किष्किन्धाकाण्डम् — सप्तत्रिंशः सर्गः
सुग्रीवस्य आज्ञा, हनूमतः दूतप्रेषणम्, दिग्भ्यः कोटिशः वानराणाम् आगमनम्, हिमवति माहेश्वरयज्ञस्थलम्, उपायनप्रतिग्रहः
लक्ष्मणेन प्रचोदितः सुग्रीवः पार्श्वस्थं हनूमन्तम् आदिशति — महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासमन्दरादिषु पर्वतेषु, पश्चिमसमुद्रान्तेषु, आदित्यभवने अञ्जने मेरौ धूम्रगिरौ महारुणे च ये वानराः वसन्ति, वनेषु तापसाश्रमेषु च ये सन्ति, तान् सर्वान् सामदानादिभिः उपायैः वेगवद्भिः दूतैः क्षिप्रम् आनय इति। पूर्वप्रेषितान् अपि त्वरयितुं पुनः प्रेषय; दीर्घसूत्रान् कामासक्तांश्च आनय; दशभिः अहोभिः ये न आगच्छन्ति ते राजशासनदूषकाः हन्तव्याः। तत् श्रुत्वा वायुसुतः सर्वासु दिक्षु विक्रान्तान् वानरान् प्रेषयामास। ते पतत्रिज्योतिषाम् अध्वना प्रयाताः समुद्रगिरिवनसरस्सु सर्वान् वानरान् रामहेतोः अचोदयन्। सुग्रीवभयशङ्किताः कोटिशः वानराः अञ्जनगिरेः, अस्ताचलात्, कैलासात्, हिमवतः, विन्ध्यात्, क्षीरोदवेलायाः, वनगह्वरसरिद्भ्यश्च निर्ययुः — वानरी सेना दिवाकरं पिबन्ती इव आगच्छत्। हिमवति माहेश्वरयज्ञस्थले ते अमृतस्वादुकल्पानि अन्ननिस्यन्दजातानि फलमूलानि, दिव्यानि औषधानि, सुरभीणि पुष्पाणि च गृहीत्वा किष्किन्धां प्राप्ताः सुग्रीवाय उपायनं समर्पयन्ति; ‘सर्वे शैलाः सरितः वनानि च परिसृताः, सर्वे वानराः शासनात् उपयान्ति’ इति निवेदयन्ति। हृष्टः प्रीतश्च सुग्रीवः तेषां सर्वम् उपायनं प्रतिजग्राह।
१एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।
हनूमन्तं स्थितं पार्श्वे वचनं चेदमब्रवीत्॥
२महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।
मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः॥
३तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु नित्यशः।
पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि॥
४आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे।
पद्माचलवनं भीमाः संश्रिता हरिपुंगवाः॥
५अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरेन्द्रमहौजसः।
अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः॥
महात्मना लक्ष्मणेन एवम् उक्तः सुग्रीवः पार्श्वे स्थितं हनूमन्तं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्। राजा स्वयं न धावति, अपितु समर्थं सचिवं नियुङ्क्ते; एषा एव राजनीतिः, हनूमांश्च तादृशः सचिवः यस्मिन् निक्षिप्ता आज्ञा अवश्यं फलति। पूर्वसर्गे लक्ष्मणस्य कोपः शान्तः, अत्र तु कार्यस्य आरम्भः। सुग्रीवः आह — महेन्द्रे हिमवति विन्ध्ये कैलासशिखरेषु च ये वानराः वसन्ति, मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु च ये स्थिताः, तरुणादित्यवर्णेषु नित्यं भ्राजमानेषु पश्चिमस्यां दिशि समुद्रान्ते पर्वतेषु च ये निवसन्ति, सन्ध्याभ्रसंनिभे आदित्यभवने नाम गिरौ पद्माचलवनं संश्रिताः ये भीमाः हरिपुंगवाः, अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरेन्द्रवत् महौजसः अञ्जने पर्वते ये प्लवंगमाः निवसन्ति — तान् सर्वान् अहं जानामि। पर्वतानां नामानि क्रमेण गणयन् सुग्रीवः स्वराज्यस्य विस्तारं वानरजातेः व्याप्तिं च दर्शयति। एतत् गणनं न केवलं भूगोलविवरणम्, अपितु महतः सेनासंग्रहस्य सूत्रपातः। यः राजा स्वप्रजानां निवासान् एवं सूक्ष्मतया जानाति, तस्य शासनम् अपि दूरं गच्छति इति अत्र ध्वन्यते। पूर्वं यः किष्किन्धायाः बहिः निर्वासितः आसीत्, सः इदानीं सर्वां पृथिवीं वानरैः आवरितुं शक्नोति। आदित्यभवनस्य वर्णने सन्ध्यामेघस्य उपमा दत्ता, येन पर्वतस्य रक्तश्यामला कान्तिः सूच्यते; अञ्जनाम्बुदोपमया तु वानराणां कृष्णवर्णं गाम्भीर्यं च व्यज्यते। एवं प्रतिपदम् उपमाभिः कविः सेनायाः चित्रं मनसि निर्माति। पञ्चशैलानां नाम अत्र अनिर्दिष्टम्, तथापि परम्परया ते दक्षिणदेशस्थाः इति व्याख्यातारः वदन्ति।
