॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ३६

किष्किन्धाकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः

सुग्रीवलक्ष्मणयोः प्रसादः

लक्ष्मणस्य तारावाक्यस्वीकारः, सुग्रीवस्य विमदता, कृतज्ञतावचनम्, अनुयात्राप्रतिज्ञा, लक्ष्मणस्य क्षमायाचना

तारया उक्तं प्रश्रितं धर्मसंहितं वाक्यं मृदुस्वभावः लक्ष्मणः प्रतिजगृहे। ततः सुग्रीवः लक्ष्मणात् जातं महत् त्रासं क्लिन्नं वस्त्रम् इव त्यक्त्वा कण्ठगतं माल्यं चिच्छेद, विमदः च अभूत्। सः प्रश्रितं वदति — रामप्रसादात् एव श्रीः कीर्तिः कपिराज्यं च पुनः प्राप्तानि; तस्य विक्रमस्य प्रत्युपकारः अंशेन अपि अशक्यः। यस्य एकेन बाणेन सप्त तालाः गिरिः वसुधा च दारिताः, यस्य धनुःशब्देन सशैला भूमिः कम्पिता, तस्य सहायेन किम्? तथापि रावणं हन्तुं गच्छतः रामस्य अनुयात्रां करिष्ये; विश्वासात् प्रणयात् वा यत् अतिक्रान्तं तत् प्रेष्यस्य क्षम्यताम्। तेन प्रीतः लक्ष्मणः प्रेम्णा वदति — त्वया नाथेन मम भ्राता सनाथः; तव प्रभावेन शौचेन च त्वं कपिराज्यश्रियम् अर्हसि; अचिरात् रामः शत्रून् वधिष्यति। सामर्थ्ये सति एवं भाषितुं मम ज्येष्ठं त्वां च विना कः अन्यः अर्हति? विक्रमेण बलेन च त्वं रामसदृशः। अन्ते सः शीघ्रं निष्क्रमणं प्रार्थयते, भार्याहरणदुःखितं वयस्यं सान्त्वयितुं वदति, परुषवचनार्थं च क्षमां याचते।

१लक्ष्मणस्य प्रसादः, सुग्रीवस्य विमदता

१इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्।
मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः॥

२तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः।
लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत्॥

३ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत्।
चिच्छेद विमदश्चासीत्सुग्रीवो वानरेश्वरः॥

४स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवः सम्प्रहर्षयन्॥

तारया एवं प्रश्रितं धर्मसंहितं वाक्यम् उक्तः मृदुस्वभावः सौमित्रिः तत् वचः प्रतिजग्राह। तस्मिन् वाक्ये प्रतिगृहीते सति हरिगणेश्वरः लक्ष्मणात् जातं सुमहत् त्रासं क्लिन्नं वस्त्रम् इव अत्यजत् — यथा आर्द्रं वस्त्रं गात्रात् अपसार्यते, तथा भयं तेन त्यक्तम्। ततः वानरेश्वरः सुग्रीवः कण्ठगतं चित्रं बहुगुणं महत् माल्यं चिच्छेद, विमदः च आसीत्। माल्यच्छेदः अत्र प्रतीकात्मकः — भोगचिह्नस्य त्यागेन एव कर्तव्यबोधः आरभ्यते। सर्ववानरसत्तमः सः भीमबलं लक्ष्मणं सम्प्रहर्षयन् प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। अस्मिन् सर्गे कथायाः वृत्तिः परिवर्तते — कोपात् प्रसादः, मदात् विवेकः, भयात् मैत्री च जायते। ‘मृदुस्वभावः’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं पूर्वसर्गस्य क्रोधेन सह विरुध्यते इव, किन्तु तत् एव तस्य मूलप्रकृतिं दर्शयति — क्रोधः आगन्तुकः, मार्दवं तु स्वाभाविकम्। ‘क्लिन्नं वस्त्रम् इव’ इति उपमा अतीव सूक्ष्मा — आर्द्रं वस्त्रं शरीरे लग्नं भारवत् पीडयति, त्यक्तं च सद्यः सुखं ददाति; तथैव भयम्। ‘विमदः’ इति एकम् एव पदं सर्गस्य सारम् आवहति।

