपर्वतस्य सुवर्णशृङ्गत्वम् अगाधे वरुणालये स्थितिः च तस्य अद्भुतताम् आवहतः। चतुर्भागे समुद्रस्य इति स्थाननिर्देशः समुद्रस्य विभागं कल्पयति, यत् प्राचीनायां भूगोलदृष्टौ प्रसिद्धम्।

वराहे जातरूपमयं प्राग्ज्योतिषं नाम पुरम् अस्ति, यस्मिन् नरकः नाम दुष्टात्मा दानवः वसति। तस्य रम्येषु सानुषु विशालासु गुहासु च रावणः पुनः मार्गितव्यः — एषा पङ्क्तिः सर्गे त्रिवारम् आवर्तते, तेन अन्वेषणस्य नैरन्तर्यं ध्वन्यते। तं शैलेन्द्रम् अतिक्रम्य काञ्चनान्तरदर्शनः सर्वसौवर्णः धाराप्रस्रवणायुतः पर्वतः, यत्र गजाः वराहाः सिंहाः व्याघ्राः च सर्वतः सततम् अभिगर्जन्ति, तेन शब्देन च दर्पिताः भवन्ति। तस्मिन् हरिहयः श्रीमान् पाकशासनः महेन्द्रः सुरैः राजा अभिषिक्तः; सः एव मेघः नाम पर्वतः। तम् अतिक्रम्य महेन्द्रपरिपालितं शैलेन्द्रं गत्वा षष्टिं काञ्चनगिरिसहस्राणि प्राप्स्यन्ति, यानि तरुणादित्यवर्णानि सर्वतः भ्राजमानानि सुपुष्पितैः जातरूपमयैः वृक्षैः शोभितानि। इन्द्रस्य अभिषेकस्थानम् इति एतत् पर्वतस्य माहात्म्यं पौराणिकं मूलम् अपेक्षते। नरकः दानवः प्राग्ज्योतिषे वसति इति महाभारतपुराणयोः अपि प्रसिद्धम्; प्राग्ज्योतिषम् इति पूर्वदेशस्य नाम, तथापि अत्र पश्चिमपथे गणितम् — एतत् वुल्गेटस्य भूगोलक्रमस्य वैचित्र्यम्। ‘रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः’ इति पङ्क्तेः त्रिवारम् आवृत्तिः स्मारकपदम् इव कार्यं करोति, येन श्रोता अन्वेषणस्य एकम् एव लक्ष्यं न विस्मरेत्। काञ्चनान्तरदर्शनः इति पर्वतस्य निर्दराः सुवर्णमयाः इति सूचयति। गजवराहसिंहव्याघ्राणां गर्जनेन ते स्वयम् एव दर्पिताः भवन्ति — एषा मनोवैज्ञानिकी दृष्टिः कवेः विशेषः। मेघपर्वते इन्द्रस्य अभिषेकः इति तस्य राजपर्वतत्वं स्थापयति। षष्टिः काञ्चनगिरिसहस्राणि इति सङ्ख्या मेरोः परिवारम् एव सूचयति, यतः मेरुः तेषां मध्ये राजा। ‘धाराप्रस्रवणायुतः’ इति पदेन तस्य पर्वतस्य निर्झराः बहवः इति उक्तम्, तेन तस्य रमणीयता वर्धते। तरुणादित्यवर्णानि इति काञ्चनगिरीणां वर्णः प्रातःसूर्यसमः इति उपमितः।

तेषां मध्ये मेरुः नाम उत्तमपर्वतः राजा इव स्थितः, यस्मै पुरा प्रसन्नेन आदित्येन वरः दत्तः। सूर्यः उक्तवान् — ‘हे शैलेन्द्र, त्वदाश्रयाः सर्वे एव मत्प्रसादात् दिवा रात्रौ च काञ्चनाः भविष्यन्ति; त्वयि ये देवगन्धर्वदानवाः वत्स्यन्ति ते भक्ताः प्रभया च काञ्चनप्रभाः भविष्यन्ति।’ विश्वेदेवाः वसवः मरुतः च दिवौकसः पश्चिमां सन्ध्याम् उत्तमपर्वतं मेरुम् आगत्य आदित्यम् उपतिष्ठन्ति; तैः अभिपूजितः सूर्यः सर्वभूतानाम् अदृश्यः सन् अस्तं पर्वतं गच्छति। दिवाकरः दश योजनसहस्राणि मुहूर्तार्धेन एव तं शिलोच्चयम् अभियाति। तस्य शृङ्गे विश्वकर्मणा विहितं सूर्यसंनिभं प्रासादगणसम्बाधं महत् दिव्यं भवनम् अस्ति, चित्रैः तरुभिः नानापक्षिसमाकुलैः शोभितम् — तत् एव पाशहस्तस्य महात्मनः वरुणस्य निकेतम्। सूर्यस्य वरः अत्र मेरोः काञ्चनत्वस्य कारणम् इति पौराणिकी व्याख्या दत्ता। ‘मेरुरुत्तमपर्वतः’ इति पदेन सर्वेषां पर्वतानां मध्ये तस्य श्रैष्ठ्यं स्थापितम्। सूर्यस्य वरदाने द्वौ अंशौ — शैलस्य स्वस्य काञ्चनत्वम्, तत्र वसतां च काञ्चनप्रभत्वम्; एवं वरः स्थानं जनं च उभयम् अपि स्पृशति। विश्वेदेवादीनां सन्ध्योपस्थानं दैनन्दिनं कर्म, तेन मेरुः नित्यपूजास्थानम् इति ज्ञायते। ‘अदृश्यः सर्वभूतानाम्’ इति पदेन सूर्यास्तस्य स्वरूपं वर्णितम् — सूर्यः न नश्यति, अपितु अदृश्यः भवति। दश योजनसहस्राणि मुहूर्तार्धेन इति गत्याः परिमाणं गणितेन दत्तम्, यत् प्राचीनज्योतिषस्य संस्पर्शं दर्शयति। वरुणस्य निकेतः पाशहस्तस्य इति विशेषणेन तस्य आयुधम् अपि स्मारितम्, यतः पश्चिमा दिक् वारुणी। प्रासादगणसम्बाधम् इति भवनस्य घनत्वं सूचयति। ‘शैलो दत्तवरः पुरा’ इति भूतकालनिर्देशेन कथायाः प्राचीनता सूचिता; वरदानं न वर्तमानम्, अपितु पुराणकालिकम्।

मेरोः अस्तपर्वतस्य च अन्तरा दशशिरा महान् तालः, जातरूपमयः श्रीमान् चित्रवेदिकः, भ्राजते। तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु सरित्सु च रावणः वैदेह्या सह मार्गितव्यः। यत्र स्वेन तपसा भावितः धर्मज्ञः मेरुसावर्णिः नाम ब्रह्मणा समः ख्यातः तिष्ठति, सः सूर्यसंनिभः महर्षिः भूमौ शिरसा प्रणम्य मैथिल्याः प्रवृत्तिं प्रष्टव्यः। एतावद् एव जीवलोकस्य, यतः भास्करः रजनीक्षये सर्वं वितिमिरं कृत्वा अस्तं पर्वतं गच्छति। एतावद् एव वानरैः गन्तुं शक्यम्; अभास्करम् अमर्यादं च ततः परं किमपि न जानीमः इति सुग्रीवः स्पष्टं वदति। दक्षिणदिशि यथा पितृलोकः सीमा, तथा पश्चिमदिशि अस्तपर्वतः एव सीमा — उभयत्र कविः जीवलोकस्य अन्तम् एव अन्वेषणस्य अन्तं स्थापयति। महर्षेः प्रश्नः च नीतिसम्मतः, यतः तपस्विनः सर्वं जानन्ति। दशशिरा तालः इति वृक्षः चित्रवेदिकः जातरूपमयः च — असौ अस्तमेरुयोः मध्ये चिह्नस्तम्भः इव तिष्ठति। ‘तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च’ इति पदैः अन्वेषणस्य व्यापकता पुनः उक्ता। मेरुसावर्णिः ब्रह्मणा समः इति विशेषणं महत्, यतः तेन तस्य ज्ञानं सर्वज्ञतुल्यम् इति ध्वन्यते; अतः एव तस्मात् सीतायाः प्रवृत्तिः