॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ४१

किष्किन्धाकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः

दक्षिणदिशि वानरप्रेषणम्

अङ्गदप्रमुखाणां दक्षिणदिशं प्रति प्रेषणम्, विन्ध्यनर्मदादिवर्णनम्, अगस्त्याश्रमः, महेन्द्रपर्वतः, रावणनिवासस्य सङ्केतः, मासावधिनिर्देशः

पूर्वदिशं प्रति बलं प्रस्थाप्य सुग्रीवः नीलहनूमज्जाम्बवदादीन् अङ्गदप्रमुखान् वानरान् दक्षिणां दिशं प्रैषीत्। बृहद्बलम् अङ्गदम् अग्रेसरं विधाय सः तस्यां दिशि विद्यमानान् सुदुर्गमान् देशान् क्रमेण उदाहरत् — विन्ध्यं नर्मदां गोदावरीं कृष्णवेणीं वरदां च, मेखलोत्कलदशार्णावन्तिविदर्भमाहिषकवङ्गकलिङ्गकौशिकान्, दण्डकारण्यम्, आन्ध्रपुण्ड्रचोलपाण्ड्यकेरलान्, अयोमुखं गिरिं, कावेरीं, मलयाग्रे आसीनम् अगस्त्यम्, ताम्रपर्णीं, पाण्ड्यानां काञ्चनं कवाटम्, अगस्त्येन सागरे स्थापितं महेन्द्रपर्वतम्, तस्य परतः शतयोजनविस्तृतं द्वीपं यत्र रावणस्य निवासः, छायाग्राहिणीम् अङ्गारकां राक्षसीम्, पुष्पितकं सूर्यवन्तं वैद्युतं कुञ्जरं च शैलान्, अगस्त्यभवनम्, सर्पाणां भोगवतीं पुरीं, चन्दनवनशोभितम् ऋषभं पर्वतम्, रोहितान् गन्धर्वान्, पृथिव्याः अन्तम्, तमसाऽऽवृतां यमराजधानीं च। एतावद् एव वानरैः गन्तुं शक्यम् इति सीमां निर्दिश्य, मासमध्ये सीतादर्शनवार्तां नीत्वा प्रत्यागतः मत्तुल्यविभवः भविष्यति इति प्रलोभ्य, अन्ते पुष्पिताग्रावृत्तेन तान् पुरुषार्थम् आरब्धुं प्रोत्साहयति।

१दक्षिणदिशं प्रति वानरप्रेषणम्, नायकानां नामनिर्देशः

१ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम्।
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान्॥

२नीलमग्निसुतं चैव हनूमन्तं च वानरम्।
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महौजसम्॥

३सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च।
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणं वृषभं तथा॥

४मैन्दं च द्विविदं चैव सुषेणं गन्धमादनम्।
उल्कामुखमनङ्गं च हुताशनसुतावुभौ॥

५अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीरः कपिगणेश्वरः।
वेगविक्रमसम्पन्नान्संदिदेश विशेषवित्॥

६तेषामग्रेसरं चैव बृहद्बलमथाङ्गदम्।
विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम्॥

७ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः।
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां समुदाहरत्॥

पूर्वां दिशं प्रति तत् महत् वानरबलं प्रस्थाप्य सुग्रीवः पुनः दक्षिणां दिशं प्रति अभिलक्षितान् वानरान् प्रेषयामास। ‘अभिलक्षितान्’ इति पदेन सूच्यते — एते न यथाकथञ्चित् गृहीताः, अपितु विशेषेण चिह्निताः चयनेन च नियुक्ताः। तेषु अग्निसुतः नीलः, हनूमान्, पितामहसुतः महौजाः जाम्बवान्, सुहोत्रः, शरारिः, शरगुल्मः, गजः, गवाक्षः, गवयः, सुषेणः, वृषभः, मैन्दः, द्विविदः, पुनः सुषेणः, गन्धमादनः, उल्कामुखः, अनङ्गः इति हुताशनस्य पुत्रौ च गणिताः। एतान् अङ्गदप्रमुखान् वेगविक्रमसम्पन्नान् वीरान् विशेषवित् कपिगणेश्वरः संदिदेश। ‘विशेषवित्’ इति विशेषणं राज्ञः तत् सामर्थ्यं कथयति, येन सः प्रत्येकस्य वानरस्य बलं स्वभावं च ज्ञात्वा योग्यं कर्म नियोजयति। बृहद्बलम् अङ्गदम् एव हरिवीराणाम् अग्रेसरं विधाय सः तेषां दक्षिणां दिशम् आदिशत्। ततः कपीशः कपिमुख्यानां तस्यां दिशि ये केचन सुदुर्गमाः समुद्देशाः सन्ति तान् क्रमेण समुदाहरत्। अत्र कविः सुग्रीवस्य देशज्ञानं प्रकटयति — केवला आज्ञा न पर्याप्ता, मार्गस्य विस्तृतं विवरणम् अपि दातव्यम्, अन्यथा अन्वेषणं दिशाभ्रमे परिणमेत्। नामगणने द्वौ सुषेणौ श्रूयेते; मुद्रणे पादटिप्पण्यां स्पष्टीकृतम् — एकः तारायाः पिता, अपरः ततः भिन्नः वानरयूथपतिः। अङ्गदस्य अग्रेसरत्वं तस्य यौवराज्यम् एव सूचयति; वालिपुत्रः इति हेतोः तस्य अपमानः न कृतः, प्रत्युत नेतृत्वं दत्तम्। सर्वासु दिक्षु दक्षिणा दिक् अत्र प्राधान्यं भजते, यतः तत्रैव रावणस्य निवासः, तत्रैव च हनूमतः महत् कार्यं प्रतीक्षते। एतत् सर्गद्वयम् एव कविना भूगोलवर्णनाय कल्पितम्, तथापि प्रत्येकं नाम कथाया गतिं वर्धयति। वानराः बहवः, दिशः चतस्रः, कालः तु मासमात्रम् — अतः नियोजने बुद्धिः एव प्रधाना, न बलम्। अग्निपुत्रयोः ब्रह्मपुत्रस्य च सन्निधानेन एषा सेना देवांशयुक्ता इति ज्ञायते। हनूमतः नाम अत्र अनुद्दिष्टम् इव गणितम्, किन्तु सः एव अग्रे सर्वं साधयिष्यति इति कथायाः गूढा सूचना।

