किष्किन्धाकाण्डम् — त्रयस्त्रिंशः सर्गः
किष्किन्धापुर्याः वर्णनम्, अन्तःपुरे लक्ष्मणस्य लज्जा कोपश्च, सुग्रीवस्य त्रासः, तारायाः सान्त्वनम्, सुग्रीवदर्शनम्
रामशासनात् लक्ष्मणः किष्किन्धां प्रविशति। द्वारपालाः हरयः तं क्रुद्धं दृष्ट्वा त्रस्ताः न पर्यवारयन्। सः रत्नमयीं पुरीं, कपिमुख्यानां गृहाणि, शैलपरिक्षिप्तं वानरेन्द्रगृहं च दृष्ट्वा अवार्यमाणः प्रविशति। सप्त कक्ष्याः अतीत्य अन्तःपुरे तन्त्रीगीतं नूपुरकूजितं च श्रुत्वा सः लज्जितः रोषात् ज्यास्वनं कृत्वा एकान्ते तिष्ठति। तेन शब्देन त्रस्तः सुग्रीवः तारां प्रेषयति। मदविह्वलाक्षी तारा लक्ष्मणं सान्त्वयति; लक्ष्मणः तु सुग्रीवस्य कामवृत्तिं प्रतिज्ञाभङ्गं च निन्दति। तारा प्रत्युत्तरे कोपस्य अकालं, कामस्य दुर्जयतां, महर्षीणाम् अपि मोहं च दर्शयित्वा कोटिशः वानराणाम् आगमनं निवेदयति, प्रवेशाय च आमन्त्रयते। ततः अभ्यन्तरं प्रविष्टः लक्ष्मणः प्रमदाभिः परिवृतं रुमां परिरभ्य आसीनं सुग्रीवं दृष्ट्वा संरब्धतररक्ताक्षः अन्तकसंनिभः बभूव।
१अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा।
प्रविवेश गुहां रम्यां किष्किन्धां रामशासनात्॥
२द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः॥
३निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम्।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन्॥
रामेण प्रतिसमादिष्टः परवीरहा लक्ष्मणः रामशासनात् एव रम्यां किष्किन्धागुहां प्रविवेश। ‘रामशासनात्’ इति पदद्वयेन कविः सूचयति — सः स्वेच्छया न आगतः, अपितु भ्रातुः आज्ञया एव; अतः तस्य कोपः अपि परकीयः, न स्वकीयः। द्वारे स्थिताः महाकायाः महाबलाः हरयः तं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः एव अभवन्, न तु मार्गम् अरुन्धन्। ते हि बलवन्तः अपि विनयेन नताः। किन्तु निःश्वसन्तं क्रुद्धं दशरथात्मजं दृष्ट्वा ते त्रस्ताः जाताः, न च एनं पर्यवारयन् — रक्षणस्य मर्यादा भयेन शिथिला। अत्र कविः दर्शयति — शस्त्रप्रयोगं विना अपि लक्ष्मणस्य मुखम् एव द्वारपालान् अपसारयति; निःश्वासः एव तस्य प्रथमम् आयुधम्। गुहाप्रवेशः एव अत्र कथायाः नूतनः अङ्कः आरभ्यते।
Instructed by Rāma, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, entered the lovely cave city of Kiṣkindhā at Rāma's command. The poet makes clear that he had not come of his own will but on his brother's order, so that even his anger was not his own. The huge and mighty monkeys at the gate all stood with folded hands when they saw him and did not bar his way; strong as they were, they bowed in humility. But when they saw Daśaratha's son breathing hard in his anger, they were terrified and did not close round him, for fear loosened the discipline of the guard. Without using a weapon, the look on Lakṣmaṇa's face alone moved the gatekeepers aside; his hard breathing was his first weapon. With his entry into the cave a new act of the story begins.
