॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ४०

किष्किन्धाकाण्डम् — चत्वारिंशः सर्गः

पूर्वदिशि वानराणां प्रेषणम्

सुग्रीवस्य सेनानिवेदनम्, रामस्य प्रत्युत्तरम्, विनतस्य नियोजनम्, पूर्वदिशः नदीजनपदद्वीपपर्वतवर्णनम्, मासमर्यादा

समृद्धार्थः सुग्रीवः रामं वदति — मद्विषयवासिनः बलिनः कामरूपिणः वानरेन्द्राः आगताः विनिविष्टाः च; ते ख्यातकर्मापदानाः जितक्लमाः निदेशवर्तिनः च सन्ति; यत् प्राप्तकालं मन्यसे तत् आज्ञापयितुम् अर्हसि। रामः तं परिष्वज्य वदति — वैदेही जीवति न वा, रावणः च यस्मिन् देशे वसति, तत् ज्ञायताम्; अस्मिन् कार्ये अहं प्रभुः न, त्वम् एव हेतुः प्रभुः च; त्वं सुहृद्द्वितीयः प्राज्ञः कालविशेषवित् सुहृदाप्तः अर्थवित्तमः च। ततः सुग्रीवः रामलक्ष्मणयोः सांनिध्ये विनतं नाम शैलाभं मेघनिर्घोषं यूथपं शतसहस्रेण वानराणां सह पूर्वां दिशं प्रेषयति। सः पूर्वदिशः विस्तरेण वर्णनं करोति — भागीरथी सरयूः कौशिकी यमुना सरस्वती सिन्धुः शोणः मही कालमही च नद्यः; ब्रह्ममालविदेहमालवकाशिकोसलमागधपुण्ड्राङ्गाः जनपदाः; कोशकारभूमिः रजताकरभूमिः च; समुद्रगताः पर्वताः पत्तनानि मन्दरकोटिः च; कर्णप्रावरणौष्ठकर्णकघोरलोहमुखैकपादकपुरुषादककिरातनरव्याघ्राः जातयः; यवद्वीपः सुवर्णरूप्यकद्वीपः शिशिरपर्वतः; शोणसागरतीराणि; समुद्रद्वीपाः छायाग्राहिणः असुराः; लोहितसागरः कूटशाल्मली वैनतेयगृहं मन्देहराक्षसाः; क्षीरोदः ऋषभपर्वतः सुदर्शनसरः; जलोदसागरे हयमुखं वडवानलः; जातरूपशिलः, तत्र अनन्तः सवेदिकः तालकेतुः; उदयपर्वतः सौमनसशृङ्गं त्रिविक्रमस्य पदम्; वैखानसवालखिल्याः; सुदर्शनद्वीपः; पूर्वं द्वारम्। ततः परं दिक् अगम्या, चन्द्रसूर्यरहिता, तमसावृता। मासे पूर्णे उदयपर्वतं प्राप्य निवर्तध्वम्; ऊर्ध्वं मासात् वसन् वध्यः भवेत्; सीताम् अवाप्य निवृत्ताः सुखिनः भविष्यथ इति सुग्रीवः आदिशति।

१सुग्रीवस्य सेनानिवेदनम्

१अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम्॥

२आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः।
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः॥

३त इमे बहुविक्रान्तैर्बलिभिर्भीमविक्रमैः।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः॥

४ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः॥

५पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः।
कोट्योघाश्च इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः॥

६निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते स्थिताः।
अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम॥

७त इमे बहुसाहस्रैरनीकैर्भीमविक्रमैः।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः॥

८यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम्।
त्वत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि॥

९काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः।
तथापि तु यथायुक्तमाज्ञापयितुमर्हसि॥

अथ समृद्धार्थः प्लवगेश्वरः राजा सुग्रीवः नरशार्दूलं परबलार्दनं रामम् उवाच — मम विषये वासिनः बलिनः कामरूपिणः महेन्द्राभाः वानरेन्द्राः आगताः विनिविष्टाः च। ते इमे बहुविक्रान्तैः बलिभिः भीमविक्रमैः सह आगताः घोराः वानराः दैत्यदानवसंनिभाः। ख्यातकर्मापदानाः बलवन्तः जितक्लमाः पराक्रमेषु विख्याताः व्यवसायेषु च उत्तमाः। हे राम, पृथिव्यम्बुचराः नानानगनिवासिनः कोट्योघाः इमे वानराः तव किंकराः प्राप्ताः। सर्वे निदेशवर्तिनः, सर्वे गुरुहिते स्थिताः; हे अरिंदम, तव अभिप्रेतम् अनुष्ठातुं ते शक्ष्यन्ति। ते इमे बहुसाहस्रैः अनीकैः भीमविक्रमैः सह आगताः घोराः दैत्यदानवसंनिभाः। हे नरव्याघ्र, यत् प्राप्तकालं मन्यसे तत् उच्यताम्; त्वत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तम्, आज्ञापयितुम् अर्हसि। एषाम् इदं कार्यं मम तत्त्वतः विदितं कामम्, तथापि यथायुक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि इति। सेनापतिः बलं समाहृत्य स्वामिनः आज्ञां प्रतीक्षते — एषा एव मर्यादा। ‘समृद्धार्थः’ इति प्रथमपदेन एव सुग्रीवस्य अवस्था सूच्यते — यस्य प्रयोजनं सिद्धम्, तस्य वचनं निश्चयपूर्णं भवति। तृतीयः सप्तमश्च श्लोकौ प्रायः समानौ; तयोः पूर्वार्धे एव भेदः — ‘बहुविक्रान्तैर्बलिभिः’ इति च ‘बहुसाहस्रैरनीकैः’ इति च। एषा पुनरुक्तिः वुल्गेटस्य एव विशेषः, समीक्षितसंस्करणे सा न दृश्यते। ‘पृथिव्यम्बुचराः’ इति पदेन वानराणां स्थलजलयोः उभयत्र सञ्चारः सूचितः, यत् अग्रे समुद्रलङ्घनस्य पूर्वसूचना इव। ‘कोट्योघाः’ इति च संख्यायाः प्रवाहरूपेण वर्णनम् — न गण्यन्ते, अपितु ओघवत् प्रवहन्ति इति भावः। ‘तव किंकराः’ इति वचनेन सुग्रीवः स्वसैन्यम् एव रामाय समर्पयति। ‘जितक्लमाः’ इति च दीर्घयात्रायाः योग्यता सूचिता।

Then King Sugrīva, lord of the monkeys, his purpose now achieved, spoke to Rāma, tiger among men and crusher of enemy armies; the first word the poet uses of him, "his purpose achieved", shows why his words were now so full of certainty. "The strong lords of the monkeys who live in my realm, who can take any form and are splendid as great Indra, have come and taken up their stations. Here they are, terrible monkeys like the daityas and dānavas, come with warriors of great valour, strong and dreadful in prowess, their deeds and exploits famous, mighty and untiring, renowned for courage and excellent in enterprise. They range over land and water, Rāma, and live on mountains of every kind; these monkeys, your servants, have come in floods of tens of millions. All of them obey orders and all are devoted to their elders' good; they will be able to do whatever you intend, subduer of foes. Here they are, terrible as daityas and dānavas, come with many thousands of troops of dreadful valour. Tell me what you think the hour requires, tiger among men. This army is yours and at your disposal; it is for you to command it. I know well enough what their task is, but still it is for you to give whatever orders are fitting." A commander who has gathered his forces waits for his lord's word; this is the proper order. That they range over land and water hints already at the crossing of the ocean to come; the tens of millions come not as numbers to be counted but as a flood; "your servants" hands his army over to Rāma; and "untiring" shows they are fit for a long march.