Having sent that great army of monkeys off to the east, Sugrīva now dispatched to the south a band of monkeys he had chosen with care. The word the poet uses, "chosen", means that these were not picked up at random but marked out and selected on purpose. Among them were Nīla, son of the Fire-god; Hanumān; Jāmbavān of great might, son of the Grandsire Brahmā; Suhotra, Śarāri and Śaragulma; Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Suṣeṇa and Vṛṣabha; Mainda and Dvivida; a second Suṣeṇa and Gandhamādana; and Ulkāmukha and Anaṅga, the two sons of the Fire-god. Two Suṣeṇas are named because there were two: one was Tārā's father, the other a different leader of monkey troops. These heroes, swift and valiant, with Aṅgada at their head, received their orders from the lord of the monkey hosts, whom the poet calls "discerning" — a king who knew the strength and temper of each monkey and set each to the work that suited him. He put mighty Aṅgada in front of them all and assigned them the southern quarter, and then, one after another, he named to those chiefs every hard-to-reach region that lay in that direction. Here the poet shows how well Sugrīva knew the earth: a bare command was not enough; the road itself had to be described in detail, or the search would lose its way. Aṅgada's place at the head reflects his standing as crown prince; far from being slighted as Vālī's son, he was given the command. Of all the quarters the south matters most, for that is where Rāvaṇa lives and where Hanumān's great deed awaits. The poet gave these two sargas over to geography, yet every name moves the story forward. The monkeys were many, the quarters four, and the time allowed only a month, so what counted in planning was intelligence, not strength. With two sons of Fire and a son of Brahmā among them, this army clearly carried a share of the gods. And Hanumān's name slips by almost unremarked in the list, a quiet hint that he is the one who will achieve everything.

२विन्ध्यः, नर्मदादिनद्यः, दाक्षिणात्याः जनपदाः

८सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्।
नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्॥

९ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्।
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।
मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि॥

१०आब्रवन्तीमवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत।
विदर्भानृष्टिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि॥

११तथा वङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः।
अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम्॥

१२नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत।
तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यांश्च केरलान्॥

सुग्रीवः प्रथमं सहस्रशिरसं नानाद्रुमलतायुतं विन्ध्यं पर्वतम्, ततः रम्यां महोरगनिषेवितां नर्मदां नदीं च उद्दिशति — एतौ एव दक्षिणापथस्य द्वारभूतौ। ततः रम्यां गोदावरीं, कृष्णवेणीं महानदीं, महाभागां वरदां, मेखलान् उत्कलान् दशार्णनगराणि च द्रष्टव्यानि इति वदति। आब्रवन्तीम् अवन्तीं च विदर्भान् ऋष्टिकान् रम्यान् माहिषकान् वङ्गान् कलिङ्गान् कौशिकान् इति जनपदान् समन्ततः अन्वेष्टुम् आदिशति। सपर्वतनदीगुहं दण्डकारण्यम् अन्वीक्ष्य गोदावरीं च पुनः निरीक्ष्य आन्ध्रान् पुण्ड्रान् चोलान् पाण्ड्यान् केरलान् च गन्तव्याः। दण्डकारण्यस्य नामग्रहणम् अत्र विशेषेण मार्मिकम्, यतः तत्रैव सीतायाः हरणम् अभवत्; अतः तत्र पुनः अन्वेषणं स्वाभाविकम्। अत्र नवमः श्लोकः त्रिभिः एव अर्धैः निबद्धः, यत् मुद्रणे ‘॥ ९॥’ इति अङ्केन एव निश्चितम्, न कल्पनया। एषा भूगोलसूची कविना क्रमेण उत्तरात् दक्षिणं प्रति नीता — प्रथमं विन्ध्यः, ततः नर्मदा, ततः दाक्षिणात्याः नद्यः, ततः मध्यदेशस्य जनपदाः, अन्ते च द्राविडदेशाः। ‘सर्वमेवानुपश्यत’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते; तेन अन्वेषणस्य सम्पूर्णता निर्दिश्यते — किमपि न त्यक्तव्यम् इति। नदीनां नामग्रहणे कविः तासां विशेषणानि अपि न त्यजति, येन श्रोता तासां स्वरूपं मनसा पश्येत्। ‘महोरगनिषेविता’ इति विशेषणं नर्मदायाः वरदायाश्च साधारणम्, तेन तयोः गाम्भीर्यं सूचितम्। जनपदानां गणनायां प्राच्याः दाक्षिणात्याः च मिलिताः, यतः दक्षिणापथः विस्तीर्णः।

First Sugrīva pointed them to the Vindhya mountain with its thousand peaks, covered in trees and creepers of every kind, and to the lovely river Narmadā, haunted by great serpents; these two are the gateway to the southern road. After that they were to see the lovely Godāvarī, the great river Kṛṣṇaveṇī, the illustrious Varadā, and the lands of the Mekhalas and Utkalas and the cities of Daśārṇa. He told them to search on every side among the peoples of Ābravantī and Avantī, the Vidarbhas, the Ṛṣṭikas, the charming Māhiṣakas, the Vaṅgas, the Kaliṅgas and the Kauśikas. Having searched the Daṇḍaka forest with its mountains, rivers and caves, and looked over the Godāvarī once more, they were to go on to the Āndhras, the Puṇḍras, the Colas, the Pāṇḍyas and the Keralas. The mention of the Daṇḍaka forest is especially pointed, since that is where Sītā was carried off; searching there again was only natural. The poet leads this list in order from north to south: first the Vindhya, then the Narmadā, then the rivers of the south, then the peoples of the middle country, and last the Drāviḍa lands. Twice Sugrīva says "look over all of it", stressing that the search must be complete, with nothing left out. Naming the rivers, the poet keeps their epithets too, so that the listener can picture them; "haunted by great serpents" is used of both the Narmadā and the Varadā and conveys their depth. Eastern and southern peoples are mixed together in the list because the southern road is so vast.

