॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ३४

किष्किन्धाकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः

लक्ष्मणस्य सुग्रीवनिर्भर्त्सनम्

सुग्रीवस्य त्रासः, आसनत्यागः, राजधर्मोपदेशः, कृतघ्ननिन्दा, वालिपथसूचना

अप्रतिहतः क्रुद्धः लक्ष्मणः प्रविष्टः; तं दृष्ट्वा सुग्रीवः व्यथितेन्द्रियः सौवर्णम् आसनं हित्वा उत्पपात। रुमाप्रभृतयः स्त्रियः तम् अनु उत्पेतुः। संरक्तनयनः सः कृताञ्जलिः कल्पवृक्षः इव अवस्थितः। नारीमध्यगतं सतारं शशिनम् इव तं दृष्ट्वा क्रुद्धः लक्ष्मणः राजधर्मम् उपदिशति — सत्त्वाभिजनसम्पन्नः कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते; उपकारिमित्राणां पुरतः प्रतिज्ञां मिथ्यां कुर्वतः नृशंसतरः नास्ति। अश्वानृते शतम्, गवानृते सहस्रम्, पुरुषानृते तु आत्मा स्वजनः च हन्यते। ब्रह्मणा गीतं श्लोकं स्मारयति — गोघ्नादीनां निष्कृतिः अस्ति, कृतघ्नस्य तु नास्ति। ततः सुग्रीवम् अनार्यं कृतघ्नं मिथ्यावादिनं मण्डूकराविणं सर्पं च आक्षिपति, रामेण एव राज्यं प्राप्तम् इति स्मारयति, वालिपथम् अनुगन्तुं निषेधति, इक्ष्वाकुवरस्य वज्रसंनिभान् शरान् च दर्शयति।

१सुग्रीवस्य त्रासः, आसनत्यागः, लक्ष्मणस्य सम्बोधनम्

१तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम्।
सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः॥

२क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्॥

३उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्।
महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः॥

४उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः।
सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव॥

५संरक्तनयनः श्रीमान्संचचार कृताञ्जलिः।
बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव॥

६रुमाद्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम्।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा॥

अप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभं लक्ष्मणं दृष्ट्वा सुग्रीवः व्यथितेन्द्रियः बभूव। ‘अप्रतिहतम्’ इति पदेन ज्ञायते — सप्तानां कक्ष्याणां रक्षा अपि तं न अरुणत्। तेजसा प्रदीप्तम् इव निःश्वसन्तं भ्रातुः व्यसनेन संतप्तं दशरथात्मजं दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठः सौवर्णम् आसनं हित्वा उत्पपात — यथा महेन्द्रस्य स्वलंकृतः महान् ध्वजः उत्थितः। उत्पतन्तं तम् अनु रुमाप्रभृतयः स्त्रियः अपि उत्पेतुः, गगने पूर्णं चन्द्रम् अनु तारागणाः इव; उपमा इयं सुग्रीवस्य भोगपरिवारं सुन्दरतया एव चित्रयति, किन्तु तत्रैव दोषः अपि सूच्यते। संरक्तनयनः श्रीमान् सः कृताञ्जलिः संचचार, महान् कल्पवृक्षः इव च तत्र अवस्थितः बभूव। रुमां द्वितीयां कृत्वा नारीमध्ये स्थितं तं सतारं शशिनम् इव सुग्रीवं दृष्ट्वा क्रुद्धः लक्ष्मणः अब्रवीत्। नेत्रयोः रक्तता मदस्य, अञ्जलिः तु विनयस्य चिह्नम् — द्वयम् अपि युगपत् स्थितम्। अत्र कविः सुग्रीवस्य त्रासं क्रमेण दर्शयति — प्रथमम् इन्द्रियाणां व्यथा, ततः आसनत्यागः, ततः अञ्जलिबन्धनम्, अन्ते च मौनेन स्थितिः। वचनम् एकम् अपि सः न वदति; लक्ष्मणः एव प्रथमं भाषते। ‘कल्पवृक्षः इव’ इति उपमया तस्य स्थैर्यं महत्त्वं च सूचितम्, किन्तु कल्पवृक्षः स्वयं न चलति — इयम् एव तस्य दोषस्य मूर्तिः। स्त्रीणां परिवारः अत्र शोभारूपेण वर्णितः, किन्तु लक्ष्मणस्य दृष्टौ सः एव अपराधस्य साक्षी भवति। तारागणोपमया च स्त्रीणां बाहुल्यं सूचितम्।

