- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — एकोनचत्वारिंशः सर्गः
वानरसेनानां समागमः
रामेण सुग्रीवस्य प्रशंसा, रावणवधप्रतिज्ञा, रजसा दिशाम् आच्छादनम्, यूथपानां सकोटिसङ्ख्यम् आगमनम्, सेनानिवेशः
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य वदति — इन्द्रस्य वर्षणम्, आदित्यस्य तिमिरनाशनम्, चन्द्रस्य रजनीनैर्मल्यं च यथा न चित्रम्, तथा त्वद्विधस्य मित्रप्रीतिकरणम् अपि न चित्रम्; त्वत्सनाथः अहं सकलान् अरीन् जेष्यामि। आत्मविनाशाय एव रावणः मैथिलीं जहार, यथा अनुह्लादः शचीम्; नचिरात् एव अहं तं निशितैः शरैः वधिष्यामि, यथा शतक्रतुः पौलोम्याः दृप्तं पितरम्। एतस्मिन् एव अन्तरे रजः समभिवर्तत, सूर्यप्रभा आच्छादिता, दिशः तमसा दूषिताः, सशैलवनकानना मही चचाल। असंख्येयैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः प्लवंगमैः कृत्स्ना भूमिः संछादिता; नादेयाः पार्वतेयाः सामुद्राः वनवासिनश्च नानावर्णाः वानराः आगच्छन्ति। ततः क्रमेण शतबलिः, ताराया पिता, रुमायाः पिता, केसरी, गवाक्षः, धूम्रः, पनसः, नीलः, गवयः, दरीमुखः, मैन्दद्विविदौ, गजः, जाम्बवान्, रुमणः, गन्धमादनः, अङ्गदः, तारः, इन्द्रजानुः, रम्भः, दुर्मुखः, हनूमान्, नलः, दधिमुखः, शरभकुमुदवह्निरंहप्रभृतयश्च स्वैः स्वैः कोटिसहस्रैः सह प्रत्यदृश्यन्त। आप्लवन्तः गर्जन्तश्च ते सूर्यम् अभ्रगणाः इव सुग्रीवम् अभ्यवर्तन्त, शिरोभिः च आत्मानं न्यवेदयन्। सुग्रीवः तान् सर्वान् रामे निवेद्य प्राञ्जलिः अतिष्ठत्; बलज्ञः सः पर्वतनिर्झरेषु वनेषु च विधिवत् बलानि निवेश्य सेनां प्रतिपत्तुम् ईष्टे।
१रामेण सुग्रीवस्य प्रशंसा
१इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम्॥
२यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भविष्यति।
आदित्योऽसौ सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः॥
३चन्द्रमा रजनीं कुर्यात्प्रभया सौम्य निर्मलाम्।
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रीतिं कुर्यात्परंतप॥
४एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम्।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम्॥
५त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन्।
त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि॥
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं धर्मभृतां वरः रामः बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य कृताञ्जलिं तं प्रत्युवाच। इन्द्रः यदि वर्षं वर्षति तत् न चित्रम्, सहस्रांशुः आदित्यः यदि नभः वितिमिरं कुर्यात् तत् अपि न चित्रम्, चन्द्रमाः यदि प्रभया रजनीं निर्मलां कुर्यात् तत् अपि न आश्चर्यम्; हे परंतप, त्वद्विधः अपि यदि मित्राणां प्रीतिं कुर्यात् तत् न चित्रम् एव। स्वभावसिद्धं कर्म न आश्चर्यजनकम् इति एषः अलङ्कारः — सज्जनस्य उपकारः तस्य स्वभावः एव, न तु विशेषः। हे सौम्य, त्वयि यत् शोभनं तत् न चित्रम्; अहं त्वां सततं प्रियवादिनं जानामि। त्वत्सनाथः अहं संख्ये सकलान् अरीन् जेष्यामि; त्वम् एव मे सुहृत् मित्रं च, साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि। एवं रामः स्तुतिना मित्रस्य उत्साहं वर्धयति, याचनां च प्रेम्णा एव करोति। इन्द्रः चन्द्रः आदित्यः इति त्रयाणां महतां दृष्टान्तैः सुग्रीवः तेषाम् एव पङ्क्तौ स्थाप्यते — एतत् प्रशंसायाः सूक्ष्मं रूपम्। ‘सुहृत् मित्रम्’ इति द्वयोः पदयोः प्रयोगः अपि सार्थकः — सुहृत् हितैषी, मित्रं तु स्नेहसम्बन्धी; उभयम् अपि सुग्रीवे विद्यते। ‘साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि’ इति च आज्ञा न, अपितु प्रार्थना एव; रामः बलवान् अपि विनयेन याचते। पूर्वं यः वालिना निर्वासितः आसीत्, सः अधुना रामस्य समरसहायः इति भाग्यपरिवर्तनम् अत्र द्रष्टव्यम्। ‘धर्मभृतां वरः’ इति रामस्य विशेषणं तस्य वचनस्य प्रामाण्यं स्थापयति।
