प्रतिगृह्य
३८.१
स्वीकृत्य, गृहीत्वा
- सन्धिः
- प्रति + गृह्य → प्रतिगृह्य — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनात् परं व्यञ्जनम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘प्रति’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- पूर्वकालक्रिया (अव्ययम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — अष्टात्रिंशः सर्गः
सुग्रीवस्य रामसमीपगमनम्
वानराणां विसर्जनम्, लक्ष्मणस्य प्रार्थना, शिबिकारोहणम्, रामप्रणामः, त्रिवर्गोपदेशः, सेनासंख्यानिवेदनम्
उपायनं प्रतिगृह्य वानरान् सान्त्वयित्वा सुग्रीवः तान् व्यसर्जयत्; आत्मानं राघवं च कृतार्थं मेने। लक्ष्मणः प्रश्रितं वाक्यम् आह — ‘सौम्य, यदि ते रोचते किष्किन्धायाः विनिष्क्राम’ इति। परमप्रीतः सुग्रीवः ‘एवं भवतु, त्वच्छासने मया स्थेयम्’ इति प्रतिजानीते, ताराद्याः योषितः विसृजति, हरिवरान् आहूय शिबिकाम् उपस्थापयितुम् आदिशति। सूर्यसंनिभं काञ्चनं यानं लक्ष्मणेन सह आरुह्य, पाण्डुरेण आतपत्रेण वालव्यजनैः शङ्खभेरीनिनादैः बन्दिभिश्च शोभितः सः राज्यश्रियं प्राप्य निर्ययौ। शस्त्रपाणिभिः वानरशतैः परिकीर्णः सः रामनिषेवितं देशं प्राप्य शिबिकायाः अवतीर्य कृताञ्जलिः अभवत्; वानराः अपि तथा। कुड्मलपङ्कजं तटाकम् इव तत् सैन्यं दृष्ट्वा रामः प्रीतिमान् अभूत्, पादयोः पतितं सुग्रीवम् उत्थाप्य परिष्वज्य ‘निषीद’ इति उक्त्वा त्रिवर्गनीतिम् उपदिशति — यः धर्मार्थकामान् काले विभज्य सेवते सः एव राजा; यः कामम् एव सेवते सः वृक्षाग्रात् पतितः इव प्रतिबुध्यते। सुग्रीवः कृतज्ञतया वदति — ‘त्वत्प्रसादात् नष्टं कपिराज्यं पुनः प्राप्तम्’ इति; ऋक्षवानरगोलाङ्गूलानां देवगन्धर्वपुत्राणां च कोटिशः सेनानां आगमनं निवेदयति, रावणं हत्वा मैथिलीम् आनयिष्यामः इति च प्रतिजानीते। तं समुद्योगम् अवेक्ष्य रामः हर्षात् प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः बभूव।
१उपायनप्रतिग्रहः वानराणां विसर्जनं च
१प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपायनमुपाहृतम्।
वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत्॥
२विसर्जयित्वा स हरीन्सहस्रान्कृतकर्मणः।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम्॥
३स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम्।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन्॥
४किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम्॥
सुग्रीवः तत् सर्वम् उपाहृतम् उपायनं प्रतिगृह्य वानरान् सान्त्वयित्वा सर्वान् एव व्यसर्जयत्। कृतकर्मणः सहस्रान् हरीन् विसृज्य सः आत्मानं कृतार्थं मन्यते, राघवं च महाबलं कृतार्थं मन्यते — स्वकार्यसिद्धिः मित्रकार्यसिद्ध्या एव पूर्णा इति तस्य बुद्धिः। ततः लक्ष्मणः तं भीमबलं सर्ववानरसत्तमं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन् प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सौम्य, यदि ते रोचते तर्हि किष्किन्धायाः विनिष्क्राम’ इति। ‘प्रश्रितम्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य परिवर्तनं सूच्यते — यः पूर्वसर्गे धनुः उद्यम्य कुपितः आसीत्, सः अधुना विनयेन वदति। ताराया वचनेन शान्तः, सुग्रीवस्य उद्योगेन च प्रसन्नः, सः इदानीं मित्रवत् प्रार्थयते। राजकार्ये कठोरता यावत् आवश्यकी तावत् एव; कार्यसिद्धौ तु मृदुता एव उचिता इति नीतिः अत्र दृश्यते। ‘कृतार्थम् आत्मानम्’ इति पदेन सुग्रीवस्य अन्तरङ्गं दर्शितम् — यावत् मित्रस्य कार्यं न सिध्यति तावत् स्वराज्यम् अपि तस्य अपूर्णम् इव प्रतिभाति। सहस्राणां वानराणां विसर्जनम् अपि सान्त्वनपूर्वकम् एव कृतम्, यतः भृत्येषु प्रियवचनम् एव राज्ञः बलम्। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अपि लक्ष्मणस्य मृदुतां प्रकाशयति। ‘यदि ते रोचते’ इति च आज्ञा न, अपितु प्रार्थना एव — मित्रस्य इच्छा प्रथमं पृच्छ्यते।