Addressed by Tārā in such modest words, in keeping with dharma, the son of Sumitrā, gentle by nature, accepted what she said. Once her words had been accepted, the lord of the monkey hosts threw off his great fear of Lakṣmaṇa as one throws off a wet garment. The image is subtle: a wet cloth clings to the body like a weight, and once cast off it brings instant relief, and so it was with his fear. Then Sugrīva, lord of the monkeys, tore from his neck the great, many-stranded, brilliant garland and became sober. Tearing off the garland is symbolic: by casting away the token of pleasure he begins to wake to his duty, and "sober" is the one word that carries the heart of the sarga. Then the best of all monkeys, wishing to gladden Lakṣmaṇa of terrible might, spoke to him humbly. In this sarga the story turns: anger gives way to goodwill, intoxication to good sense, fear to friendship. Calling Lakṣmaṇa "gentle by nature" seems to clash with his wrath in the last sarga, yet it shows his true temper: the anger was passing, the gentleness his own.

२सुग्रीवस्य कृतज्ञतावचनम्, अनुयात्राप्रतिज्ञा, क्षमायाचना

५प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
रामप्रसादात्सौमित्रे पुनश्चाप्तमिदं मया॥

६कः शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा।
तादृशं प्रतिकुर्वीत अंशेनापि नृपात्मज॥

७सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम्।
सहायमात्रेण मया राघवः स्वेन तेजसा॥

८सहायकृत्यं किं तस्य येन सप्त महाद्रुमाः।
गिरिश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः॥

९धनुर्विस्फारमाणस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण।
सशैला कम्पिता भूमिः सहायैः किं नु तस्य वै॥

१०अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्येऽहं नरर्षभ।
गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरस्सरम्॥

११यदि किंचिदतिक्रान्तं विश्वासात्प्रणयेन वा।
प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्चिन्नापराध्यति॥

‘हे सौमित्रे, प्रणष्टाः श्रीः कीर्तिः शाश्वतं कपिराज्यं च रामप्रसादात् एव पुनः मया प्राप्तानि। स्वेन कर्मणा ख्यातस्य तस्य देवस्य तादृशं विक्रमम् अंशेन अपि प्रतिकर्तुं कः शक्तः, हे नृपात्मज? धर्मात्मा राघवः स्वेन एव तेजसा सीतां प्राप्स्यति, रावणं च वधिष्यति; अहं तु सहायमात्रम्। यस्य एकेन बाणेन सप्त महाद्रुमाः, गिरिः वसुधा च दारिताः, तस्य सहायकृत्यं किम्? हे लक्ष्मण, यस्य धनुर्विस्फारणस्य शब्देन सशैला भूमिः कम्पिता, तस्य सहायैः किं नु प्रयोजनम्? तथापि हे नररषभ, वैरिणं रावणं हन्तुं गच्छतः नरेन्द्रस्य सपुरस्सरम् अनुयात्राम् अहं करिष्ये। विश्वासात् प्रणयेन वा यदि किंचित् अतिक्रान्तम्, तत् प्रेष्यस्य मम क्षमितव्यम्; न हि कश्चित् सेवकः न अपराध्यति।’ सुग्रीवस्य वचनं त्रिभिः अङ्गैः युक्तम् — कृतज्ञतायाः स्वीकारः, स्वलघुतायाः कथनम्, सेवायाः प्रतिज्ञा च। सः रामस्य महत्त्वं वर्णयन् स्वसाहाय्यस्य अल्पताम् एव प्रतिपादयति; इयं विनयस्य पराकाष्ठा। सप्ततालवेधः, गिरिविदारणम्, धनुःशब्देन भूकम्पः — त्रीणि अपि पूर्वसर्गेषु वर्णितानि कर्माणि अत्र स्मारितानि, तैः च रामस्य असहायसामर्थ्यं स्थापितम्। तथापि सः अनुयात्रां प्रतिजानीते — साहाय्यं न आवश्यकम् इति ज्ञात्वा अपि सेवा त्यज्यते न, इति भक्तेः लक्षणम्। अन्ते ‘प्रेष्यस्य’ इति आत्मानं सेवकपदे स्थापयन् सः क्षमां याचते; ‘न कश्चिन्नापराध्यति’ इति सामान्यन्यायेन आत्मापराधं लघूकरोति। ‘कः शक्तः’ इति प्रश्नरूपेण उक्तं वाक्यं प्रत्युपकारस्य असम्भवम् एव निश्चिनोति। ‘देवस्य’ इति पदेन सुग्रीवः रामं मानुषात् उपरि स्थापयति, यत् काण्डस्य अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः पुनः दृश्यते। ‘सहायमात्रेण मया’ इति च स्वस्य स्थानं निर्दिष्टम्।