३अयोमुखः, कावेरी, अगस्त्याश्रमः, ताम्रपर्णी, पाण्ड्यकवाटम्

१३अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः।
विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः॥

१४सुचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः।
ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलाशयाम्॥

१५तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः।
तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसम्॥

१६द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम्।
ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना॥

१७ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम्।
सा चन्दनवनैश्चित्रैः प्रच्छन्नद्वीपवारिणी॥

१८कान्तेव युवती कान्तं समुद्रमवगाहते।
ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्॥

१९युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः।
ततः समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम्॥

धातुमण्डितः विचित्रशिखरः चित्रपुष्पितकाननः सुचन्दनवनोद्देशः अयोमुखः नाम महागिरिः मार्गितव्यः। ततः प्रसन्नसलिलाशयां दिव्याम् आपगां कावेरीम् अप्सरोगणैः विहृतां द्रक्ष्यन्ति। मलयस्य नगस्य अग्रे आसीनम् आदित्यसंकाशं महौजसम् ऋषिसत्तमम् अगस्त्यं ते पश्येयुः। तेन प्रसन्नेन महात्मना अभ्यनुज्ञाताः सन्तः ग्राहजुष्टां महानदीं ताम्रपर्णीं तरिष्यन्ति। सा चित्रैः चन्दनवनैः प्रच्छन्नद्वीपवारिणी नदी कान्तं युवती कान्ता इव समुद्रम् अवगाहते — एषा उपमा कवेः प्रसिद्धा, यया नद्याः सागरसङ्गमः दाम्पत्यसंयोगः इव वर्ण्यते। ततः हेममयं मुक्तामणिविभूषितं पाण्ड्यानां दिव्यं कवाटं गताः द्रक्ष्यन्ति। तदनन्तरं समुद्रम् आसाद्य अर्थनिश्चयं सम्प्रधार्य अग्रे गन्तव्यम्। अगस्त्यस्य दर्शनम् अत्र मध्यबिन्दुः — यः अरण्यकाण्डे रामाय दिव्यं धनुः अक्षय्यौ च तूणीरौ अदात्, सः एव अत्र वानराणां दक्षिणदिशि मार्गदर्शकः। ‘अभ्यनुज्ञाताः’ इति पदेन मुनेः अनुमतिं विना अग्रे गमनं न युक्तम् इति शिष्टाचारः सूचितः; बलवन्तः अपि वानराः तपस्विनः पुरतः विनयं धारयन्ति। कावेरीताम्रपर्ण्योः वर्णने कविः केवलं मार्गं न कथयति, अपितु दक्षिणदेशस्य सौन्दर्यम् अपि चित्रयति। ‘प्रसन्नसलिलाशया’ इति कावेर्याः विशेषणं तस्याः निर्मलतां कथयति, ‘ग्राहजुष्टा’ इति च ताम्रपर्ण्याः भयङ्करतां सूचयति; एवं द्वयोः नद्योः भेदः एकेन एव पदेन दर्शितः। पाण्ड्यानां काञ्चनं मुक्तामणिविभूषितं कवाटं तस्य राज्यस्य समृद्धिं कथयति; तत्र मुक्ताः समुद्रात् एव प्राप्यन्ते इति प्रसिद्धम्। अयोमुखस्य ‘धातुमण्डितः’ इति विशेषणेन तस्य गैरिकादिखनिजशोभा सूचिता। अगस्त्यः मलयशिखरे आसीनः आदित्यसंकाशः इति वर्णितः; तपसा प्राप्तं तेजः अत्र सूर्यतेजसा उपमितम्। ‘ऋषिसत्तमम्’ इति पदेन मुनिषु तस्य श्रैष्ठ्यं स्थापितम्। द्वीपशालिनीं ताम्रपर्णीं तीर्त्वा एव पाण्ड्यदेशः प्राप्यते इति मार्गस्य क्रमः स्पष्टः। कविः अत्र नदीं नारीरूपेण कल्पयति, समुद्रं च कान्तरूपेण; एषा समासोक्तिः रामायणे बहुत्र दृश्यते।

Next they were to search Ayomukha, a great mountain adorned with mineral ores, with wondrous peaks, woods bright with flowers and tracts full of sandal groves; "adorned with ores" points to its red chalk and other minerals. Then they would come to the divine river Kāverī, whose clear waters are auspicious and where troops of apsarases play. On the summit of Mount Malaya they would see Agastya, best of sages, bright as the sun and of great splendour; the brilliance won by his austerities is likened to the sun's, and "best of sages" sets him above all other seers. Given leave by that gracious great soul, they would cross the great river Tāmraparṇī, haunted by crocodiles, which, screened by lovely sandal groves and with islands hidden in her waters, plunges into the sea as a loving young woman goes to her beloved. This is a famous image of the poet's: a river meeting the ocean is pictured as a bride joining her husband, the river as a woman and the sea as her lover, a figure found in many places in the Rāmāyaṇa. Only by crossing the island-studded Tāmraparṇī is the Pāṇḍya country reached; there they would see the golden, divine gate of the Pāṇḍyas, set with pearls and gems, a sign of that kingdom's wealth, for its pearls come from the sea. After that, reaching the ocean, they were to settle their course and go on. The meeting with Agastya is the centre of this passage: the sage who in the Araṇya Kāṇḍa gave Rāma a divine bow and two inexhaustible quivers is here the monkeys' guide in the south. "Given leave" reflects good conduct: it would not be right to go on without the sage's consent, and the monkeys, strong as they are, show humility before an ascetic. In describing the Kāverī and the Tāmraparṇī the poet does more than mark a route; he paints the beauty of the south, and with a single word each he sets the two rivers apart — the Kāverī's clear waters speak of her purity, the Tāmraparṇī's crocodiles of her danger.