Sugrīva accepted all the offerings that had been brought and, speaking kindly to the monkeys, dismissed them all; even thousands of servants he sent away with gentle words, for kind speech to his people is a king's strength. Having let go those thousands of monkeys whose task was done, he felt that he had achieved his aim, and that mighty Rāghava had achieved his too; for him his own success was complete only with his friend's, and until his friend's cause was won even his own kingdom seemed unfinished. Then Lakṣmaṇa, wishing to gladden Sugrīva, that best of all monkeys of terrible strength, spoke courteously: "Gentle friend, if it pleases you, set out from Kiṣkindhā." The courtesy shows how Lakṣmaṇa has changed: the one who stood with his bow raised in anger now speaks humbly. Calmed by Tārā's words and pleased by Sugrīva's efforts, he asks now as a friend, for sternness in royal business goes only as far as it must, and once the work is under way gentleness is fitting. "If it pleases you" is not an order but a request that first asks a friend's wishes.
२सुग्रीवस्य अनुमतिः शिबिकाह्वानं च
५सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह।
एवं भवतु गच्छाम स्थेयं त्वच्छासने मया॥
६तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
विसर्जयामास तदा ताराद्याश्चैव योषितः॥
७एहीत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवः समुदाहरत्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः॥
८बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः।
तानुवाच ततः प्राप्तान्राजार्कसदृशप्रभः॥
तत् लक्ष्मणस्य सुभाषितं वचनं श्रुत्वा परमप्रीतः सुग्रीवः एतत् वाक्यम् उवाच — ‘एवं भवतु, गच्छाम; तव शासने मया स्थेयम्’ इति। स्वातन्त्र्यं त्यक्त्वा मित्रस्य आज्ञायां स्थातुं यः सिद्धः, सः एव सत्यं सखा। एवम् उक्त्वा सः शुभलक्षणं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा तदा ताराद्याः योषितः विसर्जयामास। ततः सुग्रीवः उच्चैः ‘एहि’ इति हरिवरान् समुदाहरत्; तस्य तत् वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः। ये स्त्रीदर्शनक्षमाः ते सर्वे बद्धाञ्जलिपुटाः उपस्थिताः। तान् प्राप्तान् अर्कसदृशप्रभः राजा उवाच — ‘वानराः, मम शिबिकां क्षिप्रम् उपस्थापयत’ इति। अन्तःपुरस्य विसर्जनं दूतानां च आह्वानं द्वयम् अपि प्रस्थानस्य सज्जतां सूचयति। ‘स्त्रीदर्शनक्षमाः’ इति विशेषणेन अन्तःपुरमर्यादा सूच्यते — ये विश्वसनीयाः ते एव राजस्त्रीणां समीपं गन्तुम् अर्हन्ति; एवं वानरराज्ये अपि मानुषी शिष्टाचारमर्यादा वर्तते इति कविः दर्शयति। ‘एहि’ इति उच्चस्वरेण आह्वानं राज्ञः त्वरां व्यनक्ति; हरयः अपि क्षणमात्रेण उपस्थिताः। ‘अर्कसदृशप्रभः’ इति विशेषणेन सुग्रीवस्य पुनःप्राप्ता राजकान्तिः सूचिता।
Hearing Lakṣmaṇa's well-spoken words, Sugrīva was delighted and said, "So be it, let us go. I shall stand under your command." One who is ready to give up his own freedom and stand under a friend's orders is a true friend. Having said this to Lakṣmaṇa of auspicious marks, Sugrīva sent away Tārā and the other women. Then he called out loudly to the chief monkeys, "Come!", and hearing his word they came at once; the loud call shows the king's haste. All those trusted enough to look on the royal women stood before him with folded hands, for only the trustworthy may go near a king's women, and so the poet shows that the courtesies of human courts hold in the monkey kingdom too. Sending away the women and summoning his men both show that he was ready to set out. To those who had come the king, shining like the sun with his regained royal splendour, said, "Monkeys, bring my palanquin at once."