४स तां रत्नमयीं दिव्यां श्रीमान्पुष्पितकाननाम्।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम्॥
५हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नोपशोभिताम्।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम्॥
६देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः।
दिव्यमाल्याम्बरधरैः शोभितां प्रियदर्शनैः॥
७चन्दनागुरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिताम्।
मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम्॥
८विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः॥
सः श्रीमान् महतीं गुहां ददर्श — रत्नमयीं दिव्यां पुष्पितकाननां रम्यां रत्नसमाकीर्णां च। गुहा इति उक्ता अपि सा नगरी एव; पर्वतान्तर्गता पुरी इति किष्किन्धायाः वैशिष्ट्यम्। सा हर्म्यैः प्रासादैः च सम्बाधा, नानारत्नैः उपशोभिता, सर्वकामफलैः पुष्पितैः वृक्षैः च समृद्धा आसीत्। कामरूपिभिः देवगन्धर्वपुत्रैः वानरैः दिव्यमाल्याम्बरधरैः प्रियदर्शनैः सा शोभते स्म — वानराः अपि अत्र दिव्यजनसदृशाः वर्णिताः, न तु वनचराः। चन्दनस्य अगुरोः पद्मानां च गन्धैः, मैरेयाणां मधूनां च आमोदेन तस्याः महापथाः सुरभिताः आसन्; पानगन्धः अपि नगरस्य शोभाङ्गम् इति सूच्यते, यत् अग्रे लक्ष्मणस्य निन्दाहेतुः भविष्यति। विन्ध्यमेरुशिखरसदृशाः नैकभूमयः प्रासादाः, विमलाः गिरिनद्यः च तत्र राघवानुजेन दृष्टाः। एतेन वर्णनेन कविः पुर्याः समृद्धिं स्थापयति, यस्याः उपभोगे मग्नः सुग्रीवः प्रतिज्ञां विस्मृतवान्। रत्नानि, कानानि, हर्म्याणि, गन्धाः, प्रासादाः, नद्यः — षड्भिः अपि अङ्गैः पूर्णा इयं नगरी। ‘सर्वकामफलैः वृक्षैः’ इति पदेन इच्छामात्रेण फलदाः वृक्षाः उक्ताः; यत्र कामः सर्वत्र सिध्यति तत्र कर्तव्यस्मृतिः दुर्लभा इति ध्वनिः। लक्ष्मणः तु एतां शोभां प्रशंसया न पश्यति, अपितु प्रमादस्य साक्ष्यरूपेण एव। पुरी इयं वालिना भुक्ता, अधुना सुग्रीवेण; भोगः तु उभयोः समानः।
The glorious Lakṣmaṇa saw the great cavern, made of jewels, divine, with flowering groves, delightful and strewn with gems. Though called a cave, it was a city, for Kiṣkindhā is a city within a mountain. It was crowded with mansions and palaces, adorned with jewels of every kind and rich in flowering trees that bore fruit for every wish. It was graced by monkeys who were sons of gods and gandharvas, able to take any form, wearing divine garlands and clothes and lovely to look at; here the monkeys are described like heavenly beings, not forest creatures. Its great avenues were fragrant with sandal, aloe and lotus and with the scent of maireya wine and honey, and even the smell of drink is part of the city's splendour, a thing Lakṣmaṇa will soon condemn. Rāghava's brother saw many-storeyed palaces like the peaks of the Vindhya and Meru, and clear mountain streams. With jewels, groves, mansions, scents, palaces and rivers the city is complete in every part, and through this description the poet establishes the wealth in whose enjoyment Sugrīva forgot his promise. Trees that give fruit at a mere wish suggest that where every desire is fulfilled, remembering one's duty is hard. Lakṣmaṇa does not look at this splendour with admiration but as evidence of negligence; the city Vālin once enjoyed Sugrīva now enjoys, and the indulgence is the same.
९अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च॥
१०विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः।
वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः॥
११कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः॥
१२एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः॥
१३पाण्डुराभ्रप्रकाशानि गन्धमाल्ययुतानि च।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च॥
राजमार्गे सः अङ्गदस्य रम्यं गृहं ददर्श, तथा मैन्दस्य द्विविदस्य गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च; विद्युन्मालेः सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः वीरबाहोः सुबाहोः महात्मनः नलस्य च; कुमुदस्य सुषेणस्य तारस्य जाम्बवतः दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलस्य सुनेत्रस्य च। एषा नामावली केवलं शोभार्था न — एते एव वीराः अग्रे सीतान्वेषणे प्रेष्यन्ते, अतः कविः तेषां परिचयं पूर्वम् एव ददाति। एतेषां कपिमुख्यानां महात्मनां गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ददर्श। तानि पाण्डुराभ्रवत् शुभ्रकान्तीनि, गन्धमाल्ययुतानि, प्रभूतधनधान्यानि, स्त्रीरत्नैः च शोभितानि आसन्। धनं धान्यं माल्यं स्त्रियः च — चत्वारः अपि समृद्धेः चिह्नानि; तैः वानरराज्यस्य ऐश्वर्यं पूर्णतया सूच्यते। गृहाणां वर्णने ‘महासाराणि’ इति विशेषणं दृढतां मूल्यं च उभयम् अपि सूचयति। एतानि गृहाणि राजमार्गे एव दृश्यन्ते इति वानरराज्ये प्रधानानां प्रतिष्ठा प्रकटा। अङ्गदस्य गृहं प्रथमम् उक्तं — युवराजपदस्य गौरवात्। हनूमतः नाम अपि अत्र गणितम्, यः अग्रे कथायाः केन्द्रं भविष्यति। ‘स्त्रीरत्नैः शोभितानि’ इति पदेन गृहाणां शोभा केवलं वस्तुभिः न, अपितु गृहिणीभिः अपि इति सूचितम्; सा एव दृष्टिः अग्रे लक्ष्मणस्य लज्जायाः कारणं भविष्यति। नामानाम् आनुपूर्वी अपि यूथपानां क्रमम् एव सूचयति।
On the royal road he saw Aṅgada's lovely house, and those of Mainda and Dvivida, Gavaya, Gavākṣa, Gaja and Śarabha, of Vidyunmālin and Saṃpāti, Sūryākṣa and Hanumān, Vīrabāhu and Subāhu and the great-souled Nala, of Kumuda and Suṣeṇa, Tāra and Jāmbavat, Dadhivaktra and Nīla, Supāṭala and Sunetra. This list of names is not for show: these are the heroes who will be sent out on the search for Sītā, and the poet introduces them in advance, in the order of their rank as troop leaders. Aṅgada's house comes first because he is crown prince, and Hanumān, who will soon be at the centre of the story, is among them. Lakṣmaṇa saw the fine, solidly built houses of these great-souled monkey chiefs along the royal road, white as white clouds, hung with fragrant garlands, full of wealth and grain and graced by women who were jewels among their kind. Wealth, grain, garlands and women, four signs of prosperity, show how rich the monkey kingdom was, and houses standing along the royal road show the standing of its chiefs. That the houses were graced by women, not by things alone, prepares for the embarrassment Lakṣmaṇa will soon feel.
१४पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम्।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्॥
१५शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्॥
१६महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः॥
१७हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्॥
१८सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः।
अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः॥
वानरेन्द्रस्य गृहं पाण्डुरेण शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदं महेन्द्रसदनोपमं च आसीत्। पर्वतः एव तस्य प्राकारः इति दुर्गस्य स्वाभाविकं बलम्। तस्य शुक्लानि प्रासादशिखराणि कैलासशिखरोपमानि आसन्, वृक्षाः च सर्वकामफलाः पुष्पिताः। महेन्द्रेण दत्ताः श्रीमन्तः नीलजीमूतसंनिभाः दिव्यपुष्पफलाः शीतच्छायाः मनोरमाः वृक्षाः तत्र विराजन्ते; देवराजस्य प्रसादः एव सुग्रीवस्य राज्यस्य मूलम् इति स्मारणम्। द्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः हरिभिः संवृतम्, तोरणं च तप्तकाञ्चनमयं दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रम् आसीत्। तत् सुग्रीवस्य रम्यं गृहं महाबलः सौमित्रिः अवार्यमाणः प्रविवेश। ‘महाभ्रम् इव भास्करः’ इति उपमया कविः सूचयति — मेघः सूर्यं न रोद्धुं शक्नोति, तथा द्वारपालाः लक्ष्मणम्; प्रवेशे तेजः एव मार्गं करोति। शैलपरिक्षेपेण, शस्त्रपाणिभिः द्वारपालैः, काञ्चनतोरणेन च त्रिविधा रक्षा वर्णिता; तथापि सा सर्वा लक्ष्मणं न रुणद्धि। ‘अवार्यमाणः’ इति एकेन पदेन कविः तस्य अधिकारं दर्शयति — मित्रराज्ये सः अतिथिः न, अपितु स्वामिपक्षीयः। कैलासोपमानि शिखराणि इन्द्रसदनोपमं च भवनम् इति उपमाभ्यां दिव्यत्वम् आरोपितम्। एतत् सर्वं वर्णयन् कविः पाठकं क्रमेण नगरात् राजमार्गं, मार्गात् राजभवनं, भवनात् अन्तःपुरं च नयति; दृष्टेः सङ्कोचः एव कथायाः तीव्रताम् आनयति। तप्तकाञ्चनतोरणम् इति पदं मुद्रणे दुर्वाच्यम्, हिन्द्यनुवादेन निश्चितम्।