As Sugrīva stood with folded hands and spoke, Rāma, best of those who uphold dharma, took him in both arms and answered. "It is no wonder in this world if Indra sends down rain, or if the thousand-rayed sun clears the sky of darkness, or if the moon with its light makes the night bright, gentle friend; nor is it any wonder, scorcher of foes, that one like you should do kindness to his friends." What is done by nature is no marvel; a good man's help is simply his nature, nothing out of the ordinary. By these examples of three great powers, Indra, the sun and the moon, Sugrīva is set in their company, a subtle form of praise. "So it is no wonder that everything good is found in you, dear friend; I know you always speak kindly. With you at my side, my friend, I shall conquer all my enemies in battle. You alone are my friend and well-wisher, and it is right that you should help me." He uses two words for friend, one who wishes him well and one bound to him in affection, and Sugrīva is both. "It is right that you should help me" is not an order but a request; mighty as he is, Rāma asks humbly, and so he raises his friend's spirit with praise and makes his request with love. The one once driven out by Vālin is now Rāma's ally in war; here we see how fortune has turned. And the epithet "best of those who uphold dharma" gives Rāma's words their authority.
३वानरसेनायाः आगमनं वर्णवैचित्र्यं च
१०ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाबलैः।
कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः॥
११निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः।
कोटीशतपरीवारैर्वानरैर्हरियूथपैः॥
१२नादेयैः पार्वतेयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनवासिभिः॥
१३तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्हेमकृतालयैः॥
ततः नगेन्द्रसंकाशैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाबलैः असंख्येयैः प्लवंगमैः कृत्स्ना भूमिः संछादिता। निमेषान्तरमात्रेण कोटीशतपरीवारैः तैः हरियूथपैः, नादेयैः पार्वतेयैः सामुद्रैः च महाबलैः, मेघनिर्ह्रादैः हरिभिः अन्यैः च वनवासिभिः, तरुणादित्यवर्णैः शशिगौरैः पद्मकेसरवर्णैः श्वेतैः हेमकृतालयैः च वानरैः सर्वं व्याप्तम्। नदीवासिनः, पर्वतवासिनः, समुद्रतटवासिनः, वनवासिनः च — एवं निवासभेदेन वर्गीकरणं कृतम्; वर्णभेदेन च रक्ताः गौराः पीताः श्वेताः इति चतुर्विधाः दर्शिताः। ‘निमेषान्तरमात्रेण’ इति पदेन तेषां वेगः अद्भुतः इति सूच्यते — नयनस्य निमेषमात्रे एव समस्ता भूमिः वानरैः आच्छादिता। ‘नगेन्द्रसंकाशैः’ इति उपमया तेषां विशालता, ‘तीक्ष्णदंष्ट्रैः’ इति च तेषां भीषणता वर्ण्यते। ‘मेघनिर्ह्रादैः’ इति पदेन नादस्य गाम्भीर्यम् उक्तम् — दर्शनात् पूर्वम् एव श्रवणेन सेनायाः विस्तारः अनुमीयते। हेमकृतालयाः इति ये उक्ताः ते सुवर्णपर्वतनिवासिनः; एवं निवासभेदः वर्णभेदेन सह सङ्गतः, यतः पर्वतस्य वर्णः तन्निवासिनाम् अपि वर्णम् इव भवति इति कविकल्पना। ‘कृत्स्ना भूमिः संछादिता’ इति च अतिशयेन सेनायाः विस्तारः उक्तः।
Then the whole ground was covered by countless leaping monkeys of great strength, with sharp fangs, like the kings of mountains, huge and terrible. In the space of a blink it was covered by the monkey chiefs with their hundreds of millions of followers: mighty monkeys of the rivers, of the mountains and of the sea, monkeys roaring like thunderclouds, and others who live in the woods; monkeys the colour of the rising sun, monkeys white as the moon, monkeys the colour of lotus filaments, and white ones who make their homes on the golden mountain. They are grouped by where they live, rivers, mountains, seashore and forest, and by colour, red, white, yellow and pale, and the poet imagines that each takes on the colour of the mountain it lives on. "In the space of a blink" shows their amazing speed, and the roaring like thunder shows that the army's size could be guessed by its sound even before it was seen.