२रामस्य प्रत्युत्तरं सुग्रीवस्य प्राधान्यस्थापनम्

१०तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत्॥

११ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन्वसति रावणः॥

१२अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च।
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन्काले सह त्वया॥

१३नाहमस्मिन्प्रभुः कार्ये वानरेन्द्र न लक्ष्मणः।
त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर॥

१४त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम्।
त्वं हि जानासि मे कार्यं मम वीर न संशयः॥

१५सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित्।
भवानस्मद्धिते युक्तः सुहृदाप्तोऽर्थवित्तमः॥

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं दशरथात्मजः रामः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — हे सौम्य, वैदेही जीवति वा न वा इति ज्ञायताम्; हे महाप्राज्ञ, यस्मिन् देशे रावणः वसति सः च देशः ज्ञायताम्। वैदेहीं रावणस्य निलयं च अधिगम्य ततः अहं तस्मिन् काले त्वया सह प्राप्तकालं विधास्यामि। हे वानरेन्द्र, अस्मिन् कार्ये अहं प्रभुः न, न च लक्ष्मणः; हे प्लवगेश्वर, त्वम् एव अस्य कार्यस्य हेतुः प्रभुः च। हे विभो, त्वम् एव मम कार्यविनिश्चयम् आज्ञापय; हे वीर, त्वं मम कार्यं जानासि, न संशयः। सुहृद्द्वितीयः विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् च भवान् अस्मद्धिते युक्तः सुहृत् आप्तः अर्थवित्तमः च। रामः स्वयं कर्तृत्वं त्यक्त्वा मित्रे एव तत् आरोपयति — एतत् विश्वासस्य परमं रूपम्; यः मित्रं प्रभुं करोति सः एव मित्रस्य उत्साहं वर्धयति। रामस्य प्रथमा आज्ञा न युद्धविषया, अपितु ज्ञानविषया — ‘ज्ञायताम्’ इति; अन्वेषणम् एव सर्वप्रथमं कार्यम् इति सः जानाति। ‘जीवति वा न वा’ इति संशयः रामस्य हृदयस्य व्यथां प्रकाशयति, तथापि सः धैर्येण कार्यक्रमं रचयति। ‘सुहृद्द्वितीयः’ इति विशेषणम् अत्र बहुविधम् अर्थं वहति — सुग्रीवः स्वयं मित्रवान्, मित्रैः सह च कार्यं करोति। ‘कालविशेषवित्’ इति च राजनीत्याः मूलगुणः — यः कालं न जानाति सः सर्वं नाशयति। एवं रामः स्तुतिपुरःसरम् एव आज्ञां दापयति, स्वयं च कर्तृत्वं परिहरति। लक्ष्मणस्य नामग्रहणम् अपि तस्य विनयस्य अङ्गम्।

When Sugrīva had spoken, Rāma, son of Daśaratha, took him in both arms and said, "Gentle friend, let it be found out whether Vaidehī is alive or not, and, wise one, the land where Rāvaṇa lives. When Vaidehī and Rāvaṇa's dwelling have been found, then I will do with you what the hour demands. In this business, lord of the monkeys, I am not the master, nor is Lakṣmaṇa; you are its cause and its master, lord of the leaping ones. You yourself decide and give the orders in my cause, my lord; you know what I need, hero, there is no doubt of it. You have friends at your side, you are valiant and wise, you know the right moment, you are devoted to our good, a trusted friend and the best judge of what should be done." Rāma gives up the part of the doer and lays it on his friend, the highest form of trust, for one who makes his friend the master raises his friend's spirit; naming Lakṣmaṇa too is part of his humility. His first command is not about war but about knowledge, "let it be found out", for he knows that searching must come before everything. The doubt whether Sītā is alive or not shows the ache in his heart, yet he lays out the plan with composure. "Knowing the right moment" is the root virtue of statecraft, for whoever does not know the time ruins everything; and so Rāma, beginning with praise, has the command given by Sugrīva and does not claim it for himself.

३विनतस्य पूर्वदिशि नियोजनम्

१६एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम्।
अब्रवीद्रामसांनिध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः॥

१७शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम्।
सोमसूर्यनिभैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम॥

१८देशकालनयैर्युक्तो विज्ञः कार्यविनिश्चये।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्॥

१९अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम्।
तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च॥

२०मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च।
नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा॥

एवम् उक्तः सुग्रीवः रामस्य सांनिध्ये धीमतः लक्ष्मणस्य च समक्षे विनतं नाम यूथपम् अब्रवीत् — शैलाभं मेघनिर्घोषम् ऊर्जितं तं प्लवगेश्वरं प्रति सः आह — हे वानरोत्तम, सोमसूर्यनिभैः वानरैः सार्धं, देशकालनयैः युक्तः कार्यविनिश्चये विज्ञः त्वं तरस्विनां वानराणां शतसहस्रेण वृतः सशैलवनकाननां पूर्वां दिशम् अधिगच्छ। तत्र वैदेहीं सीतां रावणस्य निलयं च गिरिदुर्गेषु वनेषु नदीषु च मार्गध्वम्। रम्यां भागीरथीं नदीं, सरयूं, कौशिकीं च मार्गध्वम् इति। दिग्वर्णनम् अत्र आरभ्यते, यत् अस्य काण्डस्य विशिष्टम् अङ्गम् — भारतवर्षस्य पूर्वदिशः नद्यः, जनपदाः, द्वीपाः, पर्वताः च क्रमेण गण्यन्ते। विनतः नाम यूथपः शैलाभः मेघनिर्घोषः च इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां तस्य आकारः स्वरः च वर्ण्येते। ‘देशकालनयैः युक्तः’ इति नायकस्य त्रयः गुणाः — देशज्ञानम्, कालज्ञानम्, नीतिज्ञानं च; एतैः एव दूतकार्यं सिध्यति। ‘शतसहस्रेण’ इति संख्या प्रत्येकस्य दिग्यूथस्य परिमाणं दर्शयति। पूर्वा दिक् प्रथमं निर्दिष्टा, यतः सा एव सूर्योदयस्य दिक्, मङ्गलदिक् च। सशैलवनकानना इति विशेषणेन अन्वेष्टव्यस्य प्रदेशस्य वैविध्यं सूच्यते — पर्वताः, वनानि, काननानि च पृथक् गण्यन्ते। रामलक्ष्मणयोः सांनिध्ये आज्ञादानेन सुग्रीवः स्वप्रतिज्ञां प्रत्यक्षीकरोति।

So addressed, Sugrīva, in the presence of Rāma and the wise Lakṣmaṇa, carrying out his promise before their eyes, spoke to a troop leader named Vinata, a mighty lord of monkeys huge as a mountain and loud as a thundercloud. "Best of monkeys, with monkeys bright as the moon and the sun, you who understand place, time and policy and are skilled in deciding what must be done, take a hundred thousand swift monkeys and go to the eastern quarter with its mountains, woods and groves. There search for Sītā Vaidehī and for Rāvaṇa's dwelling, in the mountain fastnesses, in the forests and along the rivers, the lovely Bhāgīrathī, the Sarayū and the Kauśikī." Here begins the description of the quarters, a special feature of this kāṇḍa, in which the rivers, peoples, islands and mountains of each direction are named in turn. Knowledge of place, time and policy are the three qualities by which an envoy's work succeeds; a hundred thousand is the size of each band sent to a quarter; and mountains, woods and groves are named separately to show how varied the land to be searched was. The east is named first, for it is the quarter of the sunrise, the auspicious quarter.

