॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ३५

किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चत्रिंशः सर्गः

तारायाः लक्ष्मणप्रसादनम्

सुग्रीवस्य निर्दोषतासाधनम्, विश्वामित्रदृष्टान्तः, कोपनिषेधः, राक्षसबलवर्णनम्, वानरसेनायाः आगमनसूचना

तेजसा प्रदीप्तम् इव ब्रुवाणं लक्ष्मणं ताराधिपनिभानना तारा शमयति — सुग्रीवः न अकृतज्ञः, न शठः, न दारुणः, न अनृतकथः, न जिह्मः; रामेण कृतम् उपकारं सः न विस्मृतवान्। रामप्रसादात् एव तेन कीर्तिः राज्यं रुमा तारा च प्राप्ताः। चिरं दुःखशयितः सः सुखं प्राप्य प्राप्तकालं न जानीते, यथा घृताच्यां संसक्तः विश्वामित्रः दश वर्षाणि अहः इति अमन्यत; यदि कालविदां वरः अपि स्खलति, तर्हि पृथग्जनः किम्? अतः देहधर्मगतस्य अवितृप्तस्य अस्य रामः क्षन्तुम् अर्हति। निश्चयम् अविज्ञाय प्राकृतः इव रोषवशं न गन्तव्यम्। सुग्रीवः रामप्रियार्थं रुमां तारां अङ्गदं राज्यं च त्यजेत्। लङ्कायां राक्षसानां महती सङ्ख्या; असहायेन रावणः हन्तुं न शक्यः। वालिना कथितम् इदं श्रवात् एव सा ब्रवीति। सहायार्थं दूताः प्रेषिताः, अद्य एव कोटिशः ऋक्षगोलाङ्गूलवानराः आगमिष्यन्ति; अतः कोपः त्यज्यताम् — हरिवरवनिताः भयेन शान्तिं न लभन्ते।

१तारायाः वचनारम्भः, सुग्रीवस्य निर्दोषतासाधनम्

१तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा।
अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना॥

२नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति।
हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः॥

३नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः।
नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः॥

४उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः।
रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे॥

तेजसा प्रदीप्तम् इव तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं ताराधिपनिभानना तारा अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, न एवं वक्तव्यम्; अयं परुषं वचनं न अर्हति। हरीणाम् ईश्वरः सः विशेषतः तव वक्त्रात् एतत् श्रोतुं न अर्हति। सुग्रीवः न अकृतज्ञः, न शठः, न दारुणः, न अनृतकथः, न च जिह्मः कपीश्वरः। हे वीर, रामेण यत् रणे कृतम् — यत् अन्यैः दुष्करम् आसीत् — तम् उपकारम् अयं वीरः कपिः न विस्मृतवान्।’ तारायाः वचनम् आदौ एव पञ्चभिः निषेधैः आरभ्यते — अकृतज्ञः, शठः, दारुणः, अनृतकथः, जिह्मः इति; लक्ष्मणेन उक्तानि दूषणानि एकैकशः प्रत्याख्यायन्ते। ‘तव वक्त्रात्’ इति पदेन सा सूचयति — अन्येभ्यः सोढुं शक्यम्, मित्रात् तु न; सम्बन्धस्य गौरवम् एव तीक्ष्णताम् आनयति। ‘नैवं लक्ष्मण वक्तव्यः’ इति आरम्भेण एव सा कोपस्य मूलं न, अपितु वाचः रूपम् एव निषेधति; अर्थः पश्चात् परीक्ष्यते। एवं वादविवादस्य आरम्भे एव सा शान्तिस्य क्षेत्रं निर्मिमीते। लक्ष्मणः तु न प्रतिवदति — तस्य मौनम् एव तारायाः वचनस्य बलं सूचयति।