४शतबलिप्रभृतीनां यूथपानाम् आगमनम्
१४कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा।
वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत॥
१५ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता।
अनेकैर्बहुसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत॥
१६तथापरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः।
पिता रुमायाः सम्प्राप्तः सुग्रीवश्वशुरो विभुः॥
१७पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः॥
१८अनेकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः।
पिता हनुमतः श्रीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत॥
दशभिः कोटीसहस्रैः परिवृतः श्रीमान् वीरः शतबलिः नाम वानरः तदा प्रत्यदृश्यत। ततः काञ्चनशैलाभः ताराया वीर्यवान् पिता अनेकैः बहुसाहस्रैः कोटिभिः सह प्रत्यदृश्यत। तथा अपरेण कोटीनां सहस्रेण समन्वितः रुमायाः पिता सुग्रीवश्वशुरः विभुः सम्प्राप्तः। पद्मकेसरसंकाशः तरुणार्कनिभाननः बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः, अनेकैः बहुसाहस्रैः वानराणां समन्वितः, हनूमतः पिता श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत। अत्र यूथपानां नामानि सङ्ख्याभिः सह क्रमेण गण्यन्ते; एषा गणना काव्यस्य एकं प्रसिद्धं रूपम्, यत्र सेनायाः विस्तारः नामसङ्ख्याभ्यां व्यज्यते। सुग्रीवस्य श्वशुरयोः द्वयोः अपि उल्लेखेन तस्य कुटुम्बसम्बन्धाः अपि सूचिताः। ताराया पिता सुषेणः, रुमायाः पिता च — द्वौ अपि वृद्धौ यूथपौ स्वकीयैः बलैः सह आगच्छतः, येन सुग्रीवस्य प्रतिष्ठा कुटुम्बे अपि राज्ये अपि दृढा इति ज्ञायते। केसरिणः उल्लेखे ‘हनूमतः पिता’ इति विशेषणम् एव तस्य प्रसिद्धेः कारणम्; पुत्रस्य माहात्म्येन पिता ख्यायते इति अत्र विपरीतः क्रमः रमणीयः। ‘प्रत्यदृश्यत’ इति क्रियापदं पुनः पुनः प्रयुज्यते, येन प्रत्येकस्य यूथपस्य पृथक् दर्शनं क्रमेण च आगमनं सूच्यते। शतबलेः नाम्ना एव तस्य बलम् अनुमीयते।
Then the glorious hero Śatabali, whose very name speaks of his strength, appeared surrounded by ten thousand times ten million monkeys. Then Tārā's valiant father, bright as a golden mountain, appeared with many thousands of millions. With yet another thousand times ten million came the mighty father of Rumā, Sugrīva's father-in-law. That both his fathers-in-law, old troop leaders, came with their forces shows that Sugrīva's standing was secure in his family as well as in his kingdom. Then, with many thousands of monkeys, appeared the illustrious Kesarī, father of Hanumān, the colour of lotus filaments, his face like the rising sun, wise, best of monkeys and foremost of them all; he is known as Hanumān's father, the son's greatness giving the father his fame, a pleasing reversal of the usual order. Here the troop leaders are named one after another with their numbers, a well-known form in poetry by which names and figures convey the size of an army, and each is said to "appear" in turn, showing them coming one by one.