When Sugrīva saw that bull among men come in angry and unchecked, for not even the guard of the seven courts had stopped him, he was shaken to his very senses. Seeing Daśaratha's son angry, breathing hard, blazing as it were with his own energy and burning with his brother's grief, the best of monkeys left his golden seat and sprang up like the great, well-adorned banner of mighty Indra. As he rose, the women, with Rumā at their head, rose after him, like the host of stars following the full moon across the sky; the image paints Sugrīva's company of pleasure beautifully, yet hints at his fault too, and tells how many women there were. His eyes red, the glorious king came forward with folded hands and stood there like a great wish-granting tree. Red eyes were the mark of drink, folded hands the mark of humility, and both were there at once. The wish-granting tree speaks of steadiness and greatness, but such a tree does not move of itself, and that is his fault made visible. Step by step the poet shows Sugrīva's fear, first the shaking of his senses, then leaving his seat, then folding his hands, and last standing silent; he says not a word, and it is Lakṣmaṇa who speaks first. Seeing Sugrīva with Rumā beside him amid the women, like the moon among the stars, the angry Lakṣmaṇa spoke. The women are painted as a thing of beauty, but in Lakṣmaṇa's eyes they are witnesses to the offence.

२राजधर्मः, अनृतदोषः, कृतघ्नस्य निन्दा

७सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।
कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते॥

८यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम्।
मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः॥

९शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते।
आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते॥

१०पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः।
कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर॥

११गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः।
दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवंगम॥

१२गोघ्ने चैव सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥

‘सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशः जितेन्द्रियः कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते। यः तु राजा उपकारिणां मित्राणां पुरतः अधर्मे स्थितः सन् प्रतिज्ञां मिथ्यां करोति, ततः नृशंसतरः कः? अश्वविषये अनृते शतम्, गोविषये अनृते सहस्रं हन्ति; पुरुषविषये अनृते तु पुरुषः आत्मानं स्वजनं च हन्ति। यः पूर्वं मित्राणां साहाय्येन कृतार्थः सन् तत् प्रति न प्रतिकरोति, सः कृतघ्नः सर्वभूतानां वध्यः, हे प्लवगेश्वर। हे प्लवंगम, कृतघ्नं दृष्ट्वा क्रुद्धेन ब्रह्मणा गीतः सर्वलोकनमस्कृतः अयं श्लोकः — तं निबोध। गोघ्ने सुरापे चौरे भग्नव्रते च सद्भिः निष्कृतिः विहिता, कृतघ्ने तु निष्कृतिः नास्ति।’ एवं लक्ष्मणः प्रथमं सामान्यनीतिम् उक्त्वा पश्चात् एव व्यक्तिं स्पृशति; निन्दायाम् अपि शास्त्रक्रमः रक्षितः। लक्ष्मणस्य उपदेशः त्रिषु सोपानेषु स्थितः — प्रथमं राज्ञः गुणाः, ततः अनृतस्य तारतम्यम्, अन्ते च कृतघ्नस्य अनिष्कृत्यता। अनृतदोषे अश्वात् गौः, गोः च पुरुषः गुरुतरः इति क्रमेण पापस्य वृद्धिः दर्शिता; पुरुषानृते तु परिमाणम् एव न उच्यते, यतः तत् आत्मघातसमम्। ब्रह्मणः श्लोकम् उद्धृत्य सः स्वमतं शास्त्रप्रमाणेन दृढीकरोति। एवं निन्दा अपि नीतिशास्त्रस्य रूपं धारयति, न तु केवलं क्रोधस्य। ‘निष्कृतिः’ इति पदम् अत्र प्रायश्चित्तार्थकम्; शास्त्रे महापातकेषु अपि प्रायश्चित्तम् उक्तम्, कृतघ्नतायां तु न किमपि — इदम् एव श्लोकस्य तीक्ष्णं तात्पर्यम्। ‘मित्राणाम् उपकारिणाम्’ इति विशेषणद्वयेन उपकर्तृमित्रस्य वञ्चनम् एव गुरुतमः दोषः इति स्थापितम्।

"A king is honoured in the world," said Lakṣmaṇa, "who has courage and good birth, who is compassionate, master of his senses, grateful and truthful. But who is crueller than a king who stands in wrong and breaks the promise he made to friends who had helped him? A lie about a horse kills a hundred, a lie about a cow a thousand, but a lie about a man kills oneself and one's own kin." The sin grows from horse to cow to man, and for the lie about a man no number is given, for it is like killing oneself. "One who has gained his ends through his friends and then makes no return is ungrateful and deserves death at the hands of every creature, lord of the monkeys. Hear this verse, monkey, which Brahmā sang in anger when he saw an ungrateful man, a verse the whole world honours: 'For the slayer of a cow, the drinker of liquor, the thief and the breaker of vows, the good have laid down atonement; for the ungrateful there is none.'" The law books prescribe atonement even for the gravest sins, but for ingratitude none at all, and that is the sting of the verse; and to deceive a friend who has helped you is the gravest fault of all. So Lakṣmaṇa first states the general rule and only then touches the man himself, keeping the order of the law books even in rebuke. His lesson climbs in three steps, the virtues of a king, the scale of lies, and the ingrate beyond atonement; by quoting Brahmā's verse he backs his view with scripture, so that even his reproach takes the form of teaching, not mere anger.