"My fortune, my fame and the lasting kingdom of the monkeys had all been lost," said Sugrīva, "and it is by Rāma's favour, son of Sumitrā, that I have won them back. Who could repay even a part of such valour as that godlike man's, famed for his own deeds, prince?" Asked as a question, this settles that repayment is impossible, and in calling Rāma godlike Sugrīva sets him above the merely human, as happens again and again in the sargas ahead. "The righteous Rāghava will win back Sītā and kill Rāvaṇa by his own might; I shall be only his helper. What help does he need, whose single arrow split seven great trees, a mountain and the earth itself? Lakṣmaṇa, when the earth and its mountains trembled at the mere sound of his drawing the bow, what need has he of allies? Still, bull among men, I will follow behind the lord of men as he marches with his vanguard to kill his enemy Rāvaṇa." Piercing the seven trees, splitting the hill and shaking the earth with the sound of his bow are deeds told in earlier sargas, recalled here to show that Rāma needs no one; yet Sugrīva promises to follow him, for even knowing his help is not needed he will not give up service, and that is the mark of devotion. "If out of trust or affection I have overstepped in anything, it should be forgiven me, your servant; there is no servant who never offends." His speech has three parts, acknowledgment of the debt, confession of his own smallness and a pledge of service; describing Rāma's greatness he makes his own help seem slight, the height of humility. At the end, placing himself as a servant, he asks forgiveness and lightens his fault by the common truth that no one is without offence.

३लक्ष्मणस्य प्रीतिः, सुग्रीवस्तुतिः

१२इति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
अभवल्लक्ष्मणः प्रीतः प्रेम्णा चेदमुवाच ह॥

१३सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर।
त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः॥

१४यस्ते प्रभावः सुग्रीव यच्च ते शौचमीदृशम्।
अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम्॥

१५सहायेन च सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान्।
वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः॥

१६धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः।
उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम्॥

१७दोषज्ञः सति सामर्थ्ये कोऽन्यो भाषितुमर्हति।
वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम॥

१८सदृशश्चासि रामेण विक्रमेण बलेन च।
सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुंगव॥

एवं ब्रुवाणस्य महात्मनः सुग्रीवस्य वचनेन लक्ष्मणः प्रीतः अभवत्, प्रेम्णा च इदम् उवाच — ‘हे वानरेश्वर, त्वया नाथेन, विशेषतः च प्रश्रितेन, मम भ्राता सर्वथा सनाथः। हे सुग्रीव, यः ते प्रभावः, यत् च ते ईदृशं शौचम्, तेन त्वं कपिराज्यस्य अनुत्तमां श्रियं भोक्तुम् अर्हसि। हे सुग्रीव, सहायेन त्वया युक्तः प्रतापवान् रामः अचिरात् एव रणे शत्रून् वधिष्यति; अत्र संशयः नास्ति। हे सुग्रीव, धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेषु अनिवर्तिनः च तव भाषितम् उपपन्नं युक्तं च। हे वानरसत्तम, मम ज्येष्ठं त्वां च वर्जयित्वा, सामर्थ्ये सति दोषज्ञः सन् एवं भाषितुं कः अन्यः अर्हति? हे हरिपुंगव, विक्रमेण बलेन च त्वं रामस्य सदृशः; चिराय दैवतैः एव अयं सहायः दत्तः।’ लक्ष्मणस्य उत्तरं स्तुतिरूपम् — यः पूर्वं ‘अनार्यः कृतघ्नः’ इति उक्तवान्, सः एव अधुना ‘धर्मज्ञः कृतज्ञः’ इति वदति; वचनयोः विरोधः कोपस्य आगन्तुकतां प्रमाणयति। ‘सनाथः’ इति पदेन सः रामस्य एकाकितायाः अन्तं सूचयति। ‘अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुम्’ इति वाक्येन राज्याधिकारः अपि अनुमोदितः, यः पूर्वं संशयितः आसीत्। ‘मम ज्येष्ठं त्वां च वर्जयित्वा’ इति उपमानेन सुग्रीवः रामेण सह समपदे स्थाप्यते — मैत्र्याः परमं सम्मानम् इदम्। ‘दैवतैः दत्तः सहायः’ इति च तेषां सम्बन्धः दैवनिर्मितः इति स्थापितम्। ‘प्रश्रितेन विशेषतः’ इति पदेन विनयः एव सर्वेभ्यः गुणेभ्यः अधिकः इति सूच्यते। ‘अचिरात्’ इति कालनिर्देशेन आशायाः पुनःस्थापनम्।