५गवाक्षधूम्रपनसनीलगवयादीनाम् आगमनम्
१९गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत॥
२०ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत॥
२१महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः॥
२२नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामैष यूथपः।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः॥
२३ततः काञ्चनशैलाभो गवयो नाम यूथपः।
आजगाम महावीर्यः कोटिभिः पञ्चभिर्वृतः॥
२४दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समवस्थितः॥
२५मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महाबलौ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम्॥
गोलाङ्गूलानां महाराजः भीमविक्रमः गवाक्षः कोटिसहस्रेण वृतः अदृश्यत। भीमवेगानाम् ऋक्षाणां शत्रुनिबर्हणः धूम्रः द्वाभ्यां कोटिसहस्राभ्यां वृतः समभिवर्तत। महाचलनिभैः घोरैः वानरैः सह पनसः नाम यूथपः महावीर्यः तिसृभिः कोटिभिः वृतः आजगाम। नीलाञ्जनचयाकारः नीलः नाम यूथपः महाकायः दशभिः कोटिभिः वृतः अदृश्यत। ततः काञ्चनशैलाभः गवयः नाम यूथपः महावीर्यः पञ्चभिः कोटिभिः वृतः आजगाम। बलवान् दरीमुखः यूथपः कोटिसहस्रेण वृतः सुग्रीवं समवस्थितः अभ्याययौ। अश्विनोः पुत्रौ महाबलौ मैन्दः द्विविदः च उभौ कोटिकोटिसहस्रेण वानराणाम् अदृश्येताम्। प्रत्येकस्य यूथपस्य वर्णः, बलम्, अनुचरसंख्या च पृथक् निर्दिश्यते — एषा व्यवस्थिता गणना सेनायाः अनुशासनं दर्शयति। गवाक्षः गोलाङ्गूलानाम्, धूम्रः ऋक्षाणां च नायकः — अतः वानरेतरजातयः अपि अस्यां सेनायां सन्ति इति स्पष्टम्। नीलस्य अञ्जनचयोपमा, गवयस्य काञ्चनशैलोपमा, पनसस्य महाचलोपमा च — वर्णैः आकारैश्च ते परस्परं भिद्यन्ते। मैन्दद्विविदौ अश्विनोः पुत्रौ इति देवांशजत्वं सूचितम्; तयोः संख्या ‘कोटिकोटिसहस्रम्’ इति सर्वाधिका। दरीमुखः तु सुग्रीवस्य समीपे एव अवस्थितः, यत् विश्वासपात्रत्वस्य चिह्नम्। पनसनीलगवयानां नामानि अग्रे युद्धकाण्डे अपि पुनः श्रूयन्ते।
Gavākṣa, great king of the golāṅgūlas, of terrible valour, was seen surrounded by a thousand times ten million. Dhūmra, destroyer of foes, came with two thousand times ten million bears of terrible speed; so kinds other than monkeys were in this army too. With fierce monkeys like great mountains came the mighty troop leader Panasa, surrounded by thirty million. The troop leader Nīla, huge of body and shaped like a heap of black collyrium, appeared surrounded by a hundred million. Then the mighty troop leader Gavaya, bright as a golden mountain, came surrounded by fifty million. The strong troop leader Darīmukha came up with a thousand times ten million and took his place close by Sugrīva, a sign that he was trusted. Mainda and Dvivida, both sons of the Aśvins and of great strength, were seen with a thousand times ten million times ten million monkeys, the largest number of all, and their birth from gods is recalled. The colour, strength and following of each leader are told separately, and this orderly count shows the army's discipline; Nīla like collyrium, Gavaya like a golden mountain, Panasa like a great hill differ in colour and shape, and the names of Panasa, Nīla and Gavaya will be heard again in the Yuddha Kāṇḍa.