As the son of Sumitrā spoke, seeming to blaze with his own energy, Tārā, her face like the moon, answered him. "You should not speak like this, Lakṣmaṇa; he does not deserve harsh words. The lord of the monkeys does not deserve to hear them, least of all from your lips. Sugrīva is not ungrateful, hero, nor a cheat, nor cruel, nor a liar, nor is the lord of the monkeys crooked. Nor has this heroic monkey forgotten the service Rāma did him in battle, a deed no one else could have done." She begins with five denials, answering one by one the charges Lakṣmaṇa had made. "From your lips" hints that such words might be borne from others but not from a friend, whose closeness makes them sharper. By opening with "you should not speak like this", she objects not to the root of his anger but only to the form of his words, leaving the substance to be weighed later; so at the very start of the dispute she prepares the ground for peace. Lakṣmaṇa makes no reply, and his silence shows the force of her words.

२रामप्रसादः, कालविस्मृतिः, विश्वामित्रदृष्टान्तः

५रामप्रसादात्कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परंतप॥

६सुदुःखशयितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम्।
प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः॥

७घृताच्यां किल संसक्तो दश वर्षाणि लक्ष्मण।
अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः॥

८स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः।
विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः॥

९देहधर्मंगतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण।
अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति॥

‘हे परंतप, रामप्रसादात् एव अनेन सुग्रीवेण कीर्तिः शाश्वतं कपिराज्यं रुमा अहं च प्राप्ताः। पूर्वं सुदुःखशयितः सः इदम् उत्तमं सुखं प्राप्य प्राप्तकालं न जानीते, यथा विश्वामित्रः मुनिः। कथयन्ति — हे लक्ष्मण, घृताच्यां संसक्तः धर्मात्मा महामुनिः विश्वामित्रः दश वर्षाणि अहः इति अमन्यत। कालविदां वरः महातेजाः विश्वामित्रः अपि प्राप्तं कालं न जानीते; किं पुनः यः पृथग्जनः? हे लक्ष्मण, देहधर्मं गतस्य परिश्रान्तस्य कामेषु च अवितृप्तस्य अस्य अपराधं रामः क्षन्तुम् इह अर्हति।’ विश्वामित्रदृष्टान्तः अत्र अतीव सूक्ष्मः — यदि तपोनिधिः अपि कालं विस्मरति, तर्हि भोगनिमग्नः वानरराजः कथं न विस्मरेत्; दोषः स्वीक्रियते, किन्तु मानुषस्वभावस्य सार्वत्रिकतया मृदूक्रियते। ‘रामप्रसादात्’ इति पदेन सा उपकारम् अपह्नुत्य न रक्षति, अपितु प्रथमम् एव पूर्णतया स्वीकरोति; स्वीकारः एव क्षमायाचनायाः भूमिका। विश्वामित्रस्य कथा बालकाण्डे उक्ता, अत्र च मुद्रणे पादटिप्पण्या सूचिता। ‘दश वर्षाणि अहः इव’ इति अतिशयेन कालभ्रमस्य स्वाभाविकता दर्श्यते। ‘देहधर्मम्’ इति पदेन आहारनिद्रामैथुनादयः शरीरधर्माः लक्ष्यन्ते, ये पशुषु अपि समानाः — अतः तेषु स्खलनं मानुषदौर्बल्यम् एव, न तु दुष्टता।

"It is by Rāma's favour, scorcher of foes," said Tārā, "that Sugrīva has won fame here, the lasting kingdom of the monkeys, Rumā, and me as well." She does not defend him by denying the kindness; she admits it fully from the start, and that admission is the ground of her plea. "He lay so long in misery, and now that he has won this great happiness he does not see that the hour has come, as once the sage Viśvāmitra did not. They say, Lakṣmaṇa, that the great and righteous sage Viśvāmitra, held fast by the nymph Ghṛtācī, thought ten years a single day. If even Viśvāmitra of great energy, best of those who know the times, did not know when the hour had come, what of an ordinary creature? He has given way to the needs of the body, he is worn out and not yet sated with pleasure; Rāma should forgive him for this, Lakṣmaṇa." The example of Viśvāmitra, whose story is told in the Bāla Kāṇḍa, is subtle: if even a treasure-house of austerity forgot the time, how could a monkey king sunk in pleasure not forget it? The fault is admitted, but softened as a weakness common to all. Ten years seeming like a day shows how natural such a mistake about time is, and the needs of the body, food, sleep and love, belong to beasts as much as men, so slipping in them is weakness, not wickedness.