When the great-souled Lakṣmaṇa had spoken, Sugrīva turned to Hanumān, who stood beside him. A king does not run about himself but appoints a capable minister, and Hanumān was one whose every charge was sure to bear fruit. In the last sarga Lakṣmaṇa's anger was calmed; here the work begins. "The monkeys who live on the peaks of Mahendra, Himavat, Vindhya and Kailāsa," said Sugrīva, "on Mandara with its pale summit and on the Five Hills; those on the mountains that always shine with the colour of the rising sun, and on the mountains by the sea in the western quarter; the terrible monkey chiefs who have taken shelter in the Padmācala wood on the mountain Ādityabhavana, which looks like a cloud at twilight; and the leaping monkeys who live on Mount Añjana, dark as collyrium and rain clouds, mighty as great elephants: I know them all." Naming the mountains one after another, Sugrīva shows how far his kingdom and the monkey race extend. This is not mere geography but the first thread of a great muster, and it suggests that a king who knows so exactly where his people live has a rule that reaches far; the one once exiled from Kiṣkindhā can now cover the whole earth with monkeys. The twilight cloud gives the red-dark glow of Ādityabhavana, and the collyrium and rain clouds the dark majesty of the monkeys of Añjana; image by image the poet builds a picture of the army in the mind.
६महाशैलगुहावासा वानराः कनकप्रभाः।
मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः॥
७तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।
पिबन्तो मधु मैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः॥
८वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।
तापसाश्रमरम्येषु वनान्तेषु समन्ततः॥
९तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।
सामदानादिभिः कल्पैर्वानरैर्वेगवत्तरैः॥
महाशैलानां गुहासु ये वसन्ति कनकप्रभाः, मेरोः पार्श्वे गताः, धूम्रगिरिं च ये श्रिताः, महारुणे पर्वते तरुणादित्यवर्णाः मधु मैरेयं च पिबन्तः भीमवेगाः प्लवंगमाः, सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु वनेषु तापसाश्रमरम्येषु वनान्तेषु च समन्ततः ये सन्ति — तान् तान् पृथिव्यां विद्यमानान् सर्ववानरान् वेगवत्तरैः वानरैः दूतत्वेन प्रेषितैः सामदानादिभिः उपायैः क्षिप्रम् आनय इति सुग्रीवः आदिशति। सामदानयोः उल्लेखः सूचयति — आह्वानं प्रथमं मधुरं भवतु, दण्डः तु अन्ते एव। वर्णानां वैविध्यम् अत्र दर्शितम् — के चित् काञ्चनप्रभाः, के चित् धूम्रवर्णाः, के चित् बालसूर्यवर्णाः; वानरसेना विश्वरूपा इव प्रतिभाति। मधुमैरेयपानस्य उल्लेखेन वानराणां स्वच्छन्दता सूच्यते; तथापि ते राज्ञः शासनम् अनुवर्तन्ते। ‘तान् तान्’ इति वीप्सया कविः दर्शयति — न कश्चित् अपि परित्यक्तव्यः, सर्वेषां समाह्वानम् अपेक्षितम्। ‘वेगवत्तरैः’ इति तरप्प्रत्ययेन दूतानाम् अपि श्रेष्ठाः एव नियोज्याः इति सूच्यते — कार्यस्य गुरुत्वानुसारं पुरुषस्य चयनम् अपि राजनीतेः अङ्गम्। तापसाश्रमाणाम् उल्लेखेन वानराणां शान्तस्थानेषु अपि निवासः सूचितः, न केवलं दुर्गमगिरिषु।