४नदीनां जनपदानां च गणना

२१कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम्।
सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम्॥

२२महीं कालमहीं चापि शैलकाननशोभिताम्।
ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्काशिकोसलान्॥

२३मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रांस्त्वङ्गांस्तथैव च।
भूमिं च कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम्॥

२४सर्वं च तद्विचेतव्यं मार्गयद्भिस्ततस्ततः।
रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरथस्नुषाम्॥

रम्यां कालिन्दीं यमुनां, यामुनं महागिरिं, सरस्वतीं, सिन्धुं, मणिनिभोदकं शोणं च मार्गध्वम्। शैलकाननशोभितां महीं कालमहीं च, ब्रह्ममालान् विदेहान् मालवान् काशिकोसलान् च, मागधान् महाग्रामान् पुण्ड्रान् अङ्गान् च तथा एव, कोशकाराणां भूमिं रजताकरां भूमिं च — सर्वं तत् ततस्ततः मार्गयद्भिः विचेतव्यम्। रामस्य दयितां भार्यां दशरथस्नुषां सीताम् अन्वेष्टव्याम् इति। नदीनां जनपदानां च एषा गणना प्राचीनस्य भारतवर्षस्य भूगोलं दर्शयति; कोशकारभूमिः रजताकरभूमिः च इति वाणिज्यदृष्ट्या अपि प्रदेशाः निर्दिष्टाः — काव्ये भूगोलः अपि रसवान् भवति इति अत्र दृश्यते। भागीरथी सरयूः कौशिकी यमुना सरस्वती सिन्धुः शोणः च इति सप्त प्रधानाः नद्यः क्रमेण उक्ताः; तासु सरस्वतीसिन्धू तु पश्चिमदेशीये अपि इह गणिते, येन कविः पूर्वदिशं विस्तृततया गृह्णाति इति ज्ञायते। जनपदानां गणने विदेहाः काशिकोसलाः मागधाः पुण्ड्राः अङ्गाः च इति पूर्वदेशीयाः स्पष्टाः। ‘मार्गयद्भिः’ इति शतृप्रत्ययान्तेन अन्वेषणस्य सातत्यं सूच्यते — न सकृत्, अपितु पुनः पुनः अन्वेष्टव्यम्। ‘रामस्य दयितां भार्याम्’ इति सम्बोधनेन अन्वेषणस्य लक्ष्यं सर्वदा स्मार्यते, यतः विस्तृते भूगोले लक्ष्यविस्मरणम् एव महान् दोषः। ‘दशरथस्नुषाम्’ इति सम्बन्धनिर्देशेन कुलगौरवम् अपि स्मार्यते।

"Search the lovely Kālindī, which is the Yamunā, and the great mountain Yāmuna, the Sarasvatī and the Sindhu, and the Śoṇa with its water bright as gems; the Mahī and the Kālamahī, beautiful with mountains and woods; the Brahmamālas, the Videhas, the Mālavas, the Kāśis and the Kosalas, the Māgadhas with their great villages, and the Puṇḍras and the Aṅgas too, the land of the silk-worm keepers and the land of the silver mines. All of it must be searched as you range here and there looking for Sītā, Rāma's beloved wife and Daśaratha's daughter-in-law." This list of rivers and peoples shows the geography of ancient India; lands are even named for their trade in silk and silver, and in poetry geography too has its flavour. Seven great rivers are named, and since the Sarasvatī and the Sindhu belong to the west, the poet evidently takes the eastern quarter broadly; the Videhas, Kāśis, Kosalas, Māgadhas, Puṇḍras and Aṅgas are plainly eastern peoples. The search is to go on and on, not once but again and again, and naming Sītā as Rāma's beloved wife keeps the aim always in view, for in so vast a land the great danger is forgetting what one is looking for; calling her Daśaratha's daughter-in-law recalls the honour of her family.

५द्वीपवासिनां विचित्राणां जातीनां वर्णनम्

२५समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च।
मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदालयाः॥

२६कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः।
घोरलोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः॥

२७अक्षया बलवन्तश्च तथैव पुरुषादकाः।
किरातास्तीक्ष्णचूडाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः॥

२८आममीनाशनाश्चापि किराता द्वीपवासिनः।
अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति स्मृताः॥

२९एतेषामाश्रयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः।
गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च॥

समुद्रम् अवगाढान् पर्वतान् पत्तनानि च, मन्दरस्य कोटिं संश्रिताः ये केचित् आलयाः — तत्र सर्वत्र अन्वेष्टव्यम्। कर्णप्रावरणाः — ये कर्णैः एव वस्त्रम् इव आत्मानम् आवृण्वन्ति, ओष्ठकर्णकाः — येषां कर्णाः ओष्ठपर्यन्तं विस्तृताः, घोरलोहमुखाः, जवनाः एकपादकाः, अक्षयाः बलवन्तः पुरुषादकाः, तीक्ष्णचूडाः हेमाभाः प्रियदर्शनाः किराताः, आममीनाशनाः द्वीपवासिनः किराताः, अन्तर्जलचराः घोराः ये नरव्याघ्राः इति स्मृताः — एतेषां सर्वेषां काननौकसाम् आश्रयाः विचेयाः। ये च गिरिभिः प्लवनेन प्लवेन च गम्यन्ते ते अपि देशाः अन्वेष्टव्याः। एषु वर्णनेषु प्राचीनानां यात्रिकाणां श्रुतिपरम्परा प्रतिबिम्बिता — दूरदेशानां विचित्राः जातयः एवम् एव कथ्यन्ते स्म। कर्णप्रावरणाः इति ये उक्ताः तेषां कर्णौ एव वस्त्रम् इव देहम् आवृणुतः इति व्याख्यातारः; ओष्ठकर्णकाः तु येषां कर्णाः ओष्ठपर्यन्तं लम्बन्ते। एकपादकाः इति एकपादयुक्ताः, तथापि जवनाः — विरोधाभासः अत्र आश्चर्यं जनयति। ‘अक्षयाः’ इति येषां सन्ततिः न क्षीयते; ‘पुरुषादकाः’ इति नरभक्षकाः। नरव्याघ्राः इति येषाम् अधःकायः मनुष्यस्य इव, ऊर्ध्वकायः च व्याघ्रस्य इव। ‘प्लवनेन प्लवेन च’ इति पदाभ्यां तरणं नौकया गमनं च पृथक् निर्दिष्टे — समुद्रयात्रायाः द्वौ उपायौ। किरातानां द्वौ भेदौ अत्र उक्तौ — तीक्ष्णचूडाः हेमाभाः, द्वीपवासिनः आममीनाशनाः च।

"Search also the mountains that plunge into the sea, the port towns, and whatever dwellings there are on the summit of Mandara. Search the haunts of all these forest dwellers: the Karṇaprāvaraṇas, whose ears, the commentators say, wrap them like a garment, and the Oṣṭhakarṇakas, whose ears hang down to their lips; the grim iron-faced folk and the swift one-footed people; the strong ones whose race never fails, and the man-eaters; the Kirātas with sharp topknots, golden-skinned and pleasant to see, and the island Kirātas who eat raw fish; and the dreadful creatures that move under the water, called man-tigers, with a man's body below and a tiger's above. Search too the lands that can be reached over mountains, by swimming or by boat." In these descriptions the tales of ancient travellers are reflected, for that is how strange peoples of distant lands used to be described. That the one-footed folk should be swift is a paradox meant to amaze; swimming and boats are named separately as the two ways of crossing the sea; and two kinds of Kirātas are distinguished.