प्रष्टव्या। ‘भूमौ शिरसा प्रणम्य’ इति विनयस्य निर्देशः — बलवद्भिः अपि तपस्विनः पुरतः नम्रता एव उपायः। ‘एतावज्जीवलोकस्य’ इति पदेन सूर्यस्य प्रकाशः एव जीवलोकस्य परिमाणम् इति सूक्ष्मा दृष्टिः दत्ता। ‘अभास्करम् अमर्यादम्’ इति द्वे विशेषणे — यत्र सूर्यः नास्ति तत्र मर्यादा अपि नास्ति, अतः तत्र मार्गः अपि नास्ति। सुग्रीवस्य ‘न जानीमः’ इति स्पष्टा स्वीकृतिः तस्य सत्यवादित्वं दर्शयति। ‘कृत्वा वितिमिरं सर्वम्’ इति पदेन सूर्यस्य दैनन्दिनं कर्म — अन्धकारनाशनम् — एव तस्य महिमा इति उक्तम्।

वैदेहीम् अवगम्य रावणस्य निलयं च ज्ञात्वा अस्तं पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तितव्यम्। मासात् ऊर्ध्वं न वस्तव्यम्; यः वसेत् सः मम वध्यः भवेत् — इति कठिना आज्ञा दत्ता। युष्माभिः सह शूरः मे श्वशुरः गमिष्यति; दिष्टकारिभिः भवद्भिः तस्य सर्वं श्रोतव्यम्, यतः एषः महाबाहुः महाबलः मे श्वशुरः गुरुः च। भवन्तः अपि विक्रान्ताः सर्वे एव प्रमाणम्; तथापि एनं प्रमाणं संस्थाप्य पश्चिमां दिशं पश्यध्वम्। अमिततेजसः नरेन्द्रस्य पत्न्यां दृष्टायां वयं कृतस्य प्रतिकर्मणा कृतकृत्याः भविष्यामः। अतः अन्यत् अपि यत् कार्यस्य प्रियं भवेत् तत् देशकालार्थसंहितं भवद्भिः सम्प्रधार्यम्। ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य सर्वे प्लवगाधिपम् आमन्त्र्य वरुणाभिगुप्तां तां दिशं जग्मुः। श्वशुरस्य गौरवरक्षणं राज्ञः कुलधर्मः, आज्ञायाः कठोरता तु कार्यगौरवस्य सूचिका। मासस्य अवधिः अत्र अपि निर्दिष्टः, यथा दक्षिणदिशि; किन्तु अत्र दण्डः अपि उक्तः — ‘वसन् वध्यः भवेत् मम’ इति। एषा कठोरता अग्रे कथायाः प्रधानं तन्तुम् आरचयति, यतः दक्षिणगणः एव कालम् अतिक्रम्य भयं प्राप्स्यति। श्वशुरस्य विषये ‘गुरुः एषः’ इति वचनेन सुग्रीवः तस्य आज्ञाम् अपि स्वाज्ञातुल्यां करोति। ‘भवन्तः अपि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वे एव’ इति वचने राजा अनुचराणाम् अपि गौरवं रक्षति — नायकः नियुक्तः, तथापि अन्ये न अवमानिताः। ‘कृतस्य प्रतिकर्मणा’ इति पदेन रामेण कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः एव सर्वस्य मूलम् इति पुनः स्मारितम्। अन्तिमः श्लोकः इन्द्रवज्राजातीयेन दीर्घवृत्तेन निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण भवति। ‘वरुणाभिगुप्ताम्’ इति पदेन पश्चिमा दिक् वरुणस्य रक्षिता इति पुनः उक्तम्। ‘निपुणं निशम्य’ इति पदेन वानराः राज्ञः वचनं सावधानतया श्रुतवन्तः इति सूचितम्; श्रवणे एव कार्यसिद्धेः आरम्भः।