४महेन्द्रपर्वतः, शतयोजनो द्वीपः, रावणस्य निवासः

२०अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः।
चित्रसानुनगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः॥

२१जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम्।
नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम्॥

२२देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च शोभितम्।
सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं सुमनोरमम्॥

२३तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु।
द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनविस्तृतः॥

२४अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः।
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः॥

२५स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः।
राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः॥

२६दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी।
अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी॥

२७एवं निःसंशयान्कृत्वा संशयान्नष्टसंशयाः।
मृगयध्वं नरेन्द्रस्य पत्नीममिततेजसः॥

अगस्त्येन सागरे विनिवेशितं चित्रसानुनगं श्रीमन्तं महेन्द्रं पर्वतोत्तमं ते द्रक्ष्यन्ति। जातरूपमयः सः महार्णवम् अवगाढः, फुल्लैः नानाविधैः नगैः लताभिः च उपशोभितः, देवर्षियक्षप्रवरैः अप्सरोभिः सिद्धचारणसङ्घैः च सेवितः प्रकीर्णः सुमनोरमः च। तम् उपैति सहस्राक्षः इन्द्रः सदा पर्वसु पर्वसु — इति वचनेन तस्य पर्वतस्य दैवी प्रतिष्ठा सूच्यते। तस्य अपरे पारे शतयोजनविस्तृतः मानुषैः अगम्यः दीप्तः द्वीपः अस्ति; तं समन्ततः मार्गितव्यम्, तत्र च सर्वात्मना विशेषतः सीता अन्वेष्टव्या। सः एव देशः वध्यस्य दुरात्मनः राक्षसाधिपतेः रावणस्य वासः, यः सहस्राक्षसमद्युतिः। अत्र प्रथमवारं लङ्कायाः सङ्केतः स्पष्टतया दीयते, तथापि नाम्ना न कथ्यते — कविः रहस्यं क्रमेण एव उद्घाटयति। दक्षिणसमुद्रस्य मध्ये अङ्गारका नाम राक्षसी छायाम् आक्षिप्य भोजिनी वसति; सा प्राणिनः छायाम् आकृष्य वशीकरोति इति तस्याः भयङ्करत्वम्। एवं संशयान् निःसंशयान् कृत्वा नष्टसंशयैः वानरैः अमिततेजसः नरेन्द्रस्य पत्नी मृगयितव्या। ‘नष्टसंशयाः’ इति विशेषणेन कविः अन्वेषकस्य मानसिकीं स्थितिम् अपि निर्दिशति — संशयेन युक्तः न किमपि निश्चयेन पश्येत्। वध्यस्य इति पदं रावणस्य भविष्यं निर्णीतम् इव कथयति; यद्यपि सुग्रीवः तस्य स्थानं न निश्चितं जानाति, तथापि तस्य अन्तं सः निश्चितं जानाति। महेन्द्रस्य वर्णनं विस्तरेण कृतम्, यतः तस्मात् एव पर्वतात् अग्रे हनूमान् समुद्रम् उल्लङ्घयिष्यति; कविः अत्र आगामिनः सुन्दरकाण्डस्य बीजं वपति। ‘अगस्त्येन विनिवेशितः’ इति वचनेन पर्वतस्य दैवी उत्पत्तिः सूच्यते, यथा अगस्त्यः विन्ध्यम् अपि नियमितवान् इति पुराणप्रसिद्धम्। द्वीपस्य ‘अगम्यः मानुषैः’ इति विशेषणेन तस्य दुष्प्रापता कथ्यते; तथापि वानराः तत्र गन्तुम् आदिष्टाः, यतः ते मानुषाः न। अङ्गारकायाः छायाग्रहणं समुद्रमार्गस्य प्रथमं विघ्नम्, यत् पुनः सुन्दरकाण्डे सिंहिकारूपेण प्रत्यागमिष्यति। सिद्धचारणसङ्घैः सेवितः इति महेन्द्रस्य पावित्र्यं कथ्यते।

Then they would see Mahendra, best of mountains, glorious, with wondrous ridges and trees, which Agastya had set down there in the sea. Made of gold, it stands plunged into the great ocean, adorned with many flowering trees and creepers, graced by the foremost of gods, sages and yakṣas and by apsarases, thronged with siddhas and cāraṇas and utterly delightful. The thousand-eyed Indra visits it at every change of the moon, a sign of its sacred standing, and its being "set there by Agastya" tells of its divine origin, just as Agastya is well known to have held the Vindhya in check. Beyond its farther shore lies a blazing island a hundred leagues broad that men cannot reach. They were to search it on every side and, above all, to seek Sītā there with their whole soul, for that land is the home of Rāvaṇa, the wicked lord of the rākṣasas, whose splendour rivals Indra's and who is doomed to die. Here, for the first time, Laṅkā is clearly pointed to, though not yet named; the poet uncovers the secret step by step. Calling Rāvaṇa "doomed" speaks as if his fate were already settled: Sugrīva does not know exactly where he lives, but he knows for certain how he will end. The island is out of reach for men, and yet the monkeys are sent there, for they are not men. In the middle of the southern ocean, Sugrīva warned, lives a rākṣasī named Aṅgāraka who seizes a creature's shadow, drags it into her power and eats it — the first danger of the sea-road, one that will return in the Sundara Kāṇḍa in the form of Siṃhikā. So, resolving every doubt and putting doubt aside, they were to seek out the wife of that king of measureless power; the words "putting doubt aside" describe the searcher's state of mind, for no one who is full of doubt sees anything clearly. Mahendra is described at length because it is from this very mountain that Hanumān will leap across the ocean; here the poet sows the seed of the Sundara Kāṇḍa to come.