"The monkeys of golden sheen who live in the caves of the great mountains, those who roam the flanks of Meru and those who have gone to Dhūmragiri; those on Mount Mahāruṇa, coloured like the rising sun, terrible in speed, who drink mead and maireya wine; and those everywhere in the lovely, fragrant great forests and in woodlands made pleasant by the hermitages of ascetics: all the monkeys on earth, bring them here quickly, by conciliation, gifts and the other means, sending the swiftest monkeys as your messengers." Naming conciliation and gifts means the summons should begin sweetly, with punishment only at the end. The variety of colours, golden, smoky, like the rising sun, makes the monkey army seem to wear every form. The wine they drink shows their free ways, yet they obey the king's command. The words repeated for "all those" mean that not one is to be left out, and the choice of the very swiftest as messengers shows that fitting the man to the weight of the task is itself part of statecraft. The mention of hermitages shows that the monkeys lived in peaceful places too, not only in wild mountains.
१०प्रेषिताः प्रथमं ये च मयाऽऽज्ञाता महाजवाः।
त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं सम्प्रेषय हरीश्वरान्॥
११ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः।
इहानयस्व ताञ्छीघ्रं सर्वानेव कपीश्वरान्॥
१२अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः॥
१३शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात्।
प्रयान्तु कपिसिंहानां निदेशे मम ये स्थिताः॥
पूर्वं ये दूताः मया प्रेषिताः आज्ञप्ताः च महाजवाः, तान् त्वरयितुं भूयः अपि त्वं हरीश्वरान् सम्प्रेषय। ये तु कामेषु प्रसक्ताः दीर्घसूत्राः च वानराः, तान् सर्वान् एव कपीश्वरान् शीघ्रम् इह आनयस्व। ये दशभिः अहोभिः मम आज्ञया न आगच्छन्ति, ते दुरात्मानः राजशासनदूषकाः हन्तव्याः इति कठोरम् उक्तम्। मम शासनात् कपिसिंहानां शतानि सहस्राणि कोट्यः च प्रयान्तु, ये मम निदेशे स्थिताः सन्ति। अत्र सुग्रीवस्य वचने राजदण्डस्य तीव्रता प्रकटा — यः राज्ञः शासनं दूषयति सः वध्यः इति। तथापि दशाहमर्यादा दत्ता, यतः न्यायः सर्वदा अवकाशं ददाति। ‘दीर्घसूत्राः’ इति पदेन आलस्यं निन्द्यते; कार्यस्य विलम्बः एव राज्ञः महान् शत्रुः। रामाय दत्तं वचनं पालनीयम् इति सुग्रीवस्य अन्तरे त्वरा वर्तते, अतः सः स्वजनेषु अपि कठोरः भवितुम् इच्छति। वर्षाकालस्य विलम्बेन यत् कलङ्कं सः प्राप्तवान्, तत् पुनः न भवेत् इति तस्य सावधानता; अतः एव दण्डवचनम् एतावत् तीक्ष्णम्। शतसहस्रकोटीनां गणना अत्र आरभ्यते, या अग्रे सर्गान्ते पुनः विस्तरेण आवर्तते।
"The swift messengers I sent out and instructed before, send more lords of the monkeys after them to hurry them on. Those monkeys who are lost in pleasure and slow to act, bring all those lords of the apes here at once. Those who do not come at my command within ten days are wicked wretches who defile the king's order, and they are to be put to death. At my command let hundreds, thousands and millions of lion-like monkeys who are under my orders set out." The sternness of royal punishment is plain: whoever defiles the king's command deserves death. Yet ten days' grace is given, for justice always leaves room. "Slow to act" condemns sloth, for delay is a king's great enemy. Sugrīva is anxious to keep his word to Rāma, so he is ready to be harsh even with his own people; the disgrace he incurred by delaying through the rains must not happen again, and that is why his words of punishment are so sharp. Here begins the counting in hundreds, thousands and millions that will return at length at the end of the sarga.