३कोपनिषेधः, क्षमायाचना, सुग्रीवस्य त्यागबुद्धिः

१०न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण।
निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा॥

११सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ।
अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम्॥

१२प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थं समाहिता।
महान्रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यतामयम्॥

१३रुमां मां चाङ्गदं राज्यं धनधान्यपशूनि च।
रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम॥

१४समानेष्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम्।
शशाङ्कमिव रोहिण्या हत्वा तं राक्षसाधमम्॥

‘हे तात लक्ष्मण, निश्चयार्थम् अविज्ञाय प्राकृतः इव सहसा रोषवशं गन्तुं त्वं न अर्हसि। हे पुरुषर्षभ, त्वद्विधाः सत्त्वयुक्ताः पुरुषाः अविमृश्य सहसा रोषस्य वश्यतां न यान्ति। हे धर्मज्ञ, समाहिता अहं सुग्रीवार्थं त्वां प्रसादये; रोषात् समुत्पन्नः अयं महान् संरम्भः त्यज्यताम्। रुमां माम् अङ्गदं राज्यं धनधान्यपशून् च रामप्रियार्थं सुग्रीवः त्यजेत् इति मम मतिः। तं राक्षसाधमं हत्वा सुग्रीवः राघवं सीतया सह समानेष्यति, यथा शशाङ्कं रोहिण्या।’ एषा तस्याः युक्तिः द्विविधा — प्रथमं लक्ष्मणस्य स्वभावम् एव स्मारयति, ततः सुग्रीवस्य त्यागसामर्थ्यं वदति; ‘रुमां माम्’ इति स्वात्मानम् अपि त्यागवस्तुषु गणयन्ती सा निःस्वार्थताम् एव प्रमाणीकरोति। ‘निश्चयार्थम् अविज्ञाय’ इति पदेन सा न्यायस्य मूलं स्मारयति — दण्डात् पूर्वं विचारः। ‘प्राकृतः इव’ इति उपमया लक्ष्मणस्य स्वगौरवम् एव प्रमाणीक्रियते; उच्चपदस्थस्य सहसा कोपः न शोभते इति। ‘प्रसादये त्वां धर्मज्ञ’ इति सम्बोधनेन सा तस्य धर्मज्ञतायाम् एव शरणं गच्छति। अङ्गदस्य नाम अत्र वुल्गेटे एव दृश्यते; समीक्षिते तु ‘कपिराज्यम्’ इति पाठः — पुत्रस्य नामग्रहणेन त्यागस्य तीव्रता वर्धते। एवं युक्तिः भावः च मिलित्वा तस्याः वचनं बलवत् करोति।

"Dear Lakṣmaṇa," Tārā went on, "you should not give way to anger rashly, like a common man, before you have learned the truth of the matter. Men of firm nature like you, bull among men, do not fall under the sway of anger without thinking." She reminds him of the root of justice, that judgment must come before punishment, and by saying "like a common man" she appeals to his own dignity, for sudden anger does not become one of high standing. "Knower of dharma, I beg you with all my heart for Sugrīva's sake: set aside this great agitation born of anger." In calling him a knower of dharma she takes refuge in that very knowledge. "I believe that for Rāma's sake Sugrīva would give up Rumā and me, Aṅgada and the kingdom, wealth, grain and cattle. Sugrīva will kill that vilest of rākṣasas and bring Rāghava together with Sītā, as the moon is joined with Rohiṇī." Her argument has two sides: first she reminds Lakṣmaṇa of his own nature, then she speaks of Sugrīva's readiness to give everything up; and by counting herself among what he would give up, she proves her own selflessness. Naming his son makes the sacrifice sharper still, and so reason and feeling together give her words their strength.