६यवद्वीपः शिशिरपर्वतः शोणनदश्च

३०यत्नवन्तो यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम्।
सुवर्णरूप्यकद्वीपं सुवर्णाकरमण्डितम्॥

३१यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः।
दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः॥

३२एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च।
मार्गध्वं सहिताः सर्वे रामपत्नीं यशस्विनीम्॥

३३ततो रक्तजलं प्राप्य शोणाख्यं शीघ्रवाहिनम्।
गत्वा पारं समुद्रस्य सिद्धचारणसेवितम्॥

३४तस्य तीर्थेषु रम्येषु विचित्रेषु वनेषु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः॥

यत्नवन्तः भूत्वा सप्तराजोपशोभितं यवद्वीपं, सुवर्णाकरमण्डितं सुवर्णरूप्यकद्वीपं च अन्विच्छत। यवद्वीपम् अतिक्रम्य शिशिरः नाम पर्वतः अस्ति, यः शृङ्गेण दिवं स्पृशति, देवदानवसेवितः च। एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रपातेषु वनेषु च सहिताः सर्वे यशस्विनीं रामपत्नीं मार्गध्वम्। ततः शीघ्रवाहिनं शोणाख्यं रक्तजलं प्राप्य, सिद्धचारणसेवितं समुद्रस्य पारं गत्वा, तस्य रम्येषु तीर्थेषु विचित्रेषु वनेषु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। यवद्वीपसुवर्णद्वीपयोः उल्लेखेन प्राचीनस्य समुद्रवाणिज्यस्य ज्ञानं सूच्यते; सुवर्णाकराणां रजताकराणां च निर्देशः अपि तम् एव अनुभवं प्रकटयति। ‘यत्नवन्तः’ इति पदेन अन्वेषणे विशेषः उद्यमः अपेक्ष्यते इति सूचितम्, यतः द्वीपाः दुर्गमाः। शिशिरपर्वतः दिवं शृङ्गेण स्पृशति इति अतिशयोक्त्या तस्य औन्नत्यं वर्ण्यते; देवदानवसेवितत्वेन च तस्य दिव्यता। शोणनदः ‘रक्तजलः’ इति उक्तः — तस्य जलं लोहधातुभिः रक्तवर्णम् इति लोकप्रसिद्धिः। ‘सिद्धचारणसेवितम्’ इति समुद्रपारस्य विशेषणम् अपि तस्य दिव्यतां सूचयति। एवं क्रमेण वर्णनं लौकिकात् दिव्यं प्रति गच्छति — प्रथमं ज्ञाताः नद्यः, ततः द्वीपाः, ततः च पौराणिकानि स्थानानि। ‘सहिताः सर्वे’ इति पदेन समूहेन एव अन्वेषणम् आदिष्टम्।

"Work hard to search Yavadvīpa, graced with seven kingdoms, and the Isle of Gold and Silver, rich in gold mines"; the mention of these islands shows a knowledge of ancient sea trade, and "work hard" means special effort is needed, for the islands are hard to reach. "Beyond Yavadvīpa is a mountain named Śiśira, which touches heaven with its peak and is visited by gods and dānavas. Search together, all of you, in the mountain strongholds, the waterfalls and the woods of these lands for Rāma's glorious wife. Then go on to the swift river called Śoṇa with its red water, and cross to the farther shore of the sea, where siddhas and cāraṇas live; among its lovely bathing places and strange forests search everywhere for Rāvaṇa and Vaidehī." The Śoṇa is said to run red because of the iron in it, as people say, and the farther shore visited by siddhas and cāraṇas is already a place of wonder; so the description moves step by step from the known to the divine, first familiar rivers, then islands, then the places of legend.

७समुद्रद्वीपाः असुराः लोहितसागरश्च

३५पर्वतप्रभवा नद्यः सुभीमबहुनिष्कुटाः।
मार्गितव्या दरीमन्तः पर्वताश्च वनानि च॥

३६ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ।
ऊर्मिमन्तं महारौद्रं क्रोशन्तमनिलोद्धतम्॥

३७तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः॥

३८तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम्।
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम्॥

३९ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम्।
गत्वा प्रेक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम्॥

पर्वतप्रभवाः नद्यः सुभीमबहुनिष्कुटाः, दरीमन्तः पर्वताः, वनानि च मार्गितव्यानि। ततः सुभीमान् समुद्रद्वीपान् द्रष्टुम् अर्हथ — ऊर्मिमन्तं महारौद्रं क्रोशन्तम् अनिलोद्धतं समुद्रं च। तत्र महाकायाः असुराः ब्रह्मणा समनुज्ञाताः दीर्घकालं बुभुक्षिताः सन्तः नित्यशः छायां गृह्णन्ति। कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितं महानादं तं महोदधिं तीर्थेन एव अभिगम्य, ततः लोहितं नाम रक्तजलं भीमं सागरं गत्वा, तां बृहतीं कूटशाल्मलीं प्रेक्ष्यथ। छायाग्रहणम् इति प्राचीना कल्पना — असुराः प्राणिनां छायाम् एव गृहीत्वा तान् आकर्षयन्ति; एतत् समुद्रयात्रायाः भयानकत्वं व्यनक्ति। ‘ब्रह्मणा समनुज्ञाताः’ इति वचनेन तेषाम् असुराणां कर्म विधिनियतम् इति सूच्यते — न ते स्वेच्छया, अपितु वरदानेन एव छायाम् आददते। ‘दीर्घकालं बुभुक्षिताः’ इति च तेषाम् अतृप्तिः; क्षुधा एव तेषां दण्डः। महोदधेः वर्णने कालमेघप्रतिमत्वं, महोरगनिषेवितत्वं, महानादत्वं च इति त्रयः भयजनकाः गुणाः उक्ताः। ‘तीर्थेन एव’ इति पदेन अपि सावधानता उपदिष्टा — यत्र तीर्थं तत्र एव अवतरणम्, अन्यत्र न। कूटशाल्मली नाम शाल्मलीद्वीपस्य चिह्नभूतः महावृक्षः, गरुडस्य निवासस्थानसमीपे स्थितः। ‘बृहतीम्’ इति विशेषणेन तस्य विशालता उक्ता।

"The rivers that rise in the mountains, with their many dreadful thickets, the mountains with their caves, and the forests must all be searched. Then you must look upon the dreadful islands of the sea, and the sea itself, heaving with waves, most terrible, roaring and whipped up by the wind. There huge asuras, allowed by Brahmā and long starving, seize the shadows of creatures day after day." This old belief, that the asuras catch living things by their shadows, shows how fearful a sea voyage was; they do it not of their own will but by Brahmā's leave, and hunger that never ends is their punishment. "Approach that great ocean, dark as a storm cloud, haunted by great serpents and loud with its roar, only by a proper landing place, and going on to the terrible red-watered sea called Lohita you will see the huge Kūṭaśālmalī tree." Dark, serpent-haunted and roaring, the ocean is described by three things that stir fear, and even the warning to land only at a proper place is a lesson in caution. The Kūṭaśālmalī is the great tree that marks the island of Śālmali, near the dwelling of Garuḍa.