३शिबिकारोहणं राजशोभा च
९उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः॥
१०समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम्।
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः॥
११लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत्।
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम्॥
१२बहुभिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः।
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि॥
१३शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः।
शंखभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः॥
तस्य वचनं श्रुत्वा शीघ्रविक्रमाः हरयः प्रियदर्शनां शिबिकां समुपस्थापयामासुः। ताम् उपस्थापितां शिबिकां दृष्ट्वा वानराधिपः सौमित्रिम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, शीघ्रम् आरुह्यताम्’ इति। स्वयं पश्चात् आरोहणम्, मित्रस्य पूर्वम् आरोहणम् — एषः आदरस्य क्रमः। इति उक्त्वा सूर्यसंनिभं बहुभिः हरिभिः युक्तं काञ्चनं यानं सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह आरुरोह। मूर्धनि पाण्डुरेण आतपत्रेण ध्रियमाणेन, समन्ततः शुक्लैः वालव्यजनैः धूयमानैः, शङ्खभेरीनिनादैः बन्दिभिः च अभिनन्दितः सः निरगच्छत्। छत्रं चामराः बन्दिनः तूर्यनिनादाः च — एतानि राज्ञः चिह्नानि; यः पूर्वं वनेषु भीतः भ्रमति स्म, सः अधुना सर्वैः राजचिह्नैः शोभते। काञ्चनं यानं सूर्यसंनिभम् इति उपमया तस्य तेजः वर्ण्यते; बहुभिः हरिभिः वाह्यमानं तत् यानं वानरराज्यस्य समृद्धिं प्रकटयति। तथापि सः एकाकी न आरोहति, किन्तु लक्ष्मणेन सह — मित्रस्य सम्मानः राजशोभायाः अपि पूर्वः इति। शङ्खभेरीनिनादाः बन्दिनश्च राजप्रस्थानस्य मङ्गलसूचकाः। श्वेतच्छत्रं श्वेतचामराणि च शुद्धैश्वर्यस्य प्राचीनानि लक्षणानि।
Hearing his words, the swift monkeys brought a palanquin lovely to see. When it had been brought, the lord of the monkeys said to Saumitri, "Lakṣmaṇa, get in quickly"; the friend mounts first and the host after, as respect requires. So saying, Sugrīva got into that golden carriage, bright as the sun and borne by many monkeys, together with Lakṣmaṇa. He did not ride alone but with Lakṣmaṇa, for honouring a friend comes before royal splendour. With a white parasol held over his head, fanned on every side with white yak-tail whisks, greeted by the sound of conches and drums and by bards, he set out. Parasol, whisks, bards and the music of instruments are the emblems of a king, white parasol and white whisks being the ancient signs of pure sovereignty, and conches and drums the auspicious sounds of a king's departure. The one who once wandered the forests in fear now shone with every mark of royalty, and the carriage borne by so many monkeys showed the wealth of his kingdom.