He saw the palace of the monkey king, ringed by a white hill, hard to approach and like the mansion of great Indra; the mountain itself was its rampart. Its white turrets were like the peaks of Kailāsa, and it was rich in flowering trees that gave fruit for every wish. Trees given by great Indra stood there, splendid, dark as rain clouds, with heavenly flowers and fruit and cool, pleasant shade, a reminder that the favour of the king of the gods lay at the root of this kingdom. Its gate was guarded by strong monkeys with weapons in their hands, and its bright archway, hung with heavenly garlands, was of refined gold. Into Sugrīva's lovely house the mighty son of Sumitrā walked unopposed, as the sun enters a great cloud. A cloud cannot hold back the sun, nor could the guards hold back Lakṣmaṇa; his own splendour made his way. The hill around it, the armed guards and the golden archway are three kinds of defence, and none of them stopped him, for in his friend's kingdom he was not a guest but one on the side of its master. The likenesses to Kailāsa and Indra's mansion lend the place something divine. Step by step the poet leads us from the city to the royal road, from the road to the palace and from the palace to the inner rooms, and this narrowing of view brings the story to its tension.
१९स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः।
ददर्श सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत्॥
२०हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्र समावृतम्॥
२१प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वनम्।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समतालपदाक्षरम्॥
२२बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः।
स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः॥
२३दृष्ट्वाभिजनसम्पन्नास्तत्र माल्यकृतस्रजः।
वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः॥
२४नातृप्तान्नाति चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान्।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः॥
धर्मात्मा सः यानासनसमावृताः सप्त कक्ष्याः प्रविश्य सुमहत् गुप्तं महत् अन्तःपुरं ददर्श। सप्तसंख्या राजभवनस्य मर्यादां सूचयति; तासां सर्वासाम् अनायासेन अतिक्रमणे लक्ष्मणस्य अधिकारः प्रभावः च ज्ञायते। तत्र बहुभिः हैमराजतपर्यङ्कैः वरासनैः च महार्हास्तरणोपेतैः तत्र तत्र समावृतम् आसीत्। प्रविशन् एव सः सततं मधुरस्वनं शुश्राव — तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समतालपदाक्षरम्। गीतं वाद्यं तालः च त्रयम् अपि मिलितम् इति सङ्गीतस्य पूर्णता; सा एव तु कार्यविस्मृतेः साक्षी। रूपयौवनगर्विताः विविधाकाराः बह्व्यः स्त्रियः सुग्रीवभवने तेन दृष्टाः — अभिजनसम्पन्नाः, चित्रमाल्यकृतस्रजः, वरमाल्यकृतव्यग्राः, भूषणोत्तमभूषिताः च। सुग्रीवानुचरान् अपि सः लक्षयामास — न ते अतृप्ताः, न अत्यन्तं व्यग्राः, न च हीनपरिच्छदाः; भृत्याः अपि सन्तुष्टाः इति राज्ञः समृद्धिः, किन्तु प्रमादः अपि तत्रैव। ‘ददर्श’ इति क्रियापदस्य पुनरुक्तिः मूले एव दृश्यते, तेन दर्शनस्य क्रमः — प्रथमं गुप्तं स्थानम्, ततः महत् अन्तःपुरम् — स्पष्टीक्रियते। स्त्रीणां वर्णने रूपं यौवनं कुलं माल्यं भूषणं च गणितानि; एतत् सर्वं सुग्रीवस्य भोगपरतां प्रत्यक्षं करोति। अनुचराणाम् अपि तृप्तिः वर्णिता, येन ज्ञायते — राज्ञः प्रमादः केवलम् आत्मसुखे, न तु भृत्यपीडने। सप्तानां कक्ष्याणां पारे यत् गुप्तं स्थानम्, तत्र अपि रक्षा न लक्ष्मणं प्रतिरुणद्धि; एतेन राज्ञः प्रमादः केवलं कालविषये न, अपितु सुरक्षाविषये अपि इति सूच्यते। ‘मधुरस्वनम्’ इति वुल्गेटपाठः; समीक्षिते तु ‘मधुरस्वरम्’ इति।
The righteous Lakṣmaṇa passed through seven courts filled with carriages and seats and saw the great, closely guarded inner apartments; that he crossed all seven without effort shows his standing and his power, and that even the guards beyond them did not stop him shows that the king's carelessness reached even to his own safety. It was set about with many couches of gold and silver and fine seats spread with costly coverings. As he entered he heard all the while a sweet sound, singing mingled with stringed instruments, the words and syllables keeping time; song, instrument and rhythm together make music complete, and it was the very witness of forgotten duty. In Sugrīva's palace he saw many women of every kind, proud of their beauty and youth, well born, wearing woven wreaths, busy with fine garlands and adorned with the best ornaments. Beauty, youth, family, garlands and jewels, all make Sugrīva's love of pleasure plain to see. He noticed Sugrīva's attendants too: none of them was left unsatisfied or idle or poorly dressed. The servants too were content, which shows the king's prosperity, and shows as well that his negligence harmed only his duty, not his servants.