Lakṣmaṇa was pleased by these words of the great-souled Sugrīva, and spoke to him with affection. "In every way, lord of the monkeys, my brother has a protector in you, above all in one so modest"; Rāma is no longer alone, and humility is valued here above every other virtue. "With such power as yours, Sugrīva, and such integrity, you deserve to enjoy the matchless glory of the monkey kingdom"; his right to the kingdom, once in doubt, is now confirmed. "With you as his ally, Sugrīva, the mighty Rāma will soon kill his enemies in battle; of that there is no doubt." "Soon" restores their hope. "Your words are fitting and right, Sugrīva, coming from one who knows dharma, who is grateful and never turns back in battle. Who else, having the power and knowing his own faults, would speak like this, except my elder brother and you, best of monkeys? In valour and in strength you are Rāma's equal, bull among monkeys; the gods themselves have given him such an ally for years to come." Lakṣmaṇa's answer is praise: the one who had called him base and ungrateful now calls him knower of dharma and grateful, and the contradiction proves that his anger was passing. Comparing Sugrīva with his own elder brother puts him on a level with Rāma, the highest honour friendship can give, and an ally given by the gods makes their bond the work of heaven.

४निष्क्रमणप्रार्थना, क्षमायाचना

१९किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्रम त्वं मया सह।
सान्त्वयस्व वयस्यं च भार्याहरणदुःखितम्॥

२०यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम्।
मया त्वं परुषाण्युक्तस्तत्क्षमस्व सखे मम॥

‘किं तु हे वीर, इतः शीघ्रम् एव मया सह निष्क्राम; भार्याहरणदुःखितं वयस्यं च सान्त्वयस्व। शोकाभिभूतस्य रामस्य भाषितं श्रुत्वा यत् मया त्वं परुषाणि उक्तः, तत् मम क्षमस्व, हे सखे।’ अन्ते लक्ष्मणः स्वयम् एव क्षमां याचते — यः पूर्वं निर्भर्त्सितवान्, सः एव मैत्रीं स्थापयति; ‘सखे’ इति सम्बोधनेन कलहस्य अन्तः सूच्यते, अग्रिमकार्यस्य आरम्भः च। द्वयोः अपि श्लोकयोः क्रियापदे लोडन्ते — ‘निष्क्राम’ ‘सान्त्वयस्व’ ‘क्षमस्व’ इति; आज्ञायाः रूपम् अपि अत्र प्रार्थनारूपम्।