४रामसमीपगमनं प्रणामश्च
१४निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम्।
स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः॥
१५परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः।
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम्॥
१६अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः।
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत्॥
१७कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चाभवंस्तथा।
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम्॥
अनुत्तमां राज्यश्रियं प्राप्य सुग्रीवः निर्ययौ। तीक्ष्णैः शस्त्रपाणिभिः बहुभिः वानरशतैः परिकीर्णः सः यत्र रामः व्यवस्थितः तत्र ययौ। रामनिषेवितं श्रेष्ठं तं देशम् अनुप्राप्य महातेजाः सः लक्ष्मणसहितः शिबिकायाः अवातरत्। रामम् आसाद्य सः कृताञ्जलिपुटः अभवत्; तस्मिन् कृताञ्जलौ स्थिते वानराः अपि तथा एव अभवन्। कुड्मलपङ्कजं तटाकम् इव तं वानराणां महत् सैन्यं दृष्ट्वा रामः प्रीतिमान् अभूत्। बद्धाञ्जलीनां वानराणां सेना मुकुलितकमलयुक्तं सरः इव प्रतिभाति — एषा उपमा अत्र अतीव रमणीया, यतः अञ्जलिः एव मुकुलः, शिरांसि एव कमलानि। शस्त्रपाणिभिः वानरशतैः परिकीर्णः इति पदेन सेनायाः सन्नाहः दर्शितः; यः पूर्वं भयात् पलायते स्म, सः अधुना ससैन्यः मित्रं प्रति गच्छति। शिबिकायाः अवतरणम् अपि विनयस्य लक्षणम् — राज्ञः समीपे यानेन न गन्तव्यम्। वानराणाम् अनुकरणेन तेषां स्वामिभक्तिः अपि सूचिता। यत् स्वामी करोति तत् एव भृत्याः अनुतिष्ठन्ति इति लोकनीतिः।
So Sugrīva set out in the unsurpassed splendour of kingship. Surrounded by many hundreds of fierce monkeys with weapons in their hands, he went to the place where Rāma was staying; he who once fled in fear now went to his friend at the head of an army. Reaching that excellent place where Rāma lived, the great and splendid Sugrīva got down from the palanquin with Lakṣmaṇa, for one should not come before a lord in a carriage, and approaching Rāma he folded his hands. When he stood with folded hands the monkeys did the same, for what the master does, his servants follow. Seeing that great army of monkeys, like a lake full of closed lotus buds, Rāma was pleased. The image is lovely: the folded hands are the buds and the heads the lotuses.
५रामेण परिष्वङ्गः धर्मोपदेशारम्भश्च
१८वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत्।
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम्॥
१९प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे।
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत्॥
२०निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीत्ततः।
धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते॥
२१विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम।
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते॥
मूर्ध्ना पादयोः पतितं तं हरीश्वरम् उत्थाप्य राघवः प्रेम्णा बहुमानेन च परिषस्वजे। परिष्वज्य च धर्मात्मा ‘निषीद’ इति अब्रवीत्। क्षितौ निषण्णं तं दृष्ट्वा रामः पुनः अब्रवीत् — यः धर्मम् अर्थं कामं च काले विभज्य सततं सेवते, हे हरिसत्तम वीर, सः एव राजा। यः तु धर्मं तथा अर्थं च हित्वा केवलं कामं सेवते, सः वृक्षाग्रे सुप्तः इव पतितः सन् प्रतिबुध्यते। त्रिवर्गस्य विभागः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यम् इति अत्र उपदिश्यते; वृक्षाग्रनिद्रायाः उपमा तु कामासक्तस्य पतनं जागरणं च सूचयति — पतनानन्तरम् एव तस्य बोधः भवति, प्राक् तु न। रामः प्रथमं परिष्वङ्गेण प्रेम दर्शयति, ततः उपदेशं ददाति — स्नेहपूर्वकः उपदेशः एव हृदयं स्पृशति। ‘निषीद’ इति एकपदेन सः सुग्रीवं समानासने स्थापयति, यत् मैत्र्याः प्रत्यक्षं चिह्नम्। ‘धर्मात्मा’ इति रामस्य विशेषणम् अग्रिमस्य उपदेशस्य अधिकारं स्थापयति। पादयोः पतनम् अपि सुग्रीवस्य नम्रतां दर्शयति।
Sugrīva fell at Rāma's feet, touching them with his head, and Rāghava raised the lord of the monkeys and embraced him with love and great respect, a sign of his humility answered by affection. When he had embraced him, the righteous Rāma said, "Sit down"; with one word he set Sugrīva on equal footing, a plain sign of friendship, and "righteous" gives him the standing for the counsel that follows. Seeing him seated on the ground, Rāma said, "He who divides his time between dharma, wealth and pleasure and pursues each in its season, best of monkeys, hero, is a true king. But he who neglects dharma and wealth and pursues only pleasure is like a man asleep at the top of a tree: he wakes only when he has fallen." Rāma shows his love first with an embrace and only then gives his counsel, for counsel given with affection touches the heart. The first duty of a king is to give the three aims of life each its due, and the image of the sleeper in the tree shows the fall of the man given to pleasure: he wakes only after he has fallen, never before.