८वैनतेयगृहं मन्देहराक्षसाः क्षीरोदश्च

४०गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम्।
तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा॥

४१तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः।
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः॥

४२ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति।
अभितप्ताः स्म सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः॥

४३निहता ब्रह्मतेजोभिरहन्यहनि राक्षसाः।
ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरम्॥

तत्र नानारत्नविभूषितं कैलाससंकाशं विश्वकर्मणा विहितं वैनतेयस्य गृहम् अस्ति। तत्र शैलनिभाः भीमाः मन्देहाः नाम राक्षसाः नानारूपाः भयावहाः शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते। ते सूर्यस्य उदयनं प्रति नित्यं जले पतन्ति, सूर्येण अभितप्ताः सन्तः पुनः पुनः लम्बन्ते। अहनि अहनि ब्रह्मतेजोभिः ते राक्षसाः निहताः भवन्ति। ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरोदं नाम सागरं द्रक्ष्यथ। मन्देहानां कथा पुराणेषु प्रसिद्धा — सूर्योदयकाले ते सूर्यम् अभिद्रवन्ति, ब्रह्मतेजसा च नित्यं हन्यन्ते, पुनः च जीवन्ति; एषा अनन्ता पुनरावृत्तिः दुष्कर्मणः अनन्तं फलम् इव प्रतिभाति। वैनतेयस्य गृहं विश्वकर्मणा निर्मितम् इति देवशिल्पिनः कौशलं स्मार्यते; नानारत्नविभूषितत्वेन कैलाससंकाशत्वेन च तस्य शोभा वर्ण्यते। मन्देहाः शैलनिभाः, भीमाः, नानारूपाः, भयावहाः च इति चतुर्भिः विशेषणैः वर्णिताः। ‘शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते’ इति क्रिया विचित्रा — ते न तिष्ठन्ति, अपितु अवलम्बन्ते, यत् तेषाम् अस्थिरतां सूचयति। ‘अहन्यहनि’ इति वीप्सया नित्यम् एव तत् चक्रम् आवर्तते इति उक्तम्। ततः क्षीरोदस्य पाण्डुरमेघाभत्वेन वर्णनम् आरभ्यते, येन भयानकात् रम्यं प्रति रसपरिवर्तनं भवति। एषः रसपरिवर्तनक्रमः अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः दृश्यते।

"There stands the house of Vinatā's son Garuḍa, adorned with many jewels, bright as Kailāsa, built by Viśvakarman"; the craftsman of the gods is recalled, and the jewels and the likeness to Kailāsa show its splendour. "There dreadful rākṣasas called Mandehas, huge as mountains, of many shapes and fearful to see, hang from the mountain peaks. Every day at sunrise they fall into the water, and, scorched by the sun, they hang there again and again. Day after day those rākṣasas are slain by the power of Brahmā's energy." The story of the Mandehas is well known in the Purāṇas: at dawn they rush at the sun, are struck down each day by holy power and live again, an endless round that seems like the endless fruit of evil deeds. They do not stand but hang, which shows how unstable they are, and "day after day" tells that the cycle never stops. "Then you will see the sea called Kṣīroda, the Sea of Milk, white as a pale cloud"; with this the mood turns from fear to beauty, a change the sarga makes again and again.

९ऋषभपर्वतः सुदर्शनसरः जलोदसागरश्च

४४गत्वा द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुक्ताहारमिवोर्मिभिः।
तस्य मध्ये महाञ्छ्वेतो ऋषभो नाम पर्वतः॥

४५दिव्यगन्धैः कुसुमितैराचितैश्च नगैर्वृतः।
सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः॥

४६नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम्।
विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराश्चाप्सरोगणाः॥

४७हृष्टाः समधिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः।
क्षीरोदं समतिक्रम्य तदा द्रक्ष्यथ वानराः॥

४८जलोदं सागरं शीघ्रं सर्वभूतभयावहम्।
तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत्॥

हे दुर्धर्षाः, तत्र गत्वा ऊर्मिभिः मुक्ताहारम् इव धारयन्तं तं सागरं द्रक्ष्यथ; तस्य मध्ये महान् श्वेतः ऋषभः नाम पर्वतः अस्ति। सः दिव्यगन्धैः कुसुमितैः आचितैः नगैः वृतः; तत्र राजतैः ज्वलितैः हेमकेसरैः पद्मैः युक्तं सुदर्शनं नाम सरः राजहंसैः समाकुलम् अस्ति। तत्र विबुधाः चारणाः यक्षाः किंनराः अप्सरोगणाः च हृष्टाः रिरंसवः तां नलिनीं समधिगच्छन्ति। क्षीरोदं समतिक्रम्य हे वानराः, तदा सर्वभूतभयावहं जलोदं सागरं द्रक्ष्यथ; तत्र और्वस्य कोपजं महत् तेजः हयमुखं कृतम् अस्ति। मुक्ताहारोपमा अत्र अतीव रमणीया — क्षीरसागरस्य श्वेताः ऊर्मयः एव मुक्ताहाराः इव प्रतिभान्ति। ऋषभपर्वतः महान् श्वेतः च इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां क्षीरसागरमध्ये तस्य शोभा वर्ण्यते। सुदर्शनं नाम सरः राजतैः पद्मैः हेमकेसरैः च युक्तम् — रजतस्य श्वेतता सुवर्णस्य पीतता च मिलित्वा चित्रं वर्णं जनयतः। विबुधचारणयक्षकिंनराप्सरोगणानां तत्र आगमनं तस्य दिव्यतां प्रमाणयति; ‘रिरंसवः’ इति सन्नन्तपदेन तेषां क्रीडेच्छा सूचिता। ततः जलोदसागरस्य वर्णने पुनः भयम् आगच्छति — सर्वभूतभयावहम् इति विशेषणम् एव पर्याप्तम्। और्वस्य कोपजं तेजः हयमुखरूपेण तत्र स्थापितम् इति पौराणिकी कथा अत्र सङ्केतिता। ‘समतिक्रम्य’ इति पदेन यात्रायाः क्रमः स्पष्टः।

"Going there, invincible ones, you will see that sea wearing its waves like a pearl necklace"; the white waves of the Sea of Milk seem to be strings of pearls. "In its midst is a great white mountain named Ṛṣabha, ringed with flowering trees thickly set and heavenly in scent, and there is a lake called Sudarśana, crowded with royal geese, full of blazing silver lotuses with golden filaments"; the white of silver and the yellow of gold together make a lovely colour. "Gods, cāraṇas, yakṣas, kinnaras and troops of apsarases come joyfully to that lotus pool, eager for play," which proves how heavenly it is. "When you have crossed the Sea of Milk, monkeys, you will then see the sea of fresh water, a terror to every creature; there the great fire born of the sage Aurva's wrath has been given the form of a horse's head." With this sea fear returns, and the old legend of Aurva's anger, set in the ocean in the shape of a mare's head, is recalled.

१०वडवामुखं जातरूपशिलः अनन्तश्च

४९अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम्।
तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम्।
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वाभूद्वडवामुखम्॥

५०स्वादूदस्योत्तरे तीरे योजनानि त्रयोदश।
जातरूपशिलो नाम सुमहान्कनकप्रभः॥

५१तत्र चन्द्रप्रतीकाशं पन्नगं धरणीधरम्।
पद्मपत्रविशालाक्षं ततो द्रक्ष्यथ वानराः॥

५२आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वदेवनमस्कृतम्।
सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम्॥

५३त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः।
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः॥