१४मेघपर्वतसंकाशाश्छादयन्त इवाम्बरम्।
घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः॥
१५ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः।
आनयन्तु हरीन्सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम॥
१६तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः।
दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान्॥
१७ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः।
प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तु क्षणेन वै॥
मेघपर्वतसंकाशाः अम्बरम् इव छादयन्तः घोररूपाः कपिश्रेष्ठाः मम शासनात् इतः यान्तु। गतिज्ञाः ते सर्ववानराः गतिं गत्वा पृथिव्यां विद्यमानान् हरीन् सर्वान् त्वरिताः मम शासनात् आनयन्तु — इति वानरराजस्य वचः श्रुत्वा वायुसुतः हनूमान् सर्वासु दिक्षु विक्रान्तान् वानरान् प्रेषयामास। ते विष्णुविक्रान्तं पदम्, पतत्रिणां ज्योतिषां च अध्वानं गच्छन्तः, राज्ञा प्रहिताः क्षणेन एव प्रयाताः। ‘विष्णुविक्रान्तं पदम्’ इति आकाशमार्गस्य नाम — त्रिविक्रमस्य द्वितीयं पदं यत्र न्यस्तम् इति पुराणप्रसिद्धिः। वानराणां गतिः अत्र आकाशगामिनी वर्णिता; ते पक्षिभिः नक्षत्रैः च सह एकम् एव मार्गम् आश्रयन्ते। हनूमतः कार्यकौशलम् अत्र दृश्यते — आज्ञां श्रुत्वा क्षणमात्रेण सः सर्वाः दिशः व्याप्नोति, न पृच्छति, न विलम्बते। कपिश्रेष्ठानां वर्णने मेघपर्वतयोः उभयोः उपमा प्रयुक्ता — मेघः गतिशीलः, पर्वतः स्थिरः; वानराः तु उभयगुणयुक्ताः, वेगे मेघाः बले च पर्वताः। ‘गतिज्ञाः’ इति विशेषणेन दूतकर्मणः प्रथमा योग्यता दर्शिता — मार्गज्ञानम् एव दूतस्य मूलं साधनम्।
"Let those foremost monkeys, terrible to see, like clouds and mountains and seeming to cover the sky, go out from here at my command. Let those monkeys who know every road travel their ways and quickly bring in all the monkeys of the earth at my order." Knowing the roads is the first qualification of a messenger. The monkeys are likened both to clouds, which move, and to mountains, which stand firm: in speed they are clouds, in strength mountains. Hearing the monkey king's words, Hanumān, son of the Wind, sent valiant monkeys out in every direction; his skill is plain, for once he heard the order he spread through all the quarters in a moment, without questions or delay. Sent by the king, the monkeys set out that very instant along the path of Viṣṇu's stride, the road of the birds and the stars. That path is the sky, where, as the Purāṇas tell, Viṣṇu as Trivikrama set his second step, and the monkeys share one road with the birds and the stars.