६त्रिवर्गनीतिः सुग्रीवस्य कृतज्ञता च
२२स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते।
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः॥
२३त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते।
उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुनिषूदन॥
२४संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत्॥
२५प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया॥
अमित्राणां वधे युक्तः मित्राणां संग्रहे रतः त्रिवर्गफलभोक्ता च राजा धर्मेण युज्यते। हे शत्रुनिषूदन, अयम् एव उद्योगसमयः प्राप्तः; हे पिङ्गेश, हरिभिः मन्त्रिभिः सह संचिन्त्यताम् इति रामः आह। एवम् उक्तः सुग्रीवः रामं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, प्रणष्टा श्रीः कीर्तिः शाश्वतं कपिराज्यं च त्वत्प्रसादात् पुनः मया प्राप्तम्’ इति। रामस्य उपदेशे नीतिशास्त्रस्य सारः सङ्गृहीतः — शत्रुनाशः, मित्रसंग्रहः, त्रिवर्गसेवनं च। सुग्रीवस्य उत्तरे तु कृतज्ञता प्रकाशते; सः स्वबलं न श्लाघते, अपितु सर्वं रामप्रसादे एव आरोपयति। ‘उद्योगसमयः प्राप्तः’ इति वचनेन रामः शरत्कालस्य आगमनं सूचयति — वर्षाः गताः, मार्गाः शुष्काः, अतः अधुना एव प्रस्थानम् उचितम्। ‘मन्त्रिभिः सह संचिन्त्यताम्’ इति च राजनीतेः मूलम् — एकाकिनः निर्णयः न श्रेयान्। ‘प्रणष्टा श्रीः कीर्तिश्च’ इति द्वयस्य पुनर्लाभः अत्र स्मृतः। राज्यं ‘शाश्वतम्’ इति उक्त्या वंशपरम्परागतत्वं सूच्यते।
"A king who is intent on destroying his enemies, devoted to winning friends and enjoys the fruit of all three aims of life is joined with dharma," Rāma went on. "Slayer of foes, the time for action has come. Lord of the tawny ones, think it over with your monkeys and your counsellors." In this counsel the essence of statecraft is gathered, destroying enemies, gathering friends and pursuing the three aims; the time for action means that autumn has come, the rains are over and the roads are dry, so now is the moment to march; and taking counsel with ministers is the root of good government, for a decision made alone is not best. Sugrīva replied, "My fortune and fame had been lost, and the lasting kingdom of the monkeys, handed down in my line; by your grace, mighty-armed one, I have won them back." His reply shows his gratitude: he does not boast of his own strength but credits everything to Rāma's favour.
८संख्यावर्णनं रामस्य हर्षश्च
३१अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः।
समुद्राश्च परार्धाश्च हरयो हरियूथपाः॥
३२आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः।
मेघपर्वतसंकाशा मेरुविन्ध्यकृतालयाः॥
३३ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं योद्धुमाहवे।
निहत्य रावणं युद्धे ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम्॥
३४ततः समुद्योगमवेक्ष्य वीर्यवान्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः।
बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः॥
अर्बुदैः अर्बुदशतैः मध्यैः अन्त्यैः समुद्रैः परार्धैः च गणितानां हरियूथपानां संख्या कथ्यते — एतानि गणितशास्त्रस्य महासंख्यानां नामानि, यैः सेनायाः अपरिमेयता व्यज्यते। हे राजन्, महेन्द्रसमविक्रमाः मेघपर्वतसंकाशाः मेरुविन्ध्यकृतालयाः ते आगमिष्यन्ति। आहवे राक्षसं योद्धुं ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति, युद्धे च रावणं निहत्य मैथिलीम् आनयिष्यन्ति इति सुग्रीवः प्रतिजानीते। ततः निदेशवर्तिनः हरिप्रवीरस्य तं समुद्योगम् अवेक्ष्य वीर्यवान् वसुधाधिपात्मजः रामः हर्षात् प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः बभूव — विकसितनीलकमलम् इव तस्य मुखं प्रफुल्लम् अभवत्। सर्गस्य अन्ते दीर्घवृत्तेन कविः प्रकरणं समापयति, या अस्य ग्रन्थस्य रीतिः। रामस्य हर्षः अत्र न स्वबलदर्शनात्, अपितु मित्रस्य उद्योगदर्शनात् — एषा एव सत्यमैत्री। नीलोत्पलोपमया च तस्य श्यामलं प्रसन्नं च मुखं चित्रितम्। अनेन सर्गेण सीतान्वेषणस्य पर्वः आरब्धः इति ज्ञेयम्। अग्रिमे सर्गे दिक्षु वानराणां समागमः विस्तरेण वर्ण्यते।