२५कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निःस्वनं तथा।
स निशम्य ततः श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत्॥
२६रोषवेगप्रकुपितः श्रुत्वा चाभरणस्वनम्।
चकार ज्यास्वनं वीरो दिशः शब्देन पूरयन्॥
२७चारित्रेण महाबाहुरपकृष्टः स लक्ष्मणः।
तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः॥
नूपुराणां कूजितं काञ्चीनां निःस्वनं च निशम्य श्रीमान् सौमित्रिः लज्जितः अभवत्। परदारसमीपे स्थितिः अनुचिता इति सदाचारः तम् एव प्रथमं स्पृशति; कोपात् पूर्वं लज्जा — इदं लक्ष्मणस्य शीलस्य लक्षणम्। ततः आभरणस्वनं श्रुत्वा रोषवेगेन प्रकुपितः सः वीरः ज्यास्वनं चकार, तेन च शब्देन दिशः पूरयन् स्वम् आगमनं स्वयम् एव न्यवेदयत्। चारित्रेण एव सः महाबाहुः अपकृष्टः सन् एकान्तम् आश्रित्य तस्थौ, रामकोपेन समन्वितः। ‘रामकोपसमन्वितः’ इति पदेन कोपस्य स्वामी दर्शितः — क्रोधः भ्रातुः, सदाचारः तु स्वकीयः; उभयम् अपि अत्र युगपत् रक्षितम्। ज्यास्वनः अत्र द्विविधं कार्यं करोति — आगमनसूचनं शासनं च; वचनेन विना एव सः दूतः भवति।
Hearing the jingle of anklets and the sound of girdles, the glorious son of Sumitrā was ashamed. Good conduct forbade standing near other men's wives, and this touched him first; shame came before anger, and that is the mark of Lakṣmaṇa's character. Then, stirred by a rush of anger at the sound of the ornaments, the hero twanged his bowstring and filled the quarters with the sound, announcing his arrival himself. Held back by his sense of right conduct, the mighty-armed hero withdrew and stood apart, filled with Rāma's anger. The anger was his brother's, the good conduct his own, and he kept both at once. The twang of the bowstring did two things, announcing him and warning; without a word it became his messenger.