१८ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरस्सु च।
वानरा वानरान्सर्वान्रामहेतोरचोदयन्॥
१९मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः।
सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयशङ्किताः॥
२०ततस्तेऽञ्जनसंकाशा गिरेस्तस्मान्महाबलाः।
तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर्यत्र राघवः॥
२१अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन्गिरिवरे रताः।
संतप्तहेमवर्णाभास्तस्मात्कोट्यो दश च्युताः॥
२२कैलासशिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम्।
ततः कोटिसहस्राणि वानराणां समागमन्॥
ते वानराः समुद्रेषु गिरिषु वनेषु सरस्सु च गत्वा रामस्य हेतोः सर्वान् वानरान् अचोदयन्। मृत्युकालोपमस्य राजराजस्य सुग्रीवस्य आज्ञां श्रुत्वा वानराः सुग्रीवभयशङ्किताः आययुः। ततः अञ्जनसंकाशाः महाबलाः तस्मात् गिरेः तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां यत्र राघवः तत्र निर्ययुः। यत्र अर्कः अस्तं गच्छति तस्मिन् गिरिवरे रताः संतप्तहेमवर्णाभाः दश कोट्यः च्युताः। कैलासशिखरेभ्यः सिंहकेसरवर्चसां वानराणां कोटिसहस्राणि समागमन्। ‘भयशङ्किताः’ इति पदेन कविः सूचयति — वालिवधानन्तरं सुग्रीवस्य शासनं दृढम् अभवत्, न कश्चित् अपि तत् अतिक्रमितुम् इच्छति। ‘रामहेतोः’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — वानराणाम् एतत् महत् उद्योगः न स्वार्थाय, अपितु मित्रस्य कार्यसिद्ध्यै। दिशां क्रमेण वर्णनम् आरभ्यते, प्रत्येकस्याः दिशः स्वः वर्णः, स्वं बलम्, स्वा च संख्या। अस्ताचलवासिनां संतप्तहेमवर्णता सूर्यास्तस्य रक्तपीतां कान्तिं स्मारयति, कैलासवासिनां सिंहकेसरवर्चस्ता च शुभ्रपिङ्गलं वर्णं दर्शयति। एवं वर्णभेदेन एव कविः दिशाम् अन्तरं श्रोतुः मनसि स्थापयति।
Over the seas and mountains, through the forests and among the lakes, the messengers went and urged on all the monkeys for Rāma's sake; this great effort was not for themselves but to accomplish a friend's purpose. Hearing the command of Sugrīva, king of kings, who was like the hour of death, the monkeys came, afraid of Sugrīva; since Vālin's death his rule had grown firm, and no one wished to defy it. Then from that mountain Añjana thirty million mighty monkeys, dark as collyrium, set out for the place where Rāghava was. From the great mountain where the sun sets, where they love to live, a hundred million came down, gleaming like molten gold. From the peaks of Kailāsa came thousands of millions of monkeys with the lustre of a lion's mane. So the quarters are described one by one, each with its own colour, strength and numbers: the molten gold recalls the red-yellow glow of sunset, and the lion's mane a bright tawny white, and through these differences of colour the poet fixes the separate quarters in the listener's mind.
२३फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः।
तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत॥
२४अङ्गारकसमानानां भीमानां भीमकर्मणाम्।
विन्ध्याद्वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन्द्रुतम्॥
२५क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः।
नारिकेलाशनाश्चैव तेषां संख्या न विद्यते॥
२६वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाबलाः।
आगच्छद्वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम्॥
२७ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान्।
ते वीरा हिमवच्छैले ददृशुस्तं महाद्रुमम्॥
२८तस्मिन्गिरिवरे पुण्ये यज्ञो माहेश्वरः पुरा।
सर्वदेवमनस्तोषो बभूव सुमनोरमः॥
फलमूलेन जीवन्तः हिमवन्तम् उपाश्रिताः — तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत। अङ्गारकसमानानां भीमानां भीमकर्मणां वानरकोटीनां सहस्राणि विन्ध्यात् द्रुतम् अपतन्। क्षीरोदवेलानिलयाः तमालवनवासिनः नारिकेलाशनाः च — तेषां संख्या न विद्यते इति कविः वदति। वनेभ्यः गह्वरेभ्यः सरिद्भ्यः च महाबलानां वानरीसेना दिवाकरं पिबन्ती इव आगच्छत्। ये तु अन्यान् त्वरयितुं याताः वानराः, ते वीराः हिमवच्छैले तं महाद्रुमं ददृशुः। तस्मिन् पुण्ये गिरिवरे पुरा माहेश्वरः यज्ञः बभूव, यः सर्वदेवानां मनस्तोषकरः सुमनोरमः च आसीत्। संख्यानाम् एषा अतिशयोक्तिः वानरबलस्य अपरिमेयतां व्यनक्ति — कोटयः, कोटिसहस्राणि, कोटिसहस्राणां सहस्रम् इति क्रमेण वर्धमाना गणना श्रोतुः मनसि अपरिमेयताम् एव स्थापयति। ‘दिवाकरं पिबन्ती इव’ इति उत्प्रेक्षा सेनायाः आकाशव्यापित्वं दर्शयति। आहारभेदेन अपि जातिभेदः सूचितः — के चित् फलमूलभोजिनः, के चित् नारिकेलाशनाः। क्षीरोदवेलायाः तमालवनानां च उल्लेखेन दक्षिणसमुद्रतटस्य चित्रम् उपस्थाप्यते, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु दिग्वर्णनस्य पूर्वसूचना इव भाति। हिमवति दृष्टः महाद्रुमः यज्ञस्य चिह्नम् इव तिष्ठति।