"They come by arbudas and hundreds of arbudas, by madhyas and antyas, by samudras and parārdhas, the monkeys and their leaders"; these are the names of the vast numbers of mathematics, and through them the army's boundlessness is felt. "They will come to you, king, valiant as great Indra, like clouds and mountains, those who live on Meru and the Vindhya. They will come to you to fight the rākṣasa in battle, and when they have killed Rāvaṇa in the fight they will bring back Maithilī." So Sugrīva pledged himself. Then, seeing the full preparation of that foremost monkey hero who stood ready at his command, the valiant son of the lord of the earth grew glad, and his face looked like a blue lotus in full bloom. His joy came not from seeing his own strength but from seeing his friend's effort, and that is true friendship; the blue lotus paints his dark and radiant face. The sarga ends in a longer metre, as is this poem's way, and with it the search for Sītā begins; in the next sarga the gathering of the monkeys from every quarter is told at length.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३६ पदानि
उपाहृतम्
३८.१
समीपम् आनीतम्, समर्पितम्
- सन्धिः
- उप + आहृतम् → उपाहृतम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + हृ’ इत्यस्मात् क्तप्रत्ययान्तम्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘उपायनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सान्त्वयित्वा
३८.१
सान्त्वनं कृत्वा, प्रियवचनैः तोषयित्वा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सान्त्व्’ इति णिजन्तधातोः क्त्वान्तम्
- विभक्तिः
- पूर्वकालक्रिया (अव्ययम्)
व्यसर्जयत्
३८.१
विसृष्टवान्, गन्तुम् अनुज्ञातवान्
- सन्धिः
- वि + असर्जयत् → व्यसर्जयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः णिजन्तात् लङ्, ‘वि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कृतार्थम्
३८.२
सिद्धप्रयोजनम्, सफलम्
- सन्धिः
- कृत + अर्थ → कृतार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अर्थः येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आत्मानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रश्रितम्
३८.३
विनम्रम्, सादरम्
- सन्धिः
- प्र + श्रितम् → प्रश्रितम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘प्र’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सम्प्रहर्षयन्
३८.३
अतीव हर्षयन्, प्रसादयन्
- सन्धिः
- सम् + प्र + हर्षयन् → सम्प्रहर्षयन् — मकारस्य परसवर्णः (मुद्रणे ‘सम्प्र’ इति)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)
विनिष्क्राम
३८.४
निर्गच्छ, बहिः निःसर
- सन्धिः
- वि + निस् + क्राम → विनिष्क्राम — विसर्गस्य षत्वम् (इणः षः), ततः कवर्गे स्थितिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लोट्, ‘वि’ ‘निस्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
त्वच्छासने
३८.५
तव आज्ञायाम्
- सन्धिः
- त्वत् + शासने → त्वच्छासने — श्चुत्वसन्धिः (त् + श् = च् + श्), ततः छत्वम्
- समासः
- तव शासनम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
स्थेयम्
३८.५
स्थातव्यम्, अवस्थानं कर्तव्यम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘स्था’ धातोः यत्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — कृत्यप्रत्ययान्तं नपुंसकम् (भावे प्रयोगः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
ताराद्याः
३८.६
ताराप्रमुखाः (स्त्रियः)
- सन्धिः
- तारा + आद्याः → ताराद्याः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- तारा आदिः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
एहीत्युच्चैः
३८.७
‘एहि’ इति उच्चस्वरेण
- सन्धिः
- एहि + इति → एहीति — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई); इति + उच्चैः → इत्युच्चैः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — त्रयाणां पदानां सन्धिमात्रम्
- विभक्तिः
- अव्ययसमुदायः (‘उच्चैः’ इति क्रियाविशेषणम्)
बद्धाञ्जलिपुटाः
३८.८
संयुक्तकराः, कृताञ्जलयः
- सन्धिः
- बद्ध + अञ्जलि → बद्धाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बद्धः अञ्जलिपुटः यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
स्त्रीदर्शनक्षमाः
३८.८
अन्तःपुरस्त्रीणां दर्शने योग्याः, विश्वसनीयाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासमात्रम्
- समासः
- स्त्रीणां दर्शने क्षमाः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
राजार्कसदृशप्रभः
३८.८
सूर्यसदृशकान्तिः राजा
- सन्धिः
- राज + अर्क → राजार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अर्कसदृशी प्रभा यस्य सः राजा — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उपस्थापयत
३८.९
समीपे स्थापयत, आनयत
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः णिजन्तात् लोट्, ‘उप’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
शिबिकाम्
३८.९
यानविशेषम्, पालकीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — स्त्रीलिङ्गः आकारान्तः शब्दः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सौमित्रिम्
३८.११