२८तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः।
विज्ञायागमनं त्रस्तः स चचाल वरासनात्॥
२९अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम्।
सुव्यक्तमेष सम्प्राप्तः सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः॥
३०अङ्गदेन समाख्यातो ज्यास्वनेन च वानरः।
बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्य व्यशुष्यत॥
३१ततस्तारां हरिश्रेष्ठः सुग्रीवः प्रियदर्शनाम्।
उवाच हितमव्यग्रस्त्राससम्भ्रान्तमानसः॥
तेन चापस्वनेन प्लवगाधिपः सुग्रीवः लक्ष्मणस्य आगमनं विज्ञाय त्रस्तः वरासनात् चचाल। ‘अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात् प्रतिवेदितम्, तथा एव सुव्यक्तं भ्रातृवत्सलः सौमित्रिः सम्प्राप्तः’ इति सः अमन्यत। अङ्गदेन समाख्यातः ज्यास्वनेन च सूचितः सः वानरः लक्ष्मणं प्राप्तं बुबुधे, तस्य मुखं च व्यशुष्यत। मुखशोषः भयस्य शारीरिकं चिह्नम्; मदः अपि तेन क्षणेन अपगतः। ततः त्राससम्भ्रान्तमानसः अपि सः हरिश्रेष्ठः अव्यग्रः सन् प्रियदर्शनां तारां हितम् उवाच — भये अपि मन्त्रणा न त्यक्ता, पत्नी च मन्त्रिणी इति वानरराज्ञः विवेकः। ‘चचाल वरासनात्’ इति पदेन आसनत्यागः एव भयस्य प्रथमं फलम् इति दर्शितम्। अङ्गदस्य पूर्वनिवेदनम्, ज्यास्वनः च — द्वे अपि प्रमाणे मिलित्वा सुग्रीवस्य संशयं नाशयतः। भयेन सह विवेकः, मदेन सह लज्जा — द्वन्द्वम् इदं सुग्रीवस्य चरित्रं पूर्णं करोति। तारायाः प्रेषणे सुग्रीवस्य आत्मज्ञानम् अपि प्रकटम् — स्वदोषं ज्ञात्वा एव सः स्वयं न गच्छति।
At the sound of the bow Sugrīva, lord of the monkeys, knew that Lakṣmaṇa had come, and in alarm he started from his splendid seat; leaving his seat was the first effect of his fear. "It is just as Aṅgada told me before," he thought; "clearly the son of Sumitrā, so devoted to his brother, has come." Told by Aṅgada and warned by the bowstring, the two proofs together removing all doubt, the monkey knew that Lakṣmaṇa had arrived, and his mouth went dry; that is the bodily sign of fear, and in that moment his drunkenness left him. Then the best of monkeys, his mind shaken with fear, spoke calmly and sensibly to the lovely Tārā. Even in fear he did not give up taking counsel, and his wife was his counsellor, which shows the monkey king's good sense. Fear joined with judgment, indulgence joined with shame: this pairing completes Sugrīva's character, and by sending Tārā rather than going himself he shows he knows his own fault.
३२किं नु रुट्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः।
सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः॥
३३किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते।
न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरपुङ्गवः॥
३४यद्यस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किंचिदप्रियम्।
तद्बुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमेवाभिधीयताम्॥
३५अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि।
वचनैः सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि॥
३६त्वद्दर्शने विशुद्धात्मा न स्म कोपं करिष्यति।
नहि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम्॥
३७त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम्।
ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिंदमम्॥
‘हे सुभ्रु, प्रकृत्या मृदुमानसः अयं राघवानुजः सरोषः इव सम्प्राप्तः — किं नु तस्य रुट्कारणम्? हे अनिन्दिते, कुमारस्य रोषस्थानं किं त्वं पश्यसि? नरपुङ्गवः अकारणे कोपं न खलु आहरेत्; सज्जनस्य क्रोधः सहेतुकः एव भवति। यदि अस्माभिः किंचित् अप्रियं कृतम् इति बुध्यसे, तत् बुद्ध्या सम्प्रधार्य क्षिप्रम् एव अभिधीयताम्। अथवा हे भामिनि, त्वम् एव एनं द्रष्टुम्, सान्त्वयुक्तैः वचनैः प्रसादयितुं च अर्हसि। विशुद्धात्मा सः त्वद्दर्शने कोपं न करिष्यति; महात्मानः हि स्त्रीषु क्वचित् अपि दारुणं न कुर्वन्ति। त्वया सान्त्वैः उपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसं कमलपत्राक्षम् अरिंदमं ततः अहं द्रक्ष्यामि।’ अत्र सुग्रीवः आत्मनः अपराधं न अपह्नुते, किन्तु दूतीं प्रेषयति — स्त्रीणां सांनिध्यं क्रोधस्य शमनोपायः इति लोकनीतिः तेन स्मारिता। ‘प्रकृत्या मृदुमानसः’ इति विशेषणेन सुग्रीवः स्वयम् एव लक्ष्मणस्य स्वभावं जानाति इति सिद्धम्; अतः तस्य कोपः असामान्यः, कारणवान् च इति सः अनुमिनोति। ‘सुभ्रु’ ‘अनिन्दिते’ ‘भामिनि’ इति त्रिभिः सम्बोधनैः सः तारायाः सौन्दर्यं शीलं प्रभावं च स्मारयति। सुग्रीवः स्वयं न गच्छति, तारां प्रेषयति — इदम् एकं भयस्य लक्षणम्; किन्तु उपायस्य औचित्यं तु घटनया एव सिध्यति, यतः तारा तं कोपं शमयितुं समर्था भवति। पत्न्याः दौत्यम् अत्र अपमानाय न, अपितु कुशलनीत्यै। एवं सुग्रीवस्य वचनं भयेन आरब्धम् अपि विवेकेन समाप्यते।