३सुग्रीवस्य साक्षात् निर्भर्त्सनम्

१३अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर।
पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्॥

१४ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर।
सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता॥

१५स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः।
न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्॥

‘हे वानर, त्वम् अनार्यः कृतघ्नः मिथ्यावादी च; यतः पूर्वं रामस्य साहाय्येन कृतार्थः सन् तत् प्रति न प्रतिकरोषि। हे वानर, कृतार्थेन त्वया प्रत्युपकारम् इच्छता रामस्य सीतायाः मार्गणे यत्नः कर्तव्यः खलु आसीत्। सः त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तः मिथ्याप्रतिश्रवः च जातः; रामः तु त्वां मण्डूकराविणं सर्पम् इव न विजानीते।’ सर्पोपमा इयं तीक्ष्णतमा — मण्डूकस्य स्वरेण वञ्चयन् सर्पः इव त्वं मित्रवाक्यैः राममेव वञ्चयसि इति भावः; हिन्दीव्याख्या अपि एनम् एव अर्थं विवृणोति। त्रिभिः विशेषणैः — अनार्यः, कृतघ्नः, मिथ्यावादी — सः त्रीन् अपि दोषान् एकत्र गणयति; एतानि च पूर्वोक्तस्य शास्त्रस्य एव प्रयोगरूपाणि। ‘ग्राम्येषु भोगेषु’ इति पदेन विषयसुखानां नीचता सूचिता।

"You are base, monkey," Lakṣmaṇa said, "ungrateful and false, for you gained your ends through Rāma and make no return to him. Once you had what you wanted, monkey, surely you should have worked to find Sītā for Rāma, if you wished to repay him. Instead you cling to vulgar pleasures and have made your promise false, and Rāma does not see you for what you are, a snake that croaks like a frog." This is the sharpest image of all: as a snake lures its prey with a frog's voice, so Sugrīva deceives Rāma with a friend's words. Base, ungrateful, false: the three words gather three faults at once, applying the teaching he has just given, and "vulgar pleasures" shows how low such enjoyments are.

४रामोपकारस्मरणं वालिपथसूचना च

१६महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना।
हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना॥

१७कृतं चेन्नातिजानीषे राघवस्य महात्मनः।
सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम्॥

१८न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः॥

१९न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच्छरांश्च तान्पश्यसि वज्रसंनिभान्।
ततः सुखं नाम विषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे॥

‘करुणवेदिना महाभागेन रामेण महात्मना त्वं पापः दुरात्मा अपि हरीणां राज्ये प्रापितः। यदि महात्मनः राघवस्य कृतम् उपकारं न अतिजानीषे, तर्हि सद्यः एव निशितैः बाणैः हतः सन् वालिनं द्रक्ष्यसि। वाली हतः सन् येन पथा गतः, सः पन्थाः न संकुचितः; हे सुग्रीव, समये तिष्ठ, मा वालिपथम् अन्वगाः। इक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकात् च्युतान् वज्रसंनिभान् शरान् त्वं नूनं न पश्यसि; अतः एव सुखी सन् सुखं विषेवसे, रामकार्यं च मनसा अपि न अवेक्षसे।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; तेन सर्गस्य अन्ते भर्त्सनायाः स्वरः उच्चतरः भवति। ‘वालिपथम्’ इति पदेन मरणमार्गः लक्ष्यते; वालिनः वधः एव अत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् इति भीषणा तीक्ष्णतमा। तथापि ‘समये तिष्ठ’ इति वचनेन मार्गः अपि दर्शितः — दण्डः न अभीष्टः, प्रतिज्ञापालनम् एव अभीष्टम्। अन्ते ‘मनसा अपि न अवेक्षसे’ इति वाक्येन कर्मणः पूर्वं चिन्तनम् अपि न अस्ति इति गुरुतरः आक्षेपः कृतः।