सचराचरं तत् महावेगं जलम् एव अस्य अग्नेः ओदनम् इति आहुः। तत्र सागरौकसां भूतानां विक्रोशतां नादः श्रूयते; असमर्थानां तेषां तत् वडवामुखं दृष्ट्वा एव आर्तनादः अभवत्। अयं श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकेन एव अङ्केन निबद्धानि। स्वादूदकस्य उत्तरे तीरे त्रयोदश योजनानि गत्वा जातरूपशिलः नाम सुमहान् कनकप्रभः पर्वतः अस्ति। तत्र चन्द्रप्रतीकाशं धरणीधरं पन्नगं पद्मपत्रविशालाक्षं द्रक्ष्यथ — पर्वतस्य अग्रे आसीनं सर्वदेवनमस्कृतं सहस्रशिरसं नीलवाससं देवम् अनन्तम्। तस्य महात्मनः त्रिशिराः काञ्चनः तालकेतुः पर्वतस्य अग्रे स्थापितः सवेदिकः विराजति। अनन्तः शेषनागः एव भूमेः धारकः इति पौराणिकी श्रुतिः अत्र अनुसृता। ‘ओदनं सचराचरम्’ इति वचनेन वडवानलस्य आहारः समुद्रजलम् एव, तत्र च स्थावरजङ्गमाः सर्वे अन्तर्भूताः इति उक्तम् — एतत् प्रलयाग्नेः इव भीषणं चित्रम्। ‘विक्रोशतां नादः श्रूयते’ इति श्रवणेन्द्रियद्वारा भयस्य वर्णनम्, न तु दर्शनेन एव। अनन्तस्य वर्णने चन्द्रप्रतीकाशत्वं, पद्मपत्रविशालाक्षत्वं, सहस्रशिरस्त्वं, नीलवाससत्वं च इति चत्वारि विशेषणानि — तेषु नीलं वस्त्रं श्वेतं शरीरं च इति वर्णविरोधः शोभाम् आवहति। त्रिशिराः काञ्चनः तालकेतुः सवेदिकः इति ध्वजस्य वर्णनम् अपि पूर्वदिशः चिह्नभूतम्। ‘सर्वदेवनमस्कृतम्’ इति च अनन्तस्य माहात्म्यम्।

"They say that this great rushing water, with everything moving and unmoving in it, is that fire's food. And there is heard the cry of the helpless creatures of the sea, wailing at the sight of that mare's-head fire." The fire under the sea feeds on the ocean itself and all that lives in it, a picture as terrible as the fire at the end of the world, and the fear is told through the ear, by the wailing that is heard, not only through the eye. "On the northern shore of the fresh-water sea, thirteen leagues away, is a very great mountain named Jātarūpaśila, shining like gold. There, monkeys, you will see the serpent who holds up the earth, bright as the moon, with eyes wide as lotus petals, seated on the mountain top, honoured by all the gods: the thousand-headed god Ananta, clothed in blue." This follows the Purāṇic belief that Ananta, the serpent Śeṣa, bears the earth; the blue garment against his moon-white body makes a lovely contrast of colour. "The golden palm-tree banner of that great being, with its three points, stands shining on the mountain top with its altar." The banner too is a landmark of the eastern quarter.

११उदयपर्वतः सौमनसशृङ्गं च

५४पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत्त्रिदशेश्वरैः।
ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः॥

५५तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता।
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका॥

५६सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः।
जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः॥

५७तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्।
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम्॥

५८तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे।
द्वितीयं शिखरे मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः॥

तत् पूर्वस्यां दिशि त्रिदशेश्वरैः कृतं निर्माणम्। ततः परं हेममयः श्रीमान् उदयपर्वतः अस्ति। तस्य कोटिः दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनम् आयता; तत्र जातरूपमयी दिव्या सवेदिका विराजति। सः पर्वतः पुष्पितैः सालैः तालैः तमालैः कर्णिकारैः च, जातरूपमयैः दिव्यैः सूर्यसंनिभैः वृक्षैः च शोभते। तत्र योजनविस्तारं दशयोजनम् उच्छ्रितं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवं शृङ्गम् अस्ति। तत्र पुरा त्रिविक्रमे पुरुषोत्तमः विष्णुः पूर्वं पदं कृत्वा द्वितीयं पदं मेरोः शिखरे चकार। त्रिविक्रमकथायाः स्मरणेन पूर्वदिशः माहात्म्यं स्थाप्यते — यत्र भगवतः प्रथमं पादन्यासः, तत् स्थानं सर्वदिक्षु प्रथमम्। उदयपर्वतस्य हेममयत्वं, शतयोजनायता कोटिः, जातरूपमयी सवेदिका च इति सुवर्णमयं चित्रम् एव निर्मितम्। वृक्षाणां गणने सालाः तालाः तमालाः कर्णिकाराः च उक्ताः, ते अपि जातरूपमयाः सूर्यसंनिभाः च — एवं पर्वतः वृक्षाः च सर्वं सुवर्णमयम्। सौमनसं शृङ्गं योजनविस्तारं दशयोजनोच्छ्रितं च इति परिमाणेन अपि निर्दिष्टम्। ‘ध्रुवम्’ इति विशेषणेन तस्य नित्यता उक्ता — कल्पान्तेऽपि तत् न नश्यति इति भावः। त्रिविक्रमकथायाः स्मरणेन अस्य स्थानस्य माहात्म्यं देवसम्बन्धेन स्थाप्यते। मेरुशिखरे द्वितीयः पादः इति च दिशोः सम्बन्धः सूचितः।

"That was set up in the eastern quarter by the lords of the gods. Beyond it is the glorious golden Mountain of Sunrise. Its peak, a hundred leagues long, touches heaven, and a heavenly golden altar shines there. It is lovely with flowering sāla, tāla, tamāla and karṇikāra trees, heavenly trees of gold, bright as the sun." Mountain, altar and trees are all golden, a picture wrought entirely in gold. "There is a peak there, a league wide and ten leagues high, named Saumanasa, made of gold and everlasting", lasting even through the end of an age. "There long ago, in his three strides, Viṣṇu, the supreme Person, set his first foot, and his second on the summit of Meru." The memory of the three strides establishes the greatness of the east: the place where the Lord first set his foot is first among all the quarters, and his second step on Meru links the two directions.

१२दिवाकरदर्शनं सुदर्शनद्वीपः पूर्वद्वारं च

५९उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः।
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम्॥

६०तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः॥

६१अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते।
तस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्राणभृतामपि॥

६२शैलस्य तस्य पृष्ठेषु कन्दरेषु वनेषु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः॥

६३काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः।
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते॥

६४पूर्वमेतत्कृतं द्वारं पृथिव्या भुवनस्य च।
सूर्यस्योदयनं चैव पूर्वा ह्येषा दिगुच्यते॥

उत्तरेण जम्बूद्वीपं परिक्रम्य दिवाकरः तत् महोच्छ्रयं शिखरं प्राप्य भूयिष्ठं दृश्यः भवति। तत्र वैखानसाः नाम वालखिल्याः महर्षयः सूर्यवर्णाः तपस्विनः प्रकाशमानाः दृश्यन्ते। यस्य पुरः अयं सुदर्शनः द्वीपः प्रकाशते, तस्मिन् एव सर्वप्राणभृताम् अपि तेजः चक्षुः च वर्तते। तस्य शैलस्य पृष्ठेषु कन्दरेषु वनेषु च वैदेह्या सह रावणः ततस्ततः मार्गितव्यः। काञ्चनस्य शैलस्य महात्मनः सूर्यस्य च तेजसा आविष्टा पूर्वा सन्ध्या रक्ता प्रकाशते। एतत् पृथिव्याः भुवनस्य च पूर्वं द्वारं कृतम्; सूर्यस्य उदयनम् अपि एतत् एव, अतः एषा पूर्वा दिक् इति उच्यते। ‘पूर्वा’ इति नाम्नः निर्वचनम् अत्र दत्तम् — यत् प्रथमं कृतं तत् एव पूर्वम्। दिवाकरस्य जम्बूद्वीपपरिक्रमणं सौमनसशिखरात् एव स्पष्टं दृश्यते इति खगोलविषयकं निरीक्षणम् अत्र काव्यभाषया निबद्धम्। वैखानसाः वालखिल्याः च इति द्वौ ऋषिगणौ; वालखिल्याः अङ्गुष्ठपरिमाणाः तपस्विनः इति पुराणेषु प्रसिद्धाः। ‘सूर्यवर्णाः’ इति तेषां तपःप्रभावः वर्णितः। सुदर्शनद्वीपस्य नामनिर्वचनम् अपि अत्र दत्तम् — यत्र सर्वप्राणभृतां तेजः चक्षुः च निहितम्, तत् सुदर्शनम्। द्विः ‘रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः’ इति आवृत्तिः मुद्रणे दृश्यते — सा अन्वेषणस्य आग्रहं सूचयति। पूर्वसन्ध्यायाः रक्तप्रभा अपि काञ्चनशैलस्य तेजसा एव इति कविकल्पना।