"Fair-browed one," said Sugrīva, "Rāghava's younger brother is gentle by nature, yet he has come as if in anger. What can be the cause of it? Blameless lady, what reason for anger do you see in the prince? A bull among men would surely not be angry without cause"; a good man's anger always has a reason. "If you see that we have done something to displease him, think it over carefully and tell me at once. Or else, lovely lady, you yourself should go and see him and win him over with soothing words. That pure-souled man will not show anger when he sees you, for the great-souled are never harsh with women. When you have approached him with gentle words and his senses and mind are calm, then I will see that lotus-eyed tamer of foes." Sugrīva does not deny his fault, but he sends a messenger, recalling the common wisdom that the presence of women calms anger. Since he himself knows Lakṣmaṇa is gentle by nature, he infers that this anger is unusual and has a cause. With three ways of addressing her, fair-browed, blameless, lovely, he recalls Tārā's beauty, virtue and influence. Not going himself is one sign of his fear, but the wisdom of the plan is borne out by events, for Tārā is able to calm that anger. Sending his wife is not meant to humiliate her but is shrewd policy, and so his words, begun in fear, end in good sense.
३८सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी प्रलम्बकाञ्चीगुणहेमसूत्रा।
सलक्षणा लक्ष्मणसंनिधानं जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः॥
३९स तां समीक्ष्यैव हरीशपत्नीं तस्थावुदासीनतया महात्मा।
अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः स्त्रीसंनिकर्षाद्विनिवृत्तकोपः॥
४०सा पानयोगाच्च निवृत्तलज्जा दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः।
उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं वाक्यं महार्थं परिसान्त्वरूपम्॥
४१किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र कस्ते न संतिष्ठति वाङ्निदेशे।
कः शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं दावाग्निमासीदति निर्विशङ्कः॥
मदविह्वलाक्षी प्रस्खलन्ती प्रलम्बकाञ्चीगुणहेमसूत्रा सलक्षणा तारा नमिताङ्गयष्टिः सती लक्ष्मणसंनिधानं जगाम। तां हरीशपत्नीं समीक्ष्य एव महात्मा मनुजेन्द्रपुत्रः उदासीनतया तस्थौ; स्त्रीसंनिकर्षात् विनिवृत्तकोपः अवाङ्मुखः च अभूत् — दृष्टिसंयमः एव तस्य उत्तरम्। पानयोगात् निवृत्तलज्जा, नरेन्द्रसूनोः दृष्टिप्रसादात् च आश्वस्ता तारा प्रणयप्रगल्भं महार्थं परिसान्त्वरूपं वाक्यम् उवाच — ‘हे मनुजेन्द्रपुत्र, कोपमूलं किम्? कः ते वाङ्निदेशे न संतिष्ठति? शुष्कवृक्षं वनम् आपतन्तं दावाग्निं निर्विशङ्कः कः आसीदति?’ दावाग्निरूपकेण सा लक्ष्मणस्य कोपस्य भीषणतां स्वीकरोति, साहसं च निषेधति। तारायाः गतिः, वेषः, दृष्टिः च त्रीणि अपि मदेन विह्वलानि वर्णितानि; तथापि तस्याः वाक्यं तु पूर्णविवेकयुक्तम् — बाह्यविह्वलता अन्तःप्रज्ञां न बाधते इति कवेः अभिप्रायः। लक्ष्मणस्य अवाङ्मुखता अपि शीलस्य परमं प्रमाणम्। ‘कस्ते न संतिष्ठति वाङ्निदेशे’ इति प्रश्नेन सा लक्ष्मणस्य आज्ञायाः सर्वमान्यतां स्वीकरोति, तेन च तस्य कोपस्य निर्मूलतां सूचयति। तस्याः प्रश्नाः त्रयः अपि उत्तरम् अपेक्षन्ते, न तु आक्षेपमात्रम्।
Then Tārā, her eyes unsteady with wine and stumbling as she walked, her golden girdle-cord hanging loose, went into Lakṣmaṇa's presence, graced with every mark of beauty, her slender body bowed. The moment he saw the wife of the monkey king, the great-souled prince stood aloof; the son of the lord of men looked down, his anger held in check by the nearness of a woman. His lowered eyes were his answer, and the highest proof of his character. Freed from shyness by the wine and reassured by the kindness in the prince's look, Tārā spoke boldly out of affection, weighty words full of conciliation: "Son of the lord of men, what is the root of your anger? Who is there that does not obey your word? Who would walk fearlessly up to a forest fire sweeping down on dry trees?" With the image of the forest fire she grants how terrible his anger is and disclaims any daring against it. Her gait, her dress and her eyes are all unsteady with wine, yet her words are full of good sense; outward unsteadiness does not cloud her inner wisdom. By asking who does not obey him she acknowledges that his word is honoured by all, and so hints that his anger has no ground; her questions look for an answer, they are not mere reproach.