From Himavat came a thousand thousand millions of those who live on fruit and roots. From the Vindhya thousands of millions of monkeys, terrible in form and in deed and red as the planet Mars, came swiftly down. Of those who live on the shore of the Sea of Milk, in the tamāla groves, and feed on coconuts, there was no counting. From the forests, the caverns and the rivers came that mighty army of monkeys, as if it would drink up the sun, so wide did it spread across the sky. The numbers rise, millions, thousands of millions, a thousand thousands of millions, until the mind can only feel how measureless the monkeys' strength was; and even their food, fruit and roots or coconuts, marks out their kinds. The Sea of Milk and the tamāla groves bring before us the southern seashore, as though foreshadowing the descriptions of the quarters in the sargas to come. The monkeys who had gone to hurry the others, those heroes, saw on the Himālaya a great tree, standing like a sign of a sacrifice: on that holy and excellent mountain there had once been a sacrifice to Maheśvara, a delight to the minds of all the gods and most beautiful.
२९अन्ननिस्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च।
अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः॥
३०तदन्नसम्भवं दिव्यं फलमूलं मनोहरम्।
यः कश्चित्सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः॥
३१तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः।
औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरिपुंगवाः॥
३२तस्माच्च यज्ञायतनात्पुष्पाणि सुरभीणि च।
आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात्॥
३३ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान्।
संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः॥
तत्र वानराः अन्ननिस्यन्दजातानि मूलानि फलानि च अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुः — यज्ञान्नस्य निस्यन्दात् एव तानि जातानि इति पौराणिकी कथा। तत् अन्नसम्भवं दिव्यं मनोहरं फलमूलं यः कश्चित् सकृत् अश्नाति सः मासं यावत् तर्पितः भवति। तानि दिव्यानि मूलानि फलानि च फलाशनाः हरिपुंगवाः, दिव्यानि औषधानि च जगृहुः। तस्मात् च यज्ञायतनात् सुरभीणि पुष्पाणि वानराः गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् आनिन्युः। ते सर्वे हरिवराः पृथिव्यां विद्यमानान् सर्ववानरान् त्वरितं संचोद्य यूथानाम् अग्रतः जग्मुः — नायकाः सर्वदा अग्रे गच्छन्ति इति नीतिः अत्र सूचिता। यज्ञस्य प्रभावः चिरकालम् अपि तिष्ठति इति अत्र भावः; देवकर्मणा पवित्रीकृता भूमिः स्वयम् एव अमृतकल्पम् अन्नं प्रसूते। ‘सुग्रीवप्रियकारणात्’ इति पदेन भृत्यानां स्वामिभक्तिः प्रकाशते — आज्ञा न आसीत्, तथापि ते पुष्पाणि आनयन्ति। ‘मासं भवति तर्पितः’ इति वचनेन तेषां फलानां दिव्यत्वं मानुषान्नात् विलक्षणत्वं च स्पष्टीक्रियते; एतादृशम् आहारं लब्ध्वा वानराः दीर्घम् अध्वानम् अनायासेन गन्तुं समर्थाः भवन्ति। ओषधीनां ग्रहणं च अग्रिमस्य युद्धस्य दृष्ट्या सार्थकम्।
There the monkeys saw roots and fruits, tasting like nectar, that had sprung from the overflow of the sacrificial food, as the old story goes. Whoever eats even once of those divine and lovely fruits and roots, born of that food, is satisfied for a month. The power of a sacrifice lasts long; ground made holy by the gods' rite brings forth food like nectar of itself, and with such food the monkeys could travel far without tiring. The fruit-eating monkey chiefs took those heavenly roots and fruits, and the heavenly healing herbs as well, which will matter in the war to come. And from that place of sacrifice they brought fragrant flowers to please Sugrīva; no one had ordered it, and it shows their devotion to their master. Having quickly urged on all the monkeys of the earth, those best of monkeys went at the head of their troops, for leaders always go in front.