५पुष्पितकः, सूर्यवान्, वैद्युतः, कुञ्जरश्च

२८तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने।
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः॥

२९चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमाश्रयः।
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव॥

३०तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः।
श्वेतं राजतमेकं च सेवते यन्निशाकरः।
न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः॥

३१प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गथ वानराः।
तमतिक्रम्य दुर्धर्षं सूर्यवान्नाम पर्वतः॥

३२अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश।
ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः॥

३३सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः।
तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च॥

३४मधूनि पीत्वा जुष्टानि परं गच्छत वानराः।
तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः॥

तं द्वीपम् अतिक्रम्य शतयोजने समुद्रे सिद्धचारणसेवितः लक्ष्मीवान् पुष्पितकः नाम गिरिः अस्ति। सः चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमाश्रयः विपुलैः शृङ्गैः अम्बरं विलिखन् इव भ्राजते। तस्य एकं काञ्चनं शृङ्गं दिवाकरः सेवते, अपरं श्वेतं राजतं शृङ्गं च निशाकरः सेवते; तं शैलं कृतघ्नाः नृशंसाः नास्तिकाः च न पश्यन्ति। अयम् एव अस्मिन् सर्गे एकः नैतिकः उपदेशः — दिव्यं वस्तु शुद्धचेतसाम् एव गोचरम्। शिरसा प्रणम्य सः वानरैः विमार्गितव्यः। तम् अतिक्रम्य दुर्विगाहेन अध्वना चतुर्दश योजनानि गत्वा सूर्यवान् नाम पर्वतः, ततः च सर्वकामफलैः सर्वकालमनोहरैः वृक्षैः युक्तः वैद्युतः नाम पर्वतः प्राप्यते। तत्र वरार्हाणि मूलानि फलानि च भुक्त्वा जुष्टानि मधूनि पीत्वा परं गन्तव्यम् — मार्गे श्रमपरिहारस्य अपि चिन्ता राज्ञा कृता, इति तस्य वात्सल्यं दृश्यते। ततः नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरः नाम पर्वतः वर्तते। त्रिंशत्तमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तत् च मुद्रणे ‘॥ ३०॥’ इति अङ्केन एव निश्चितम्, न वृत्तकल्पनया। पुष्पितकस्य द्वे शृङ्गे — एकं सुवर्णमयं सूर्यसेवितम्, अपरं रजतमयं चन्द्रसेवितम् — इति वर्णनेन कविः दिवारात्रयोः शोभाभेदं चित्रयति। सूर्यवान् वैद्युतः कुञ्जरः इति नामत्रयम् अपि तेजसः एव सूचकम्, येन मार्गस्य उत्तरोत्तरं दिव्यत्वं वर्धते। ‘चतुर्दश योजनानि दुर्विगाहेन अध्वना’ इति सङ्ख्यानिर्देशेन कविः मार्गस्य कष्टं मापयति। वैद्युते सर्वकामफलाः वृक्षाः इति उक्तं, तेन तत्र विश्रामः सुखेन सम्भवति। मधुपानस्य उल्लेखः वानरस्वभावानुरूपः, यः अग्रे मधुवने प्रत्यागमिष्यति।

Past that island, a hundred leagues out in the sea, stands the glorious mountain Puṣpitaka, frequented by siddhas and cāraṇas. Bright as the rays of sun and moon, resting on the ocean's waters, it shines with broad peaks that seem to score the sky. The sun attends one of its peaks, which is of gold, and the moon the other, white and silver; with this the poet contrasts the beauty of day and of night. The ungrateful, the cruel and the unbelieving never see that mountain — the one moral lesson in the sarga, that what is divine is visible only to the pure in mind. The monkeys were to bow their heads to it and then search it. Beyond it, fourteen leagues away by a hard road, lies the unassailable mountain Sūryavān — the number measures the hardship of the journey — and past that the mountain Vaidyuta, whose trees bear every fruit one could want and are delightful in every season, so that rest there would be easy. There they were to eat choice roots and fruits and drink fine honey before going on; the king has thought even about their weariness on the road, which shows his care for them, and the honey suits the monkeys' nature, a theme that will return at the Honey Grove. Then comes the mountain Kuñjara, pleasing to eye and heart. All three names, Sūryavān, Vaidyuta and Kuñjara, speak of radiance, and with each the road grows more divine.

६अगस्त्यभवनम्, भोगवती पुरी, ऋषभपर्वतः

३५अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा।
तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्॥

३६शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम्।
तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी॥

३७विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता।
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः॥

३८सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः।
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी॥

३९तत्र चानन्तरोद्देशा ये केचन समावृताः।
तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितिः॥

४०सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः।
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्॥

४१दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम्।
न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं तु कदाचन॥