६गजजाम्बवद्रुमणगन्धमादनाङ्गदतारादीनाम् आगमनम्
२६गजश्च बलवान्वीरस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः।
आजगाम महातेजाः सुग्रीवस्य समीपतः॥
२७ऋक्षराजो महातेजा जाम्बवान्नाम नामतः।
कोटिभिर्दशभिर्व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः॥
२८रुमणो नाम तेजस्वी विक्रान्तैर्वानरैर्वृतः।
आगतो बलवांस्तूर्णं कोटीशतसमावृतः॥
२९ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः॥
३०ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितुस्तुल्यपराक्रमः॥
३१ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिभिर्भीमविक्रमैः।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः पर्यदृश्यत॥
बलवान् वीरः गजः तिसृभिः कोटिभिः वृतः महातेजाः सुग्रीवस्य समीपम् आजगाम। ऋक्षराजः महातेजाः जाम्बवान् नाम नामतः दशभिः कोटिभिः व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः। तेजस्वी रुमणः नाम विक्रान्तैः वानरैः वृतः बलवान् कोटीशतसमावृतः तूर्णम् आगतः। ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च हरिभिः पृष्ठतः अनुगतः गन्धमादनः प्राप्तः। ततः पद्मसहस्रेण शङ्कुशतेन च वृतः पितुः तुल्यपराक्रमः युवराजः अङ्गदः प्राप्तः। ततः ताराद्युतिः तारः भीमविक्रमैः हरिभिः पञ्चभिः हरिकोटीभिः सह दूरतः पर्यदृश्यत। जाम्बवतः ऋक्षराजत्वम् अत्र स्पष्टम् उक्तम्; अङ्गदस्य ‘पितुः तुल्यपराक्रमः’ इति विशेषणेन वालिनः स्मृतिः जागर्ति। ताराया नाम्ना च तारस्य द्युतिः उपमीयते। जाम्बवतः ‘सुग्रीवस्य वशे स्थितः’ इति विशेषणेन तस्य विनयः दर्शितः — वृद्धः अपि ऋक्षराजः तरुणस्य वानरराजस्य आज्ञाम् अनुवर्तते। गन्धमादनस्य संख्या ‘कोटिसहस्राणां सहस्रं शतं च’ इति अतिविस्तृता; अङ्गदस्य तु ‘पद्मसहस्रं शङ्कुशतं च’ इति महासंख्याभिः गणिता। एताभिः संख्याभिः न गणितं फलम् अपेक्ष्यते, अपितु अपरिमेयता एव ध्वन्यते — श्रोता संख्यां न गणयति, विस्मयम् एव अनुभवति। तारस्य ‘दूरतः पर्यदृश्यत’ इति पदेन दर्शनस्य क्रमः अपि सूक्ष्मतया वर्णितः।
The mighty hero Gaja, of great splendour, came before Sugrīva surrounded by thirty million. The king of the bears, the splendid Jāmbavān, came with a hundred million and stood at Sugrīva's command; old as he was, the king of the bears obeyed the young monkey king, and that shows his humility. The spirited Rumaṇa came swiftly in his strength, surrounded by valiant monkeys, a thousand million of them. Then Gandhamādana arrived, followed by a hundred thousand thousands of tens of millions of monkeys. Then came the crown prince Aṅgada, his father's equal in valour, surrounded by a thousand padmas and a hundred śaṅkus; "his father's equal" wakes the memory of Vālin. Then Tāra, shining like a star, was seen in the distance with fifty million monkeys of terrible valour, his radiance likened to that of a star, as his name means. These numbers are not meant to be added up; they only ring with the sense of the measureless, and the listener does not count, he simply wonders. Even "seen in the distance" marks the order in which each came into view.
७इन्द्रजानुरम्भदुर्मुखहनूमन्नलदधिमुखानाम् आगमनम्
३२इन्द्रजानुः कविर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः॥
३३ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः।
अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च॥
३४ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः।
प्रत्यदृश्यत कोटीभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली॥
३५कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत॥
३६नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः।
कोटीशतेन सम्प्राप्तः सहस्रेण शतेन च॥
३७ततो दधिमुखः श्रीमान्कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
सम्प्राप्तोऽभिनदंस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥
इन्द्रजानुः नाम कविः वीरः यूथपः एकादशानां कोटीनाम् ईश्वरः तैः संवृतः प्रत्यदृश्यत। ततः तरुणादित्यसंनिभः रम्भः अयुतेन सहस्रेण शतेन च वृतः अनुप्राप्तः। ततः यूथपतिः वीरः दुर्मुखः नाम वानरः द्वाभ्यां कोटीभ्यां परिवृतः बली प्रत्यदृश्यत। कैलासशिखराकारैः भीमविक्रमैः वानरैः कोटिसहस्रेण वृतः हनूमान् प्रत्यदृश्यत। महावीर्यः नलः अपि द्रुमवासिभिः संवृतः कोटीशतेन सहस्रेण शतेन च सम्प्राप्तः। ततः श्रीमान् दधिमुखः दशभिः कोटिभिः वृतः महात्मनः सुग्रीवस्य समीपम् अभिनदन् सम्प्राप्तः। हनूमतः नाम अत्र अन्येषां मध्ये एव गणितम्, न तु पृथक् प्राधान्येन — तस्य माहात्म्यं तु अग्रिमेषु सर्गेषु प्रकटीभविष्यति। हनूमतः वानराः कैलासशिखराकाराः इति श्वेतवर्णाः उक्ताः, यत् पूर्वोक्तेन वर्णवैचित्र्येण सङ्गच्छते। नलः द्रुमवासिभिः संवृतः — सः एव अग्रे सेतुनिर्माता भविष्यति इति रामायणस्य श्रोता स्मरति। दधिमुखः ‘अभिनदन्’ आगच्छति, यत् वानराणां स्वाभाविकं हर्षसूचकं गर्जनम्। इन्द्रजानुः ‘कविः’ इति विशेषणेन प्राज्ञः इति सूच्यते, न तु छन्दोविद् इति। रम्भस्य तरुणादित्यसंनिभत्वेन पुनः अरुणवर्णः स्मारितः।
Indrajānu, a wise hero and troop leader, appeared as lord of a hundred and ten million, surrounded by them. Then Rambha, bright as the rising sun, arrived with ten thousand and a thousand and a hundred. Then the strong troop leader Durmukha appeared, surrounded by twenty million. Hanumān appeared surrounded by a thousand times ten million monkeys of terrible valour, shaped like the peaks of Kailāsa. Hanumān is named among the others, not singled out; his greatness will show itself in the sargas that follow, and his monkeys, white like Kailāsa, fit the variety of colours described before. Mighty Nala too arrived, surrounded by tree-dwelling monkeys, a thousand million, a thousand and a hundred; listeners of the Rāmāyaṇa will remember that it is he who will build the bridge. Then the illustrious Dadhimukha came roaring before the great-souled Sugrīva, surrounded by a hundred million, his roar the natural shout of a monkey's joy.
८शेषाणां यूथपानाम् आगमनं सुग्रीवाभिवादनं च
३८शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रंह एव च।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः॥
३९आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च।
यूथपाः समनुप्राप्ता येषां संख्या न विद्यते॥
४०आगताश्च निविष्टाश्च पृथिव्यां सर्ववानराः।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव॥
४१कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रकृष्टा बाहुशालिनः।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन्॥
शरभः कुमुदः वह्निः रंहः च वानराः, एते च अन्ये च बहवः कामरूपिणः वानराः, सर्वां पृथिवीं पर्वतान् वनानि च आवृत्य समनुप्राप्ताः यूथपाः — येषां संख्या न विद्यते। पृथिव्यां सर्ववानराः आगताः निविष्टाः च; आप्लवन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः च प्लवंगमाः सूर्यम् अभ्रगणाः इव सुग्रीवम् अभ्यवर्तन्त। बहुशब्दान् कुर्वाणाः प्रकृष्टाः बाहुशालिनः ते शिरोभिः वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन्। ‘सूर्यम् अभ्रगणाः इव’ इति उपमया सुग्रीवः सूर्यः इव, वानराः च मेघसमूहाः इव चित्रिताः — यथा मेघाः सूर्यं परितः सञ्चरन्ति तथा ते राजानं परिवेष्टयन्ति। शिरोभिः निवेदनम् इति प्रणामपूर्वकम् आत्मनिवेदनम्। ‘येषां संख्या न विद्यते’ इति वचनेन कविः स्वयम् एव गणनां त्यजति — यावत् गणितं तावत् एव नाम्ना उक्तम्, शेषम् अपरिमेयम्। ‘आगताश्च निविष्टाश्च’ इति पदाभ्यां द्वे क्रिये सूचिते — आगमनं ततः च यथास्थानं निवेशः; सेनायाः व्यवस्था अत्र एव आरभ्यते। अयं चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः, यत्र त्रीणि अर्धानि एकेन एव अङ्केन निबद्धानि। शरभकुमुदवह्निरंहाणां नामानि केवलं गणितानि, न विस्तरेण वर्णितानि।
Śarabha, Kumuda, Vahni and the monkey Raṃha, and many others besides, monkeys who could take any form, came covering the whole earth, the mountains and the forests, troop leaders beyond counting. With "beyond counting" the poet himself gives up the count: those who could be counted are named, and the rest are measureless. All the monkeys of the earth had come and settled there, first arriving, then each taking his place, so that the ordering of the army begins here. Leaping, bounding and roaring, the monkeys moved around Sugrīva as banks of cloud move around the sun; Sugrīva is the sun, and the monkeys circle their king as clouds circle the sun. Making a great noise, tall and strong-armed, they bowed their heads and presented themselves to Sugrīva, lord of the monkeys, offering themselves with a bow.