४राक्षसबलवर्णनम्, एकाकिनः असामर्थ्यम्

१५शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम्।
अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च॥

१६अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः।
न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता॥

१७ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण।
रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः॥

‘लङ्कायां किल राक्षसानां शतकोटिसहस्राणि, अयुतानि, षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च सन्ति। तान् कामरूपिणः दुर्धर्षान् राक्षसान् अहत्वा येन सा मैथिली हृता सः रावणः हन्तुं न शक्यः। हे लक्ष्मण, ते असहायेन रणे हन्तुं न शक्याः, विशेषतः च सुग्रीवेण विना क्रूरकर्मा रावणः।’ सङ्ख्यावर्णनम् अत्र अतिशयोक्तिमात्रं न — सहायस्य आवश्यकतां साधयितुम् एव तत् प्रयुक्तम्; क्रोधात् कार्यसिद्धिः न, सङ्घटनात् एव इति तारायाः नीतिः। ‘किल’ इति पदेन सा स्वयम् एव श्रुतिमात्रं प्रमाणं वदति, न तु प्रत्यक्षम्; वक्तुः प्रामाणिकता अत्र रक्षिता। मुद्रणे अस्याः सङ्ख्यायाः आधुनिकगणना पादटिप्पण्यां दत्ता। तिस्रः अपि पङ्क्तयः एकम् एव निष्कर्षं साधयन्ति — सहायः अवश्यम् अपेक्षितः।

"In Laṅkā, they say," Tārā said, "there are a hundred thousand crores of rākṣasas, and thirty-six myriads, thousands and hundreds besides. Without killing those rākṣasas, who can take any form and are hard to overcome, Rāvaṇa, who carried off the princess of Mithilā, cannot be killed. They cannot be killed in battle by one who has no allies, Lakṣmaṇa, and least of all Rāvaṇa of cruel deeds without Sugrīva." The numbers are not mere exaggeration; they serve to prove that allies are needed. Her counsel is that the work will be done not by anger but by gathering forces. By saying "they say" she admits that her knowledge rests on hearsay, not on what she has seen, and so keeps her word honest. All three verses lead to one conclusion: allies are indispensable.

५वालिवचनस्मरणम्, दूतप्रेषणम्, सेनासमागमः

१८एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः।
आगमस्तु न मे व्यक्तः श्रवात्तस्य ब्रवीम्यहम्॥

१९त्वत्सहायनिमित्तं हि प्रेषिता हरिपुङ्गवाः।
आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरिपुङ्गवान्॥

२०तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तान्सुमहाबलान्।
राघवस्यार्थसिद्ध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः॥

२१कृता सुसंस्था सौमित्रे सुग्रीवेण पुरा यथा।
अद्य तैर्वानरैः सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः॥

२२ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च।
अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिंदम।
कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम्॥

२३तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात्क्षतजसमे नयने निरीक्षमाणाः।
हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्किताः स्म सर्वाः॥