"It was the great and compassionate Rāma, the great-souled one, who set you, wicked and evil-minded as you are, on the throne of the monkeys. If you do not acknowledge what great-souled Rāghava has done for you, you will be struck down at once by his sharp arrows and go to see Vālin. The road Vālin took when he was killed is not closed. Keep to your compact, Sugrīva, and do not follow Vālin's path. Surely you do not see the arrows like thunderbolts that fly from the bow of the best of the Ikṣvākus; that is why you live happily at your pleasure and do not give Rāma's cause even a thought." "Vālin's path" means the road of death, and Vālin's killing is its plain proof, which makes the threat terrible. Yet "keep to your compact" shows the way out: what is wanted is not punishment but a promise kept. And the last charge, that he does not even think of Rāma's business, is heavier still, for thought must come before any deed. The last verse is in a longer metre, and so the rebuke rises to a higher pitch at the close of the sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि
अप्रतिहतम् ३४.१ केनापि अप्रतिरुद्धः, निर्बाधम् आगतः
सन्धिः
न + प्रतिहत → अप्रतिहत — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः; प्रति + हत इति उपसर्गयोगः
समासः
न प्रतिहतः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)
पुरुषर्षभम् ३४.१ पुरुषश्रेष्ठम्
सन्धिः
पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः
पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः (शाकपार्थिवादिवत्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यथितेन्द्रियः ३४.१ क्षुब्धेन्द्रियः, विह्वलः
सन्धिः
व्यथित + इन्द्रिय → व्यथितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
व्यथितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
निःश्वसमानम् ३४.२ दीर्घं निःश्वासं मुञ्चन्तम्
सन्धिः
निस् + श्वसमान → निःश्वसमान — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः शकारात् पूर्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्, ‘निस्’ उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रदीप्तम् ३४.२ प्रज्वलितम्। मुद्रणे ‘प्त’ इति संयुक्ताक्षरं दुर्वाच्यम्, हिन्दीव्याख्यया निर्णीतम्
सन्धिः
प्र + दीप्त → प्रदीप्त; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दीप्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यसनसंतप्तम् ३४.२ आपदा दग्धहृदयम्
सन्धिः
वि + असन → व्यसन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); सम् + तप्त → संतप्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
व्यसनेन संतप्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उत्पपात ३४.३ उत्थितवान्, सहसा उत्पतितवान्
सन्धिः
उत् + पपात → उत्पपात; तकारस्य पकारे परतः परिवर्तनं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लिट्, ‘उत्’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सौवर्णम् ३४.३ सुवर्णमयम्
सन्धिः
सुवर्ण + अण् → सौवर्ण — आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं विशेषणम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (आसनस्य विशेषणम्)
स्वलंकृतः ३४.३ सम्यक् अलंकृतः
सन्धिः
सु + अलंकृत → स्वलंकृत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); अलम् + कृत → अलंकृत
समासः
सुष्ठु अलंकृतः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (ध्वजस्य विशेषणम्)
अनूत्पेतू ३४.४ पश्चात् उत्थिताः। मुद्रणे अन्ते दीर्घः ‘तू’ इति दृश्यते, यथा समीक्षितसंस्करणे अपि
सन्धिः
अनु + उत्पेतुः → अनूत्पेतुः — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लिट्, ‘अनु’ ‘उत्’ इति उपसर्गद्वयम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
रुमाप्रभृतयः ३४.४ रुमां प्रथमां कृत्वा अन्याः अपि
सन्धिः
रुमा + प्रभृति → रुमाप्रभृति; सन्धिकार्यं नास्ति (आ + प् इति व्यञ्जनसंयोगः)
समासः
रुमा प्रभृतिः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
संरक्तनयनः ३४.५ अत्यन्तरक्तनेत्रः
सन्धिः
सम् + रक्त → संरक्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
संरक्ते नयने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कृताञ्जलिः ३४.५ बद्धहस्तपुटः
सन्धिः
कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संचचार ३४.५ अभितः अचलत्, उपसर्पितवान्। समीक्षिते ‘vicacāla’ इति भिन्नः पाठः
सन्धिः
सम् + चचार → संचचार — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘चर्’ धातोः लिट्, ‘सम्’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
रुमाद्वितीयम् ३४.६ रुमया सहितम्
सन्धिः