कुञ्जरे विश्वकर्मणा निर्मितम् अगस्त्यभवनं वर्तते। तत्र योजनविस्तारं दशयोजनम् उच्छ्रितं नानारत्नविभूषितं काञ्चनं दिव्यं शरणम् अस्ति। तत्रैव सर्पाणाम् आलयः भोगवती नाम पुरी — विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता, तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाविषैः घोरैः पन्नगैः च रक्षिता। यस्यां महाघोरः सर्पराजः वासुकिः वसति; ततः निर्याय सा अपि पुरी मार्गितव्या। तत्र ये केचन समावृताः अनन्तरोद्देशाः सन्ति ते अपि द्रष्टव्याः — गूढस्थानानि एव हरणकर्तुः आश्रयाः भवन्ति इति आशयः। तं देशम् अतिक्रम्य सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभः नाम महान् पर्वतः, यत्र गोशीर्षकं पद्मकं हरिश्यामं च दिव्यम् अग्निसमप्रभं चन्दनम् उत्पद्यते। तत् चन्दनं दृष्ट्वा अपि कदाचन न स्प्रष्टव्यम्। रक्षणस्य निषेधस्य च एतत् सङ्घटनं कविः सावधानतया स्थापयति — यत् दिव्यं तत् दर्शनीयम्, न तु ग्राह्यम्। एवं सुग्रीवः केवलं मार्गं न दर्शयति, अपितु मार्गे वर्तमानानि विघ्नानि निषेधांश्च अपि पूर्वम् एव कथयति, येन वानराः अज्ञानात् आपदं न गच्छेयुः। भोगवत्याः वर्णनं विशेषेण भयङ्करम् — विशालाः रथ्याः, दुर्धर्षं परिरक्षणम्, तीक्ष्णदंष्ट्राः महाविषाः पन्नगाः, स्वयं च वासुकिः। तथापि तत्र अपि अन्वेषणं कर्तव्यम् इति आज्ञा, येन कार्यस्य गौरवं भयात् अधिकम् इति सिध्यति। ऋषभस्य चन्दनं पुनः लोभस्य परीक्षा — यत् सर्वेषां प्रियं तत् एव निषिद्धम्। गोशीर्षकं पद्मकं हरिश्यामम् इति चन्दनस्य त्रयः भेदाः गणिताः, तेषां च प्रभा अग्निसमा इति उक्ता। अगस्त्यभवनस्य परिमाणम् अपि गणितेन कथितम् — योजनविस्तारं दशयोजनम् उच्छ्रितम्। विश्वकर्मणः निर्माणम् इति वचनेन तस्य दिव्यत्वं सिद्धम्।

On Kuñjara stands the house of Agastya built by Viśvakarman, a divine golden dwelling a league broad and ten leagues high, adorned with every kind of jewel; the poet even gives its measurements, and its builder proves it divine. There too is Bhogavatī, the city of the serpents, with broad streets, unassailable, guarded on every side by dreadful serpents with sharp fangs and deadly venom, where the terrible serpent king Vāsuki lives. The description is meant to frighten: wide streets, impregnable guard, venomous snakes and Vāsuki himself. Yet the order is that even there they must go in and search, which shows that the weight of the task outweighs the fear. Every enclosed and hidden tract there must also be examined, for such secret places are just where an abductor would take refuge. Beyond that land stands the great mountain Ṛṣabha, glorious and made of every kind of jewel, where divine sandal grows in three kinds, gośīrṣaka, padmaka and hariśyāma, glowing like fire. But that sandal, even when they saw it, they must never touch. The poet sets guarding and forbidding side by side with care: what is divine may be looked at but not taken, and the sandal everyone loves is here a test of greed. So Sugrīva does not only show the way; he tells them in advance of the obstacles and prohibitions on it, so that they will not stumble into disaster out of ignorance.

७रोहिताः गन्धर्वाः, पृथिव्याः अन्तः, यमस्य राजधानी

४२रोहिता नाम गन्धर्वा घोरं रक्षन्ति तद्वनम्।
तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः॥

४३शैलूषो ग्रामणीः शिक्षः शुको बभ्रुस्तथैव च।
रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम्॥

४४अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्ततः स्वर्गजितः स्थिताः।
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः॥

४५राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसाऽऽवृता।
एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः।
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः॥

रोहिताः नाम घोराः गन्धर्वाः तत् चन्दनवनं रक्षन्ति। तत्र पञ्च सूर्यसमप्रभाः गन्धर्वपतयः — शैलूषः, ग्रामणीः, शिक्षः, शुकः, बभ्रुः च — निवसन्ति; ते रविसोमाग्निवपुषां पुण्यकर्मणां निवासः इति उक्तम्। पृथिव्याः अन्ते ते दुर्धर्षाः स्वर्गजितः स्थिताः। ततः परं सुदारुणः पितृलोकः, यः वानरैः न सेव्यः; सा एव कष्टेन तमसा आवृता यमस्य राजधानी। एतावद् एव वीरैः वानरपुंगवैः विचेतुं गन्तुं वा शक्यम्; अतः परं गतिमतां गतिः नास्ति। पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तत् ‘॥ ४५॥’ इति अङ्केन एव निश्चितम्। अत्र सुग्रीवः भौगोलिकीं सीमां स्पष्टं निर्दिशति — जीवलोकस्य अन्तः एव अन्वेषणस्य अपि अन्तः। एषा सीमा न केवलं भयात्, अपितु धर्मात् अपि — पितृलोके जीवतां प्रवेशः न विहितः। ‘स्वर्गजितः’ इति पदेन ते गन्धर्वाः तपसा स्वर्गं जितवन्तः इति ज्ञायते। पञ्चानां गन्धर्वपतीनां नामानि पृथक् गणितानि, तेन तेषां व्यक्तित्वं स्थापितम्।

That sandal grove is guarded by dreadful gandharvas called the Rohitas. Five gandharva lords live there, bright as the sun — Śailūṣa, Grāmaṇī, Śikṣa, Śuka and Babhru, each named separately so that each stands as an individual — and it is the home of holy beings whose bodies shine like sun, moon and fire. At the end of the earth stand these unassailable ones who have won heaven, as "winners of heaven" tells us, by their austerities. Beyond that the monkeys must not go, for there lies the dreadful world of the fathers, not a place for monkeys, and Yama's capital wrapped in painful darkness. That far, and no farther, could the heroic monkeys search or travel; beyond it there is no road even for those who can go where they please. Here Sugrīva draws a clear boundary: where the world of the living ends, the search ends too. The limit is set not only by fear but by dharma, for the living may not enter the world of the dead.