३४ते तु तेन मुहूर्तेन कपयः शीघ्रचारिणः।
किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः॥
३५ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलमूलं च वानराः।
तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन्॥
३६सर्वे परिसृताः शैलाः सरितश्च वनानि च।
पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते॥
३७एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः।
प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम्॥
ते कपयः शीघ्रचारिणः तेन एव मुहूर्तेन त्वरया किष्किन्धां प्राप्ताः, यत्र वानरः सुग्रीवः आसीत्। सर्वाः ओषधीः फलमूलं च गृहीत्वा ते वानराः तं प्रतिग्राहयामासुः, इदं च वचनम् अब्रुवन् — सर्वे शैलाः सरितः वनानि च परिसृताः, पृथिव्यां विद्यमानाः सर्वे वानराः तव शासनात् उपयान्ति इति। एवं श्रुत्वा प्लवगाधिपः सुग्रीवः हृष्टः प्रीतः च तेषां सर्वम् उपायनं प्रतिजग्राह। उपायनग्रहणं राज्ञः प्रसादसूचकम्; भक्त्या दत्तं स्वल्पम् अपि राजा सादरं गृह्णाति इति अत्र भावः। ‘मुहूर्तेन’ इति पदेन वानराणां वेगः पुनः स्मार्यते — यत् मासैः अपि दुष्करं तत् ते मुहूर्तेन साधयन्ति। एवं सेनासमाहरणम् समाप्तम्, अग्रिमे सर्गे च लक्ष्मणसहितः सुग्रीवः रामसमीपं गन्तुं सज्जः भवति। ‘प्रतिग्राहयामासुः’ इति णिजन्तप्रयोगेण वानराणाम् आग्रहः सूच्यते — ते केवलं न ददति, अपितु स्वामिनं ग्रहीतुं प्रेरयन्ति, यत् प्रेम्णः एव लक्षणम्। सर्गस्य अन्ते सुग्रीवस्य हर्षः वर्णितः, येन तस्य राजत्वं प्रतिष्ठितं मित्रकार्यं च सज्जम् इति द्वयम् अपि सूच्यते।
In that same short time the swift monkeys hurried back to Kiṣkindhā, where Sugrīva the monkey king was; what would be hard even in months they did in a moment. They brought all the herbs, fruits and roots and pressed him to accept them, and they said, "We have ranged over all the mountains, rivers and forests, and all the monkeys of the earth are coming at your command." Their pressing him to accept shows their eagerness: they did not merely give, they urged their master to take, which is the mark of love. Hearing this, Sugrīva, lord of the monkeys, was delighted, and well pleased he accepted their whole offering. A king's acceptance of a gift shows his favour; even a small thing given with devotion he receives with respect. So the gathering of the army is complete, and the sarga ends in Sugrīva's joy, a sign both that his kingship is secure and that his friend's cause is ready; in the next sarga he makes ready to go with Lakṣmaṇa to Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।