रुमा + द्वितीय → रुमाद्वितीय; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रुमा द्वितीया यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
सत्त्वाभिजनसम्पन्नः ३४.७ धैर्येण कुलेन च युक्तः
सन्धिः
सत्त्व + अभिजन → सत्त्वाभिजन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); सम् + पन्न → सम्पन्न
समासः
सत्त्वेन अभिजनेन च सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सानुक्रोशः ३४.७ दयावान्, करुणायुक्तः
सन्धिः
स + अनुक्रोश → सानुक्रोश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनुक्रोशेन सहितः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नृशंसतरः ३४.८ अधिकतरं क्रूरः
सन्धिः
नृ + शंस → नृशंस; ततः तरप्प्रत्ययः
समासः
नृशंसेभ्यः अतिशयेन नृशंसः — तरप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गवानृते ३४.९ गोदानविषयकां प्रतिज्ञां मिथ्यां कृतवति सति
सन्धिः
गो + अनृत → गवानृत — अयादिसन्धिः (ओ + अ = अव् + अ)
समासः
गोविषयकम् अनृतम्, तस्मिन् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
कृतघ्नः ३४.१० उपकारनाशकः, अकृतज्ञः
सन्धिः
कृत + घ्न → कृतघ्न; ‘हन्’ धातोः ‘घ्न’ इति उपपदे आदेशः
समासः
कृतं हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्लवगेश्वर ३४.१० हे वानरराज
सन्धिः
प्लवग + ईश्वर → प्लवगेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
प्लवगानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
सर्वलोकनमस्कृतः ३४.११ सर्वजनैः सम्मानितः
सन्धिः
नमस् + कृत → नमस्कृत — सकारस्य रक्षणम् (विसर्गस्य सकारादेशः समासे)
समासः
सर्वैः लोकैः नमस्कृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (श्लोकस्य विशेषणम्)
गोघ्ने ३४.१२ गोहन्तरि विषये। समीक्षिते ‘brahmaghne’ इति भिन्नः पाठः; हिन्दीव्याख्या ‘गोहत्यारे’ इति वुल्गेटपाठम् एव समर्थयति
सन्धिः
गो + घ्न → गोघ्न; ‘हन्’ धातोः ‘घ्न’ इति आदेशः
समासः
गां हन्ति इति, तस्मिन् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
निष्कृतिः ३४.१२ प्रायश्चित्तम्, दोषनिवारणोपायः
सन्धिः
निस् + कृति → निष्कृति — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अनार्यः ३४.१३ अश्रेष्ठः, नीचाचारः
सन्धिः
न + आर्य → अनार्य — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः
समासः
न आर्यः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मिथ्याप्रतिश्रवः ३४.१५ यस्य प्रतिज्ञा मिथ्या, वितथप्रतिज्ञः
सन्धिः
मिथ्या + प्रतिश्रव → मिथ्याप्रतिश्रव; प्रति + श्रव इति उपसर्गयोगः
समासः
मिथ्या प्रतिश्रवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मण्डूकराविणम् ३४.१५ भेकस्य इव शब्दं कुर्वन्तम्
सन्धिः
मण्डूक + राविन् → मण्डूकराविन्; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मण्डूकवत् रौति इति — उपपदसमासः (‘राविन्’ णिन्यन्तम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (सर्पस्य विशेषणम्)
करुणवेदिना ३४.१६ करुणां जानता, दयार्द्रहृदयेन
सन्धिः
करुण + वेदिन् → करुणवेदिन्; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
करुणां वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
नातिजानीषे ३४.१७ न सम्यक् अङ्गीकरोषि, न स्मरसि
सन्धिः
न + अतिजानीषे → नातिजानीषे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अति + जानीषे इति उपसर्गयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्, ‘अति’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
संकुचितः ३४.१८ संकीर्णः, पिहितः, बन्धः
सन्धिः
सम् + कुचित → संकुचित — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘कुच्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (पथः विशेषणम्)
वालिपथम् ३४.१८ वालिना गतं मार्गम्, मृत्युमार्गम्
सन्धिः
वालि + पथ → वालिपथ; सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालिनः पन्थाः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कार्मुक ३४.१९ धनुषः सकाशात्
सन्धिः
कर्मुक + अण् → कार्मुक — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं नाम
विभक्तिः
मूले पञ्चम्यन्तं ‘कार्मुकात्’, सन्धौ ‘कार्मुकाच्छरान्’ इति (तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, छकारस्य द्वित्वम्); एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वज्रसंनिभान् ३४.१९ वज्रतुल्यान्
सन्धिः
सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
वज्रेण संनिभान् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (शराणां विशेषणम्)
विषेवसे ३४.१९ विशेषेण सेवसे, उपभुङ्क्षे। मुद्रणे ‘विषेवसे’ इति स्पष्टम्; समीक्षिते ‘niṣevase’
सन्धिः
वि + सेवसे → विषेवसे — षत्वसन्धिः (उपसर्गनिमित्तः सकारस्य षकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सेव्’ धातोः लट्, आत्मनेपदम्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्