८मासावधिः, प्रतिज्ञा, अन्तिमम् उत्साहवचनम्

४६सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते।
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितुमर्हथ॥

४७यश्च मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति।
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति॥

४८ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः।
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति॥

४९अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः।
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम्॥

एतत् सर्वं समालोक्य यत् च अन्यत् दृश्यते तत् अपि निरीक्ष्य वैदेह्याः गतिं विदित्वा वानराः संनिवर्तितुम् अर्हन्ति। यः मासात् पूर्वम् एव निवृत्तः ‘सीता दृष्टा’ इति वक्ष्यति, सः मत्तुल्यविभवः भोगैः सुखं विहरिष्यति। ततः अधिकः प्रियः मम प्राणात् अपि कोऽपि नास्ति; बहुशः कृतापराधः अपि सः मम बन्धुः भविष्यति — इति वचनेन सुग्रीवः क्षमायाः आश्वासनम् अपि ददाति। अन्ते पुष्पिताग्रावृत्तेन सः वदति — अमितबलपराक्रमाः भवन्तः विपुलगुणेषु कुलेषु प्रसूताः; यथा मनुजपतिसुतां लभध्वं तथा तदधिगुणं पुरुषार्थम् आरभध्वम्। पुरस्कारस्य वचनम् अत्र भयस्य स्थाने स्थापितम् — राजा दण्डेन न, प्रीत्या एव प्रेरयति। कुलस्य गुणस्य च स्मरणं क्षत्रियनीतेः अनुसारि, येन वानराः स्वं गौरवं स्मृत्वा उत्साहं प्राप्नुयुः। ‘पुरुषार्थम् आरभध्वम्’ इति अन्तिमं पदं सर्गस्य सारः — फलं दैवाधीनम्, आरम्भः तु पुरुषाधीनः। मासावधेः निर्देशः अग्रे कथायाः तनावं जनयिष्यति, यतः दक्षिणगणः एव कालम् अतिक्रमिष्यति।