‘अभिज्ञः हरीश्वरः वाली एवम् आख्यातवान्; आगमः तु मे न व्यक्तः — तस्य श्रवात् एव अहं ब्रवीमि। तव साहाय्यनिमित्तम् एव हरिपुङ्गवाः प्रेषिताः, युद्धे सुबहून् हरिपुङ्गवान् आनेतुम्। तान् विक्रान्तान् सुमहाबलान् प्रतीक्षमाणः अयं हरीश्वरः राघवस्य अर्थसिद्ध्यर्थम् एव न निर्याति। हे सौमित्रे, सुग्रीवेण पुरा यथा सुसंस्था कृता, तदनुसारम् अद्य एव तैः सर्वैः महाबलैः वानरैः आगन्तव्यम्। ऋक्षाणां कोटिसहस्राणि, गोलाङ्गूलानां शतानि, हे काकुत्स्थ, दीप्ततेजसां कपीनाम् अनेकाः कोट्यः च अद्य त्वाम् उपयास्यन्ति; हे अरिंदम, कोपं जहि। तव कोपात् इदं मुखं निरीक्ष्य, क्षतजसमे नयने च निरीक्षमाणाः हरिवरवनिताः शान्तिं न यान्ति — प्रथमभयस्य स्मरणात् वयं सर्वाः शङ्किताः स्मः।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; स्त्रीणां भयेन सर्गः समाप्यते, तेन च लक्ष्मणस्य कोपस्य भीषणता पुनः चित्रिता। ‘आगमस्तु न मे व्यक्तः’ इति वाक्येन तारा स्वज्ञानस्य सीमाम् अपि स्पष्टं वदति — इयं तस्याः सत्यनिष्ठा। द्वाविंशतितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धश्लोकैः निबद्धः, येन सङ्ख्यावर्णनं पूर्णं भवति। अन्ते सा युक्तिं त्यक्त्वा भावम् आश्रयते — स्त्रीणां भयम् एव अन्तिमम् अस्त्रम्; यः वीरः स्त्रीभ्यः भयं जनयति सः स्वयम् एव उपरमते इति लोकस्वभावः। ‘पुरा यथा’ इति पदेन प्रतिज्ञायाः पालनम् एव सूच्यते, न तु नवीनः निश्चयः; अतः लक्ष्मणस्य आक्षेपः स्वयम् एव निरस्तः भवति।