"But come out from here with me at once, hero," said Lakṣmaṇa, "and comfort your friend, who is stricken with grief at the loss of his wife. And forgive me, my friend, for the harsh words I spoke to you after hearing Rāma speak in his sorrow." At the end it is Lakṣmaṇa who asks forgiveness: he who had rebuked Sugrīva now seals the friendship, and calling him "friend" marks the end of the quarrel and the start of the work ahead. His words are all commands, come out, comfort, forgive, yet here they are the commands of a request.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३९ पदानि
इत्युक्तः ३६.१ एवम् उक्तः, इत्थं सम्बोधितः
सन्धिः
इति + उक्तः → इत्युक्तः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः क्तान्तम्, ‘इति’ इति अव्ययेन योगः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सौमित्रेः विशेषणम्)
प्रश्रितम् ३६.१ विनयपूर्णम्, नम्रम्
सन्धिः
प्र + श्रित → प्रश्रित; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तान्तम्, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वाक्यस्य विशेषणम्)
धर्मसंहितम् ३६.१ धर्मानुकूलम्, धर्मयुक्तम्
सन्धिः
सम् + हित → संहित — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
धर्मेण संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रतिजग्राह ३६.१ अङ्गीचकार, स्वीकृतवान्
सन्धिः
प्रति + जग्राह → प्रतिजग्राह; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः लिट्, ‘प्रति’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
हरिगणेश्वरः ३६.२ वानरयूथानां स्वामी
सन्धिः
गण + ईश्वर → गणेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
हरीणां गणानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुमहत्त्रासम् ३६.२ अतिमहान्तं भयम्
सन्धिः
सु + महत् → सुमहत्; महत् + त्रास → महत्त्रास — मुद्रणे ‘सुमहत् त्रासं’ इति अवकाशेन, अत्र संवृतः
समासः
सुमहान् त्रासः, तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्लिन्नम् ३६.२ आर्द्रम्, सिक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्लिद्’ धातोः क्तान्तम्, दकारस्य नकारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वस्त्रस्य विशेषणम्)
कण्ठगतम् ३६.३ कण्ठे स्थितम्, गले धृतम्
सन्धिः
कण्ठ + गत → कण्ठगत; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कण्ठं गतम् — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (माल्यस्य विशेषणम्)
विमदः ३६.३ मदरहितः, प्रकृतिस्थः
सन्धिः
वि + मद → विमद; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः मदः यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सम्प्रहर्षयन् ३६.४ सम्यक् हर्षं जनयन्
सन्धिः
सम् + प्र + हर्षयन् → सम्प्रहर्षयन्; मकारस्य परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति — ‘हृष्’ धातोः ण्यन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रणष्टा ३६.५ विनष्टा, लुप्ता
सन्धिः
प्र + नष्टा → प्रणष्टा — णत्वसन्धिः (रेफवत् प्रोपसर्गनिमित्तकं नकारस्य णत्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘नश्’ धातोः क्तान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (श्रियः विशेषणम्)
पुनश्चाप्तम् ३६.५ पुनः च लब्धम्। समीक्षिते ‘punaḥ prāptam’ इति भिन्नः पाठः
सन्धिः
पुनर् + च → पुनश्च — विसर्गस्य चकारे परतः शकारः; च + आप्तम् → चाप्तम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तान्तम्, ‘पुनर्’ ‘च’ इति अव्यये
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रतिकुर्वीत ३६.६ प्रत्युपकारं कुर्यात्
सन्धिः
प्रति + कुर्वीत → प्रतिकुर्वीत; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः विधिलिङ्, आत्मनेपदम्, ‘प्रति’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अंशेनापि ३६.६ भागमात्रेण अपि
सन्धिः
अंश + इन → अंशेन (तृतीयैकवचनम्); अंशेन + अपि → अंशेनापि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, ‘अपि’ इति अव्ययेन सह
नृपात्मज ३६.६ हे राजपुत्र
सन्धिः
नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आत्म + ज इति उपपदसमासः अन्तर्भूतः
समासः
नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्राप्स्यति ३६.७ लप्स्यते, अधिगमिष्यति
सन्धिः
प्र + आप्स्यति → प्राप्स्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः लृट्, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सहायमात्रेण ३६.७ केवलं सहायभूतेन (मया)
सन्धिः
सह + आय → सहाय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); सहाय + मात्र → सहायमात्र
समासः
सहायः मात्रम् यस्य तत्, तेन — बहुव्रीह्यर्थे मात्रच्प्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
महाद्रुमाः ३६.८ महान्तः वृक्षाः (तालवृक्षाः)
सन्धिः
महा + द्रुम → महाद्रुम; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः
समासः
महान्तः द्रुमाः — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दारिताः ३६.८ विदारिताः, भिन्नाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दॄ’ धातोः ण्यन्तस्य क्तान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विस्फारमाणस्य ३६.९ धनुः आकर्षतः, ज्यां विस्तारयतः