९रामाय सेनानिवेदनं बलनिवेशश्च
४२अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम्।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा॥
४३सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान्वानरर्षभान्।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥
४४यथासुखं पर्वतनिर्झरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे॥
अपरे वानरश्रेष्ठाः यथोचितं सङ्गम्य सुग्रीवेण समागम्य प्राञ्जलयः तदा स्थिताः। त्वरितः धर्मज्ञः सुग्रीवः तान् सर्वान् वानरर्षभान् रामे निवेदयित्वा प्राञ्जलिः स्थितः अब्रवीत्। ततः बलज्ञः सः पर्वतनिर्झरेषु सर्वेषु वनेषु च वानरेन्द्राणां बलानि विधिवत् यथासुखं निवेश्य बलं प्रतिपत्तुम् ईष्टे — सेनायाः यथायोग्यं स्थापनम् एव सेनापतेः प्रथमं कर्म। अयं चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; मुद्रणे सः चतसृभिः पङ्क्तिभिः पादशः दर्शितः, अत्र तु पादौ a+b तथा c+d मिलित्वा द्वे एव पङ्क्ती स्थापिते। ‘बलज्ञः’ इति पदेन सुग्रीवस्य सेनानायकत्वं प्रशस्यते — यः स्वबलस्य परिमाणं जानाति सः एव तत् सम्यक् नियोक्तुं शक्नोति। ‘यथासुखम्’ इति पदेन सेनायाः क्लेशपरिहारः सूचितः — नायकः स्वसैन्यस्य सुखम् अपि चिन्तयति। ‘विधिवत्’ इति च शास्त्रानुसारिणी व्यवस्था। एवम् अयं सर्गः सेनासमागमेन आरभ्य सेनानिवेशेन समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे सुग्रीवः दिशां प्रति वानरान् प्रेषयितुम् आरभते। ‘प्राञ्जलिः स्थितः अब्रवीत्’ इति सुग्रीवस्य विनयः पुनः उक्तः।
Other chiefs of the monkeys greeted one another as was fitting, came before Sugrīva and stood with folded hands. Sugrīva, who knew what was right, quickly presented all those bulls among monkeys to Rāma and stood with folded hands to speak, his humility shown once more. Then that knower of armies, lord of the monkey chiefs, settled their forces duly and at their ease among all the mountain streams and forests, and so had his host at his command. Placing an army properly is a commander's first task. "Knower of armies" praises Sugrīva as a general, for only one who knows the measure of his forces can use them well; "at their ease" shows that a leader thinks of his army's comfort, and "duly" that the arrangement follows the rules of war. So this sarga, which began with the gathering of the army, ends with its encampment, and in the next Sugrīva begins to send the monkeys out to the quarters of the earth.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सम् + परि + स्वज्य → सम्परिष्वज्य — षत्वसन्धिः (इणः षः); मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वज्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘परि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- पूर्वकालक्रिया (अव्ययम्)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विगतं तिमिरं यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः (प्रादिसमासः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘नभः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘त्वद्विधः + वापि’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- त्वम् इव विधा यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘विधा’ इति प्रकारवाची)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं वदति इति प्रियवादी, तम् — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — तकारः अविकृतः
- समासः
- त्वया सनाथः — तृतीयातत्पुरुषः (‘सनाथ’ इति सह नाथेन इति बहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सकलान् + अरीन् → सकलानरीन् — नकारलोपपूर्वकः स्वरसन्धिः (मुद्रणे एकपदवत्)
- समासः
- समासः नास्ति — विशेषणविशेष्ययोः सन्धिमात्रम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सहाय’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः (स → सा)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं भावप्रधानम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- जहार + आत्मविनाशाय → जहारात्मविनाशाय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आत्मनः विनाशः, तस्मै — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘जहार’ इति पृथक् क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लिट्) + चतुर्थी एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘अनुह्लादो यथा’ इति विसर्गस्य ओकारः; पूर्वपदेन ‘पौलोमीम् + अनुह्लादः’ इति सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — संज्ञावाचकः शब्दः (हिरण्यकशिपोः भ्राता)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + अरिहा → इवारिहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); शतक्रतुः + इव → शतक्रतुरिव — विसर्गस्य रेफः
- समासः