"Vālin, the lord of the monkeys, who knew such things, told me this," Tārā said; "how the knowledge came to him is not clear to me; I speak only from what I heard from him." So she states the limits of her own knowledge, a mark of her honesty. "It is to help you that the leading monkeys were sent out, to bring very many more of the chief monkeys for the war. It is while he waits for those valiant and mighty ones, for the sake of Rāghava's cause, that the lord of the monkeys has not yet set out. As Sugrīva arranged long ago, son of Sumitrā, all those mighty monkeys are to arrive this very day." "Long ago" shows that the promise was already being kept, not a new decision, and so Lakṣmaṇa's charge answers itself. "Thousands of crores of bears, hundreds of hundreds of long-tailed monkeys, and many crores of monkeys of blazing energy will come to you today, Kākutstha. Put your anger away, tamer of foes. When they see your face in anger and your eyes red as blood, the wives of the monkey chiefs can find no peace; remembering that first terror, we are all afraid." In the end she leaves reasoning for feeling: the women's fear is her last weapon, for a hero who frightens women will of himself draw back. The last verse is in a longer metre, and the sarga ends with the women's fear, which paints once more how terrible Lakṣmaṇa's anger was.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
ब्रुवाणम् ३५.१ वदन्तम्, भाषमाणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं रूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (सौमित्रेः विशेषणम्)
ताराधिपनिभानना ३५.१ चन्द्रतुल्यमुखी
सन्धिः
तारा + अधिप → ताराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
ताराधिपेन निभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (ताराणाम् अधिपः चन्द्रः इति अन्तर्भूतः षष्ठीतत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (तारायाः विशेषणम्)
परुषम् ३५.२ कठोरं वचनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वक्त्र ३५.२ मुखात्, आस्यात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘वक्त्राद्विशेषतः’ इति सन्धौ तकारस्य दकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘वच्’ धातोः ष्ट्रन्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
मूले पञ्चम्यन्तम् ‘वक्त्रात्’, सन्धौ ‘वक्त्राद्विशेषतः’ इति तकारस्य दकारः; एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नैवाकृतज्ञः ३५.३ कृतज्ञः न इति न — अर्थात् कृतज्ञः एव
सन्धिः
न + एव → नैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); नैव + अकृतज्ञः → नैवाकृतज्ञः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
न कृतज्ञः इति अकृतज्ञः — नञ्तत्पुरुषः; ‘कृतं जानाति’ इति उपपदसमासः अन्तर्भूतः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
जिह्मः ३५.३ कुटिलः, वक्रबुद्धिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रामप्रसादात् ३५.५ रामस्य अनुग्रहात्
सन्धिः
राम + प्रसाद → रामप्रसाद; प्र + साद इति उपसर्गयोगः
समासः
रामस्य प्रसादात् — षष्ठीगर्भः पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
प्राप्तवान् ३५.५ लब्धवान्। मुद्रणे ‘प्त’ इति दुर्वाच्यम्, हिन्दीव्याख्यया समीक्षितेन च निर्णीतम्
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः क्तवतुप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः क्तवत्वन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परंतप ३५.५ हे शत्रुसंतापक
सन्धिः
परम् + तप → परंतप — मकारस्य अनुस्वारः (खरि च इति न, किन्तु मोऽनुस्वारः)
समासः
परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सुदुःखशयितः ३५.६ अतिदुःखेन शयानः, कष्टेन कालं यापितवान्
सन्धिः
सु + दुःख → सुदुःख; दुःख + शयित → दुःखशयित (विसर्गस्य शकारे परतः रक्षणम्)
समासः
सुदुःखं शयितः — क्रियाविशेषणपूर्वपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्राप्तकालम् ३५.६ समुपस्थितं समयम्, कर्तव्यकालम्
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः; प्राप्त + काल → प्राप्तकाल
समासः
प्राप्तः कालः, तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
घृताच्याम् ३५.७ घृताची नाम्न्याम् अप्सरसि (विषये)
सन्धिः
घृताची + आम् → घृताच्याम् — यण्सन्धिः (ई + आ = य् + आ)
समासः
घृतम् अञ्चति इति घृताची — उपपदसमासः (अप्सरसः नाम)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
संसक्तः ३५.७ आसक्तः, अनुरक्तः
सन्धिः
सम् + सक्त → संसक्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सञ्ज्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कालविदाम् ३५.८ कालज्ञानिनां मध्ये
सन्धिः
काल + विद् → कालविद्; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालं विदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
पृथग्जनः ३५.८ सामान्यजनः, प्राकृतपुरुषः
सन्धिः
पृथक् + जन → पृथग्जन — जश्त्वसन्धिः (ककारस्य गकारः)
समासः
पृथक् जनः — कर्मधारयः (‘पृथक्’ इति अव्ययम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