When they had surveyed all this and whatever else came into view, and had learnt where Vaidehī was, they were to come back. Whoever returned within the month and said "Sītā has been seen" would live happily in luxury, with wealth equal to Sugrīva's own. No one would be dearer to him, dearer even than his own life; however often such a monkey had offended, he would be his kinsman — so Sugrīva promised forgiveness as well. Last, in a closing verse of a different metre, he told them that they were of measureless strength and valour, born in families rich in virtue, and that they must undertake a deed of manly worth great enough to win back the daughter of the king of men. Here reward takes the place of fear: the king drives them not with punishment but with affection. Reminding them of their families and their virtues follows the policy of kings, so that the monkeys, remembering their own honour, would be fired with zeal. "Undertake a deed of manly worth" sums up the sarga: the outcome rests with fate, but the undertaking rests with oneself. And the month's deadline will later build the story's tension, for it is this southern band that will let the time run out.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
प्रस्थाप्य ४१.१ प्रेषयित्वा, प्रस्थानं कारयित्वा
सन्धिः
प्र + स्थाप्य → प्रस्थाप्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्र’ इति उपसर्गः केवलं योजितः
समासः
समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः णिजन्तात् क्त्वाप्रत्यये ल्यबादेशः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अभिलक्षितान् ४१.१ विशेषेण चिह्निताः, प्रसिद्धाः, चयनेन गृहीताः
सन्धिः
अभि + लक्षितान् → अभिलक्षितान् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लक्ष्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘वानरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पितामहसुतम् ४१.२ ब्रह्मणः पुत्रम्, इति जाम्बवतः पौराणिकं परिचयम्
सन्धिः
पितामह + सुतम् → पितामहसुतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पितामहस्य सुतः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘जाम्बवन्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महौजसम् ४१.२ महाबलम्, महातेजसम्
सन्धिः
महा + ओजस् → महौजस् — वृद्धिसन्धिः (आ + ओ = औ)
समासः
महत् ओजः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हुताशनसुत ४१.४ अग्नेः पुत्रौ — उल्कामुखः अनङ्गः च
सन्धिः
हुताशन + सुत → हुताशनसुत — सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वपदे तु हुत + अशन → हुताशन इति सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
हुताशनस्य (अग्नेः) सुतौ — षष्ठीतत्पुरुषः; मूले ‘हुताशनसुतावुभौ’ इति द्विवचने
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (मूले ‘सुतौ’ इति रूपम्)
अग्रेसरम् ४१.६ पुरोगामिनम्, नायकम्
सन्धिः
अग्रे + सरम् → अग्रेसरम् — अलुक्समासे सप्तम्याः लोपः न; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्रे सरति इति अग्रेसरः, तम् — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्समासः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समुद्देशाः ४१.७ प्रदेशाः, स्थानविशेषाः
सन्धिः
सम् + उद् + देशाः → समुद्देशाः — मकारस्य परसवर्णः, ततः ‘उद्’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘दिश्’ धातोः घञन्तं रूपम्, ‘सम्’ ‘उद्’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
महोरगनिषेविताम् ४१.८ महासर्पैः सेविताम्, बृहद्भुजङ्गसङ्कुलाम्
सन्धिः
महा + उरग → महोरग — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महद्भिः उरगैः निषेविता, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (नद्याः विशेषणम्)
सपर्वतनदीगुहम् ४१.११ पर्वतयुक्तं नदीयुक्तं गुहायुक्तं च
सन्धिः
नदी + गुह → नदीगुह — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स’ इति सहार्थकः अव्ययीभावपूर्वपदम्
समासः
पर्वतैः नदीभिः गुहाभिः च सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘दण्डकारण्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
चित्रपुष्पितकाननः ४१.१३ विचित्रपुष्पयुक्तवनशाली
सन्धिः
पुष्पित + कानन → पुष्पितकानन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘चित्र’ इति पूर्वपदम्
समासः
चित्राणि पुष्पितानि काननानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आपगाम् ४१.१४ नदीम् (यस्याम् आपः गच्छन्ति)
सन्धिः
अप् + गा → आपगा — ‘अप्’ शब्दस्य दीर्घः (आपः गच्छति इति)
समासः
अपः गच्छति इति आपगा, ताम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अप्सरोगणैः ४१.१५ अप्सरःसमूहैः
सन्धिः
अप्सरस् + गणैः → अप्सरोगणैः — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (सकारस्य विसर्गः, ततः ओकारः)
समासः
अप्सरसां गणाः, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
ऋषिसत्तमम् ४१.१६ ऋषिश्रेष्ठम्, मुनिवरम्
सन्धिः
ऋषि + सत्तम → ऋषिसत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति; मूले तु ‘अगस्त्यम् + ऋषिसत्तमम्’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य ऋकारे योगः
समासः
ऋषिषु सत्तमः, तम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
ग्राहजुष्टाम् ४१.१७ नक्रादिजलजन्तुभिः सेविताम्
सन्धिः
ग्राह + जुष्टाम् → ग्राहजुष्टाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ग्राहैः जुष्टा, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रच्छन्नद्वीपवारिणी ४१.१७ यस्याः जले द्वीपाः आच्छादिताः सन्ति, सा
सन्धिः
प्र + छन्न → प्रच्छन्न — छकारस्य द्वित्वम्; द्वीप + वारिन् → द्वीपवारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रच्छन्नानि द्वीपानि वारिणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (ताम्रपर्ण्याः विशेषणम्)
सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम् ४१.१९ कार्यस्य निर्णयं सम्यक् विचार्य
सन्धिः
सम्प्रधार्य + अर्थनिश्चयम् → सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अर्थस्य निश्चयः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘सम्प्रधार्य’ इति ल्यबन्तम् पृथक् क्रिया
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अर्थनिश्चयम्’ इत्यस्य)
सुमनोरमम् ४१.२२ अतीव मनोहरम्
सन्धिः
सु + मनस् + रमम् → सुमनोरमम् — विसर्गस्य उत्वे गुणसन्धिः (सकारस्य ओकारः)
समासः
मनः रमयति इति मनोरमम्, सु इति प्रशंसायाम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
शतयोजनविस्तृतः ४१.२३ शतयोजनपरिमाणेन विस्तीर्णः
सन्धिः
योजन + विस्तृत → योजनविस्तृत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शतं योजनानि विस्तृतः — द्वितीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्विगुः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्वीपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
छायामाक्षिप्य ४१.२६ छायाम् आकृष्य (येन प्राणी वशम् आगच्छति)
सन्धिः
छायाम् + आक्षिप्य → छायामाक्षिप्य — सन्धिकार्यं नास्ति, मकारस्य आकारे योगमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘क्षिप्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘आ’ इति उपसर्गः; ‘छायाम्’ इति कर्म
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्) सह द्वितीयान्तपदेन
निःसंशयान् ४१.२७ संशयरहितान्, निर्णीतान्
सन्धिः
निः + संशयान् → निःसंशयान् — विसर्गस्य सकारे परे रक्षणम्
समासः
निर्गतः संशयः येभ्यः ते, तान् — बहुव्रीहिः (नञ्समानार्थकेन निः-उपसर्गेण)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘संशयान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृतघ्नाः ४१.३० उपकारं विस्मरन्तः, अकृतज्ञाः
सन्धिः
कृत + घ्नाः → कृतघ्नाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतम् (उपकारं) घ्नन्ति इति कृतघ्नाः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विमार्गथ ४१.३१ अन्विष्यत, सर्वतः अन्वेषणं कुरुत
सन्धिः
वि + मार्गथ → विमार्गथ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः लोट्, ‘वि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
वरार्हाणि ४१.३३ श्रेष्ठतां योग्यानि, उत्तमानि
सन्धिः
वर + अर्हाणि → वरार्हाणि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वरम् अर्हन्ति इति वरार्हाणि — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मूलानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
उच्छ्रितम् ४१.३५ उन्नतम्, ऊर्ध्वं समुत्थितम्
सन्धिः
उद् + श्रितम् → उच्छ्रितम् — श्चुत्वसन्धिः (दकारस्य चकारः), ततः शकारस्य छकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘उद्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शरणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गोशीर्षकम् ४१.४० गोशीर्षनामकं श्रेष्ठं चन्दनम्
सन्धिः
गो + शीर्षक → गोशीर्षक — सन्धिकार्यं नास्ति (अत्र ‘गो’ इति प्रातिपदिकम् एव पूर्वपदम्)
समासः
गोः शीर्षम् इव आकारः यस्य तत् — बहुव्रीहिः, ततः कन्प्रत्ययः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
स्वर्गजितः ४१.४४ स्वर्गं स्वकर्मणा जितवन्तः, पुण्यलोकजेतारः
सन्धिः
स्वर्ग + जितः → स्वर्गजितः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वर्गं जितवन्तः इति स्वर्गजितः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तमसाऽऽवृता ४१.४५ अन्धकारेण आच्छादिता
सन्धिः
तमसा + आवृता → तमसाऽऽवृता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ); मुद्रणे लोपः द्वाभ्याम् अवग्रहाभ्यां सूचितः
समासः
समासः नास्ति — ‘तमसा’ इति तृतीयान्तम्, ‘आवृता’ इति क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘राजधानी’ इत्यस्य विशेषणम्)
संनिवर्तितुम् ४१.४६ प्रतिनिवर्तितुम्, पुनः आगन्तुम्
सन्धिः
सम् + नि + वर्तितुम् → संनिवर्तितुम् — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तम्, ‘सम्’ ‘नि’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
मत्तुल्यविभवः ४१.४७ मम समानैश्वर्यः
सन्धिः
मद् + तुल्य → मत्तुल्य — जश्त्वस्य अभावे चर्त्वम् (दकारस्य तकारः)
समासः
मया तुल्यः विभवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तदधिगुणम् ४१.४९ ततः अधिकगुणयुक्तम्, उत्कृष्टतरम्
सन्धिः
तद् + अधिगुणम् → तदधिगुणम् — सन्धिकार्यं नास्ति; अधि + गुण → अधिगुण
समासः
तस्मात् अधिकः गुणः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘पुरुषार्थम्’ इत्यस्य विशेषणम्)