- अरीन् हन्ति इति अरिहा — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अरिहन्’ इति नकारान्तः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दृप्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पितरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अभि + अवर्तत → समभिवर्तत — स्वरसन्धिः (अभि + अ = अभ्य इति न, अपितु लोपः) इति मुद्रितरूपानुसारम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वृत्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्, ‘सम्’ ‘अभि’ उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘सहस्रांशोः + छादयत्’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- सहस्रम् अंशवः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — नञ्समासः
- समासः
- न संख्यातुं शक्याः, तैः — नञ्तत्पुरुषः (‘संख्येय’ इति कृत्यप्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निमेष + अन्तर → निमेषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- निमेषस्य अन्तरमात्रम्, तेन — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘परीवारैः + वानरैः’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- कोटीशतं परीवारः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निस् + ह्राद → निर्ह्राद — विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- मेघस्य इव निर्ह्रादः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘शशिगौरैः + च’ इति विसर्गस्य शकारः
- समासः
- शशी इव गौराः, तैः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कृत + आलय → कृतालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हेम्नि कृतः आलयः यैः ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शैल + आभा → शैलाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- काञ्चनशैलस्य इव आभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘श्वशुरः + विभुः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- सुग्रीवस्य श्वशुरः — षष्ठीतत्पुरुषः (समस्तपदे पूर्वपदम् ‘सुग्रीव’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तरुण + अर्क → तरुणार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः; निभ + आनन → निभानन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- तरुणार्कनिभम् आननं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘महाराजः + गवाक्षः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- गोलाङ्गूलानां महाराजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शत्रून् निबर्हयति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (धूम्रस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चय + आकार → चयाकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- नीलाञ्जनस्य चयस्य इव आकारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्विनोः पुत्रौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘ऋक्षराजो महातेजाः’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- ऋक्षाणां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पृष्ठतः + अनुगतः → पृष्ठतोऽनुगतः — विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य लोपः (पूर्वरूपम्, अवग्रहेण सूचितः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पृष्ठतः’ इति तसिलन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘युवराजोऽङ्गदः’ इति विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः
- समासः
- युवा च असौ राजा — कर्मधारयः (पारिभाषिकः शब्दः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- तारा + द्युति → ताराद्युति — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारात् परं व्यञ्जनम्); पदान्ते ‘ताराद्युतिः + तारः’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- ताराया इव द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- एक + दशानाम् → एकादशानाम् — पूर्वपदस्य दीर्घः (संख्यासमासे)
- समासः
- समासः नास्ति — संख्यावाचकः शब्दः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- शिखर + आकार → शिखराकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कैलासशिखरस्य इव आकारः येषां ते, तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्र + आप्तः → सम्प्राप्तः — सवर्णदीर्घसन्धिः (प्र + आप्त); पदान्ते ‘सम्प्राप्तः + अभिनदन्’ इति विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्, ‘आ’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पदान्ते ‘अभ्रगणा इव’ इति विसर्गलोपः; ‘सूर्यम् + अभ्रगणाः’ इति सन्धिः
- समासः
- अभ्राणां गणाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बाहु’ इत्यस्मात् शालिन्प्रत्ययः
- समासः
- बाहुभिः शालन्ते इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदान्ते ‘प्राञ्जलयः + तदा’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- प्रगताः अञ्जलयः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वानर + ऋषभ → वानरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- वानराणाम् ऋषभाः, तान् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलं जानाति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रतिपत्तुम् + ईष्टे → प्रतिपत्तुमीष्टे — सन्धिकार्यं नास्ति (मकारात् परं स्वरः, मुद्रणे संयुक्तम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पद्’ धातोः तुमुन्, ‘प्रति’ उपसर्गः; ‘ईश्’ धातोः लट्
- विभक्तिः
- तुमुन्नन्तम् + क्रियापदम् (लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)