देहधर्मंगतस्य ३५.९ शरीरधर्मान् — आहारनिद्रादीन् — प्राप्तस्य
सन्धिः
देह + धर्म → देहधर्म; मूले ‘धर्मं गतस्य’ इति अनुस्वारान्तं पदं गतशब्देन सह अविच्छिन्नं मुद्रितम्
समासः
देहधर्मं गतस्य — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
अवितृप्तस्य ३५.९ अपरितुष्टस्य, अतृप्तस्य
सन्धिः
न + वितृप्त → अवितृप्त — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; वि + तृप्त इति उपसर्गयोगः
समासः
न वितृप्तः, तस्य — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
अविमृश्य ३५.११ विचारं विना, अनालोच्य
सन्धिः
न + विमृश्य → अविमृश्य — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; वि + मृश् इत्यस्मात् ल्यप्
समासः
न विमृश्य — नञ्पूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
वश्यताम् ३५.११ अधीनताम्, वशीभावम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वश्य’ इत्यस्मात् तल्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
समाहिता ३५.१२ एकाग्रचित्ता, तत्परा
सन्धिः
सम् + आ + हिता → समाहिता — मकारस्य अनुस्वारः, ततः आकारे लोपः इव श्रूयते
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः क्तान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
संरम्भः ३५.१२ क्षोभः, आवेगः, कोपजन्यः उद्रेकः
सन्धिः
सम् + रम्भ → संरम्भ — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धनधान्यपशूनि ३५.१३ धनं धान्यं पशवः च — समग्रा सम्पत्
सन्धिः
धन + धान्य → धनधान्य; धान्य + पशु → धान्यपशु; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धनं धान्यं पशवः च — समाहारद्वन्द्वः (नपुंसकत्वेन निर्दिष्टः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
समानेष्यति ३५.१४ संयोजयिष्यति, मेलयिष्यति
सन्धिः
सम् + आनेष्यति → समानेष्यति — मकारस्य आकारे परतः लोपः
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः लृट्, ‘सम्’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
राक्षसाधमम् ३५.१४ राक्षसेषु निकृष्टतमम् (रावणम्)
सन्धिः
राक्षस + अधम → राक्षसाधम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
राक्षसेषु अधमः, तम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अयुतानि ३५.१५ दशसहस्रपरिमाणानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — सङ्ख्यावाचकं नाम
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दुर्धर्षान् ३५.१६ दुरभिभवान्, दुर्जयान्
सन्धिः
दुर् + धर्ष → दुर्धर्ष; रेफस्य धकारे परतः रक्षणम्
समासः
दुःखेन धर्षितुं शक्याः, तान् — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
असहायेन ३५.१७ सहायरहितेन, एकाकिना
सन्धिः
न + सहाय → असहाय — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
समासः
न विद्यते सहायः यस्य सः, तेन — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
आगमः ३५.१८ ज्ञानस्य मूलम्, प्रमाणम्; अत्र ‘एषा सङ्ख्या कथम् आगता’ इति तत्त्वम्
सन्धिः
आ + गम → आगम; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः घञन्तम्, ‘आ’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
श्रवात् ३५.१८ श्रवणात्, कर्णपरम्परया
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मूले ‘श्रवात्तस्य’ इति सन्धौ तकारस्य द्वित्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
त्वत्सहायनिमित्तम् ३५.१९ तव साहाय्यार्थम्
सन्धिः
त्वद् + सहाय → त्वत्सहाय — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
समासः
तव साहाय्यं निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
प्रतीक्षमाणः ३५.२० प्रतीक्षां कुर्वन्
सन्धिः
प्रति + ईक्षमाण → प्रतीक्षमाण — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
समासः
समासः नास्ति — ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्, ‘प्रति’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुसंस्था ३५.२१ सुनिश्चिता अवधिः, समयमर्यादा
सन्धिः
सु + सम् + स्था → सुसंस्था — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सुष्ठु संस्था — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
गोलाङ्गूलशतानि ३५.२२ गोपुच्छसदृशपुच्छानां वानराणां शतानि
सन्धिः
गो + लाङ्गूल → गोलाङ्गूल; लाङ्गूल + शत → लाङ्गूलशत; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गोः इव लाङ्गूलं येषां ते गोलाङ्गूलाः, तेषां शतानि — बहुव्रीहिगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
दीप्ततेजसाम् ३५.२२ प्रज्वलिततेजसां (कपीनाम्)। मुद्रणे ‘प्त’ इति दुर्वाच्यम्, हिन्दीव्याख्यया निर्णीतम्
सन्धिः
दीप्त + तेजस् → दीप्ततेजस्; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीप्तं तेजः येषां ते, तेषाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
क्षतजसमे ३५.२३ रुधिरतुल्ये, रक्तवर्णे। समीक्षिते ‘kṣatajanibhe’ इति भिन्नः पाठः
सन्धिः
क्षतज + सम → क्षतजसम; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्षतजेन समे — तृतीयातत्पुरुषः; ‘क्षतात् जायते’ इति क्षतजम् (रुधिरम्)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (नयनयोः विशेषणम्)
प्रथमभयस्य ३५.२३ पूर्वानुभूतस्य भयस्य (वालिवधजन्यस्य)
सन्धिः
प्रथम + भय → प्रथमभय; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रथमं भयम्, तस्य — कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्