"Circling Jambūdvīpa from the north, the sun reaches that towering peak and is seen most clearly there." A reckoning of the heavens is here put into the language of poetry. "There the great sages called Vaikhānasas and Vālakhilyas are seen shining, the colour of the sun, strict in their austerities"; the Vālakhilyas, the Purāṇas say, are ascetics the size of a thumb, and their sun-like colour shows the power of their penance. "Before it shines this island called Sudarśana, and in it lie the radiance and the sight of all living beings"; that is why it is called Sudarśana, "fair to see". "On the ridges of that mountain, in its caves and in its woods, search everywhere for Rāvaṇa and Vaidehī"; the instruction is repeated to press the search home. "Filled with the radiance of the golden mountain and of the great sun, the eastern twilight glows red", the poet imagining that the red of dawn comes from the golden mountain. "This gate of the earth and of the worlds was made first, and it is where the sun rises; that is why this quarter is called the East," for the word for east, pūrva, also means "first".

१३अन्तिमः उपदेशः मासमर्यादा च

६५तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः॥

६६ततः परमगम्या स्याद्दिक्पूर्वा त्रिदशावृता।
रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तमसावृता॥

६७शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु नदीषु च।
ये च नोक्ता मयोद्देशा विचेया तेषु जानकी॥

६८एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्॥

६९अभिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च।
मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम्॥

७०ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम।
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम्॥

७१महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः।
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखिनो भविष्यथ॥

तस्य शैलस्य पृष्ठेषु निर्झरेषु गुहासु च वैदेह्या सह रावणः मार्गितव्यः। ततः परं पूर्वा दिक् अगम्या स्यात्, त्रिदशावृता, चन्द्रसूर्याभ्यां रहिता, अदृश्या, तमसा आवृता च। तेषु सर्वेषु शैलेषु कन्दरेषु नदीषु च, ये च मया देशाः न उक्ताः, तेषु अपि जानकी विचेया। हे वानरपुङ्गवाः, एतावत् एव वानरैः गन्तुं शक्यम्; अभास्करम् अमर्यादं ततः परं वयं न जानीमः। वैदेहीं रावणस्य निलयं च अभिगम्य, मासे पूर्णे उदयं पर्वतं प्राप्य निवर्तध्वम्। मासात् ऊर्ध्वं न वस्तव्यम्; यः वसेत् सः मम वध्यः भवेत्। मैथिलीम् अधिगम्य सिद्धार्थाः सन्तः संनिवर्तध्वम्। हे वानराः, महेन्द्रकान्तां वनषण्डमण्डितां दिशं निपुणेन चरित्वा, रघुवंशजप्रियां सीताम् अवाप्य, ततः निवृत्ताः सुखिनः भविष्यथ इति। अयम् एकसप्ततितमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; मुद्रणे सः चतसृभिः पङ्क्तिभिः पादशः दर्शितः, अत्र तु द्वे एव पङ्क्ती स्थापिते। मासमर्यादा कठोरा, तथापि अन्ते आशीर्वादेन एव सर्गः समाप्यते। ‘ये च नोक्ता मयोद्देशाः’ इति वचनेन सुग्रीवः स्वज्ञानस्य सीमाम् अपि स्वीकरोति — यत् न जानामि तत्र अपि अन्वेष्टव्यम् इति निर्देशः नायकस्य प्रामाणिकताम् दर्शयति। ‘अभास्करम् अमर्यादम्’ इति पदाभ्यां लोकसीमायाः परं यत् तत् अज्ञेयम् इति उक्तम्; वानराणां गतिः अपि तत्र कुण्ठिता। ‘मासे पूर्णे निवर्तध्वम्’ इति कालमर्यादा अग्रिमेषु सर्गेषु कथायाः महत् साधनं भविष्यति, यतः दक्षिणदिशि गताः वानराः एव तां मर्यादाम् अतिक्रामन्ति। ‘वसन् वध्यः भवेत्’ इति कठोरं वचनम् अपि राजशासनस्य दृढतां स्थापयति। अन्ते तु ‘सुखिनः भविष्यथ’ इति आशीर्वादेन सेनापतिः भयं परिहरति। अनेन सर्गेण पूर्वदिशः अन्वेषणम् आरब्धम् इति ज्ञेयम्।