सुमित्रापुत्रं लक्ष्मणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सुमित्रा’ इत्यस्मात् इञ्प्रत्ययः, आदिवृद्धिः (सु → सौ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
पाण्डुरेणातपत्रेण
३८.१२
श्वेतेन छत्रेण
- सन्धिः
- पाण्डुरेण + आतपत्रेण → पाण्डुरेणातपत्रेण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — विशेषणविशेष्ययोः सन्धिमात्रम्; ‘आतपत्र’ इति तु आतपात् त्रायते इति उपपदसमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
वालव्यजनैः
३८.१३
चामरैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘वालव्यजनैः + धूयमानैः’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- वालैः निर्मितानि व्यजनानि, तैः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
बन्दिभिश्चाभिनन्दितः
३८.१३
स्तुतिपाठकैः च अभिनन्दितः
- सन्धिः
- च + अभिनन्दितः → चाभिनन्दितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); बन्दिभिः + च → बन्दिभिश्च — श्चुत्वसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — पदत्रयस्य सन्धिः
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम् + प्रथमा एकवचनम्
राज्यश्रियम्
३८.१४
राज्यलक्ष्मीम्, राजशोभाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्यस्य श्रीः, ताम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
परिकीर्णः
३८.१५
सर्वतः परिवृतः, व्याप्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘कॄ’ धातोः क्तप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कृताञ्जलिपुटः
३८.१६
बद्धाञ्जलिः
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदान्ते ‘पुटः + अभवत्’ इति विसर्गस्य ओकारः, अवग्रहः
- समासः
- कृतः अञ्जलिपुटः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कुड्मलपङ्कजम्
३८.१७
मुकुलितकमलयुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कुड्मलानि पङ्कजानि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (तटाकस्य विशेषणम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
परिषस्वजे
३८.१९
आलिङ्गितवान्
- सन्धिः
- परि + सस्वजे → परिषस्वजे — षत्वसन्धिः (इणः षः, उपसर्गात् परं सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्वज्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्, ‘परि’ उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
निषीदेति
३८.१९
‘उपविश’ इति
- सन्धिः
- निषीद + इति → निषीदेति — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लोट्, ‘नि’ उपसर्गः, षत्वम्; ‘इति’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् (लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्) + अव्ययम्
त्रिवर्गफलभोक्ता
३८.२३
धर्मार्थकामानां फलस्य भोक्ता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासमात्रम्
- समासः
- त्रिवर्गस्य फलं भुङ्क्ते इति — उपपदसमासगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (तृचन्तम्)
पिङ्गेश
३८.२४
हे वानराणाम् अधिपते
- सन्धिः
- पिङ्ग + ईश → पिङ्गेश — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पिङ्गानाम् ईशः, तत्सम्बुद्धौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
कपिराज्यम्
३८.२५
वानरराज्यम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कपीनां राज्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गोलाङ्गूलाः
३८.२८
गोपुच्छसदृशपुच्छाः वानरविशेषाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोः इव लाङ्गूलं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
कान्तारवनदुर्गाणाम्
३८.२८
दुर्गमारण्यप्रदेशानाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासमात्रम्
- समासः
- कान्तारेषु वनेषु च यानि दुर्गाणि, तेषाम् — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
अर्बुदैः
३८.३१
दशकोटिपरिमाणैः सङ्ख्याविशेषैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘अर्बुदैः + अर्बुदशतैः’ इति विसर्गस्य रेफः
- समासः
- समासः नास्ति — संख्यावाचकः शब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
परार्धाः
३८.३१
महासंख्याविशेषाः
- सन्धिः
- पर + अर्ध → परार्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — संख्यावाचकः शब्दः (परम् अर्धं यस्य इति व्युत्पत्तिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
समुद्योगम्
३८.३४
सम्यक् उद्यमम्, सन्नाहम्
- सन्धिः
- सम् + उद्योगम् → समुद्योगम् — मकारस्य परसवर्णः, स्वरसन्निकर्षः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युज्’ धातोः घञन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः
३८.३४
विकसितनीलकमलसदृशमुखः
- सन्धिः
- नील + उत्पल → नीलोत्पल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- प्रबुद्धेन नीलोत्पलेन तुल्यं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)