सन्धिः
वि + स्फारमाण → विस्फारमाण; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘स्फुर्’ धातोः ण्यन्तस्य शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (यस्य इत्यनेन सम्बद्धम्)
सशैला ३६.९ पर्वतैः सहिता
सन्धिः
स + शैल → सशैल — सहार्थे ‘स’
समासः
शैलैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (भूमेः विशेषणम्)
अनुयात्राम् ३६.१० पश्चात् गमनम्, अनुगमनम्
सन्धिः
अनु + यात्रा → अनुयात्रा; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनुगता यात्रा — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सपुरस्सरम् ३६.१० अग्रगामिभिः सैनिकैः सहितम्। समीक्षिते ‘sapuraḥsaram’ इति विसर्गान्तम्; मुद्रणे तु ‘स्स’ इति स्पष्टम्
सन्धिः
स + पुरस्सर → सपुरस्सर; ‘पुरस्’ इत्यस्य सकारः परसकारेण सह द्वित्वम् इव मुद्रितः
समासः
पुरस्सरैः सह — बहुव्रीहिः (‘पुरः सरति’ इति पुरस्सरः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
अतिक्रान्तम् ३६.११ मर्यादातिक्रमणम्, अपराधः
सन्धिः
अति + क्रान्त → अतिक्रान्त; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः क्तान्तम्, ‘अति’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रेष्यस्य ३६.११ सेवकस्य, भृत्यस्य
सन्धिः
प्र + इष्य → प्रेष्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘इष्’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
नापराध्यति ३६.११ अपराधं न करोति
सन्धिः
न + अपराध्यति → नापराध्यति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अप + राध् इति उपसर्गयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘राध्’ धातोः लट्, ‘अप’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रेम्णा ३६.१२ स्नेहेन, प्रीत्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रेमन्’ इत्यस्य तृतीयैकवचने ‘प्रेम्णा’
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
सनाथः ३६.१३ स्वामियुक्तः, रक्षकयुक्तः
सन्धिः
स + नाथ → सनाथ — सहार्थे ‘स’
समासः
नाथेन सहितः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शौचम् ३६.१४ शुद्धिः, अन्तःकरणस्य निर्मलता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शुचि’ इत्यस्मात् अण्प्रत्ययेन वृद्धिः (उ → औ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं नाम
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनुत्तमाम् ३६.१४ यस्याः अपेक्षया उत्तमा नास्ति, सर्वोत्कृष्टाम्
सन्धिः
न + उत्तमा → अनुत्तमा — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः
समासः
न विद्यते उत्तमा यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (श्रियः विशेषणम्)
प्रतापवान् ३६.१५ तेजस्वी, प्रभावशाली
सन्धिः
प्र + ताप → प्रताप; ततः मतुप्प्रत्ययः (वत्वादेशः)
समासः
प्रतापः अस्य अस्ति इति — मत्वर्थीयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
अचिरान् ३६.१५ शीघ्रम्, न विलम्बेन
सन्धिः
न + चिरात् → अचिरात् — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; मूले ‘शत्रूनचिरान्नात्र’ इति — पूर्वं ‘शत्रून् + अचिरात्’ इति अकारलोपः न, अपितु सन्धौ पदसंयोगः; ततः ‘अचिरात् + न’ इत्यत्र तकारस्य नकारः (अनुनासिकसन्धिः)
समासः
न चिरम्, तस्मात् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (अव्ययवत् प्रयुक्तम्)
अनिवर्तिनः ३६.१६ युद्धात् न पराङ्मुखस्य
सन्धिः
न + निवर्तिन् → अनिवर्तिन् — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः
न निवर्तते इति, तस्य — नञ्गर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
दोषज्ञः ३६.१७ दोषाणां ज्ञाता, गुणदोषविवेकी
सन्धिः
दोष + ज्ञ → दोषज्ञ; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दोषं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सदृशः ३६.१८ तुल्यः, समानः
सन्धिः
स + दृश् → सदृश; ‘समान’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः समासे
समासः
समानं दृश्यते इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हरिपुंगव ३६.१८ हे वानरश्रेष्ठ
सन्धिः
हरि + पुंगव → हरिपुंगव; ‘पुम्’ + ‘गो’ → पुंगव (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
हरिषु पुंगवः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
निष्क्रम ३६.१९ बहिः निर्गच्छ। मुद्रणे ह्रस्वः ‘क्र’ इति स्पष्टः; समीक्षिते ‘niṣkrāma’
सन्धिः
निस् + क्रम → निष्क्रम — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः लोट्, ‘निस्’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
भार्याहरणदुःखितम् ३६.१९ पत्न्याः अपहरणेन दुःखितम्
सन्धिः
भार्या + हरण → भार्याहरण; हरण + दुःखित → हरणदुःखित; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भार्यायाः हरणेन दुःखितम् — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (वयस्यस्य विशेषणम्)
परुष ३६.२० कठोराणि वचनानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
मूले द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् — ‘परुषाणि’, सन्धौ ‘परुषाण्युक्तः’ इति (इ + उ = य् + उ, यण्सन्धिः)