"On the ridges of that mountain, among its waterfalls and in its caves, Rāvaṇa and Vaidehī must be searched for. Beyond that the eastern region cannot be entered; it is filled with gods, without moon or sun, unseen and wrapped in darkness. On all those mountains, in their caves and along their rivers, and in the places I have not named as well, Jānakī must be sought." By speaking of places he has not named, Sugrīva admits the limits of his own knowledge: search even where I do not know, and this shows a leader's honesty. "This far, bulls among monkeys, monkeys can go; what lies beyond, without sun and without bounds, we do not know"; beyond the edge of the world is the unknowable, where even monkeys cannot go. "When you have found Vaidehī and Rāvaṇa's dwelling, turn back when the month is full, from the Mountain of Sunrise. You must not stay beyond a month; whoever does will deserve death at my hands. Come back successful, having found Maithilī." The limit of a month will drive the story in the sargas ahead, for it is the monkeys sent south who will overstep it, and the harsh word of death shows how firm the king's command is. "Range skilfully, monkeys, through that quarter dear to Mahendra and adorned with groves, find Sītā, the beloved of the prince of Raghu's line, and then come back and be happy." Stern as the limit is, the sarga ends with a blessing, by which the commander takes away their fear. The last verse is in a longer metre, and with this sarga the search of the eastern quarter begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४५ पदानि
समृद्धार्थः ४०.१ सिद्धप्रयोजनः, सम्पन्नः
सन्धिः
समृद्ध + अर्थ → समृद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समृद्धः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परबलार्दनम् ४०.१ शत्रुसैन्यमर्दकम्
सन्धिः
बल + अर्दन → बलार्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परेषां बलम् अर्दयति इति, तम् — उपपदसमासगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
विनिविष्टाः ४०.२ यथास्थानं निविष्टाः, अवस्थिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘विनिविष्टाः + च’ इति विसर्गस्य शकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘विश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ ‘नि’ उपसर्गौ, षत्वम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ख्यातकर्मापदानाः ४०.४ प्रसिद्धपराक्रमकर्माणः
सन्धिः
कर्म + अपदान → कर्मापदान — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
ख्यातानि कर्मापदानानि येषां ते — बहुव्रीहिः (‘अपदान’ इति पराक्रमकर्म)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
जितक्लमाः ४०.४ श्रमम् अजेयाः, अश्रान्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जितः क्लमः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पृथिव्यम्बुचराः ४०.५ स्थले जले च सञ्चरन्तः
सन्धिः
पृथिवी + अम्बु → पृथिव्यम्बु — यण्सन्धिः (ई + अ = य् + अ)
समासः
पृथिव्यां अम्बुनि च चरन्ति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कोट्योघाः ४०.५ कोटिसमूहाः, कोटिशः प्रवाहाः
सन्धिः
कोटि + ओघ → कोट्योघ — यण्सन्धिः (इ + ओ = य् + ओ)
समासः
कोटीनाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अभिप्रेतम् ४०.६ इष्टम्, अभिमतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अभि’ ‘प्र’ उपसर्गौ, ‘इ’ धातोः क्तप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अरिंदम ४०.६ हे शत्रुदमन
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
अरीन् दमयति इति, तत्सम्बुद्धौ — उपपदसमासः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्राप्तकालम् ४०.८ समयोचितम्, कालानुरूपम्
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
आज्ञापयितुमर्हसि ४०.८ आदेष्टुम् अर्हसि
सन्धिः
आज्ञापयितुम् + अर्हसि → आज्ञापयितुमर्हसि — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारात् परं स्वरः, मुद्रणे संयुक्तम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्, ‘आ’ उपसर्गः; ‘अर्ह्’ धातोः लट्
विभक्तिः
तुमुन्नन्तम् + क्रियापदम् (लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्)
महाप्राज्ञ ४०.११ हे महाबुद्धे
सन्धिः
महा + प्राज्ञ → महाप्राज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारात् परं व्यञ्जनम्)
समासः
महान् प्राज्ञः, तत्सम्बुद्धौ — कर्मधारयः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
कार्यविनिश्चयम् ४०.१४ कर्तव्यस्य निर्णयम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कार्यस्य विनिश्चयः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कालविशेषवित् ४०.१५ समयभेदज्ञः, अवसरवेत्ता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य विशेषं वेत्ति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुहृदाप्तः ४०.१५ हितैषी बन्धुः विश्वासपात्रः च
सन्धिः
सुहृद् + आप्तः → सुहृदाप्तः — सवर्णदीर्घः न, अपितु व्यञ्जनस्वरसन्धिमात्रम्; पदान्ते ‘सुहृदाप्तः + अर्थवित्तमः’ इति विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः
समासः
सुहृत् च आप्तः च — द्वन्द्वः (कर्मधारयतया अपि योज्यः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रामसांनिध्ये ४०.१६ रामस्य समीपे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘संनिधि’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः (सं → सां)
समासः
रामस्य सांनिध्यम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
मेघनिर्घोषम् ४०.१७ मेघगर्जनसदृशस्वनम्
सन्धिः
निस् + घोष → निर्घोष — विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
समासः
मेघस्य इव निर्घोषः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
देशकालनयैः ४०.१८ देशेन कालेन नीत्या च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘नयैः + युक्तः’ इति विसर्गस्य रेफः
समासः
देशः कालः नयः च, तैः — द्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
मणिनिभोदकम् ४०.२१ मणिवत् स्वच्छजलम्
सन्धिः
निभ + उदक → निभोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मणिनिभम् उदकं यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः (शोणनदस्य विशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रजताकराम् ४०.२३ रजतखनियुक्ताम्
सन्धिः
रजत + आकर → रजताकर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रजतस्य आकरः यस्यां सा, ताम् — बहुव्रीहिः (भूमेः विशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दशरथस्नुषाम् ४०.२४ दशरथस्य पुत्रवधूम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दशरथस्य स्नुषा, ताम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कर्णप्रावरणाः ४०.२६ कर्णाभ्याम् एव आवृतदेहाः जातिविशेषाः
सन्धिः
प्र + आवरण → प्रावरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कर्णौ प्रावरणम् इव येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
काननौकसः ४०.२९ वनवासिनः
सन्धिः
कानन + ओकस् → काननौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
काननम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (सकारान्तम्)
सुवर्णाकरमण्डितम् ४०.३० सुवर्णखनिभिः शोभितम्
सन्धिः
सुवर्ण + आकर → सुवर्णाकर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सुवर्णाकरैः मण्डितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
देवदानवसेवितः ४०.३१ देवैः दानवैः च निषेवितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासमात्रम्
समासः
देवैः दानवैः च सेवितः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनिलोद्धतम् ४०.३६ वायुना उत्क्षिप्तम्
सन्धिः
अनिल + उद्धत → अनिलोद्धत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अनिलेन उद्धतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (समुद्रस्य विशेषणम्)
बुभुक्षिताः ४०.३७ क्षुधिताः, भोक्तुम् इच्छन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भुज्’ धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
महोरगनिषेवितम् ४०.३८ महासर्पैः सेवितम्
सन्धिः
महा + उरग → महोरग — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महोरगैः निषेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वैनतेयस्य ४०.४० विनतापुत्रस्य गरुडस्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विनता’ इत्यस्मात् ढक्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः (वि → वै)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
मन्देहाः ४०.४१ मन्देह इति नामकाः राक्षसाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मन्देहा नाम’ इत्यत्र विसर्गलोपः
समासः
समासः नास्ति — संज्ञावाचकः शब्दः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अभितप्ताः ४०.४२ सर्वतः सन्तप्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अभि’ उपसर्गः, ‘तप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ब्रह्मतेजोभिः ४०.४३ ब्रह्मसम्बन्धिभिः तेजोभिः
सन्धिः
तेजस् + भिः → तेजोभिः — विसर्गस्य ओकारः (रुत्वोत्वम्)
समासः
ब्रह्मणः तेजांसि, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
मुक्ताहारमिवोर्मिभिः ४०.४४ ऊर्मिभिः मुक्ताहारम् इव (धारयन्तम्)
सन्धिः
इव + ऊर्मिभिः → इवोर्मिभिः — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
समासः
मुक्तानाम् आहारः (हारः), तम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘इव’ ‘ऊर्मिभिः’ इति पृथक् पदे
विभक्तिः
द्वितीया एकवचनम् + अव्ययम् + तृतीया बहुवचनम्
रिरंसवः ४०.४७ क्रीडितुम् इच्छन्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘रम्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सचराचरम् ४०.४९ जङ्गमस्थावरसहितम्
सन्धिः
सह + चराचरम् → सचराचरम् — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः (बहुव्रीहौ)
समासः
चरैः अचरैः च सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वडवामुखम् ४०.४९ समुद्रान्तर्गतः अग्निविशेषः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वडवायाः मुखम् इव — षष्ठीतत्पुरुषः (संज्ञावाचकः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पद्मपत्रविशालाक्षम् ४०.५१ कमलदलवत् विशालनेत्रम्
सन्धिः
विशाल + अक्ष → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पद्मपत्रवत् विशाले अक्षिणी यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महोच्छ्रयम् ४०.५९ अत्युन्नतम्
सन्धिः
महा + उच्छ्रय → महोच्छ्रय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महान् उच्छ्रयः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सर्वप्राणभृताम् ४०.६१ सर्वेषां प्राणिनाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राणान् बिभ्रति इति प्राणभृतः, सर्वेषां तेषाम् — उपपदसमासगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
दिगुच्यते ४०.६४ दिक् इति कथ्यते
सन्धिः
दिक् + उच्यते → दिगुच्यते — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः कर्मणि लट्
विभक्तिः
प्रथमा एकवचनम् + क्रियापदम्
तमसावृता ४०.६६ अन्धकारेण व्याप्ता
सन्धिः
तमसा + आवृता → तमसावृता — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
तमसा आवृता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अभास्करम् ४०.६८ सूर्यरहितम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — नञ्समासः (न + भास्कर)
समासः
न विद्यते भास्करः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सिद्धार्थाः ४०.७० सफलप्रयोजनाः
सन्धिः
सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सिद्धः अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वनषण्डमण्डिताम् ४०.७१ वनसमूहैः अलंकृताम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासमात्रम्
समासः
वनषण्डैः मण्डिता, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (दिशः विशेषणम्)
रघुवंशजप्रियाम् ४०.७१ रघुकुलोत्पन्नस्य रामस्य प्रियाम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रघुवंशजस्य प्रिया, ताम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्