४२स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितः।
भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्॥
४३किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसंग्रहः।
भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुध्यसे॥
४४न चिन्तयति राज्यार्थं सोऽस्माञ्छोकपरायणान्।
सामात्यपरिषत्तारे काममेवोपसेवते॥
४५स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः।
व्यतीतांस्तान्मदोदग्रो विहरन्नावबुध्यते॥
४६नहि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते।
पानादर्थश्च कामश्च धर्मश्च परिहीयते॥
४७धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः।
अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान्॥
४८मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम्।
तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम्॥
४९तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम्।
तत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे त्वमुदाहर्तुमर्हसि॥
सान्त्वपूर्वं तस्याः वचनं श्रुत्वा अशङ्कितः लक्ष्मणः प्रणयदृष्टार्थं भूयः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘ते भर्ता कामवृत्तः लुप्तधर्मार्थसंग्रहः; त्वं भर्तृहिते युक्ता सती अपि एनं न अवबुध्यसे। शोकपरायणान् अस्मान् सः न चिन्तयति; हे तारे, सामात्यपरिषत् सन् सः कामम् एव उपसेवते। चतुरः मासान् प्रमाणं कृत्वा व्यतीतान् तान् मदोदग्रः विहरन् न अवबुध्यते। धर्मार्थसिद्ध्यर्थम् एवं पानं न प्रशस्यते; पानात् अर्थः कामः धर्मः च परिहीयते — त्रिवर्गनाशः एव मद्यस्य फलम्। अप्रतिकुर्वतः कृते महान् धर्मलोपः, गुणवतः मित्रस्य नाशे च महान् अर्थलोपः। अर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणं मित्रं तेन परित्यक्तम्, न च सः धर्मे व्यवस्थितः। एवं प्रस्तुते कार्ये अस्माभिः उत्तरं कार्यम् आचरणीयम्; हे कार्यतत्त्वज्ञे, तत् कार्यं त्वम् एव उदाहर्तुम् अर्हसि।’ अत्र लक्ष्मणः तारां न निन्दति, किन्तु तस्याः विवेकम् एव प्रमाणीकरोति — निर्भर्त्सनायाम् अपि मर्यादा रक्षिता। ‘मासांश्चतुरः प्रमाणं कृत्वा’ इति पूर्वप्रतिज्ञायाः स्मारणम्; कालमर्यादा एव मित्रधर्मस्य कसौटी। पानदोषः अत्र शास्त्रीयरीत्या विवेचितः — न केवलं धर्मः, अपितु अर्थः कामः च नश्यति इति। ‘मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठम्’ इति वाक्येन मित्रम् एव सर्वेभ्यः अर्थेभ्यः श्रेष्ठम् इति नीतिः उक्ता। अन्ते सः तारायाः एव मतिं पृच्छति, येन ज्ञायते — तस्य उद्देश्यं निन्दा न, अपितु कार्यसिद्धिः। ‘भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुध्यसे’ इति वचनेन लक्ष्मणः तारायाः पातिव्रत्यं स्वीकुर्वन् अपि तस्याः उपेक्षाम् आक्षिपति; निन्दा अत्र मृदुतया एव प्रयुक्ता। ‘धर्मलोपः’ ‘अर्थलोपः’ इति द्वौ लोपौ पृथक् गणितौ — एकः अप्रत्युपकारात्, अपरः मित्रनाशात्; नीतिशास्त्रस्य क्रमः एव अनुसृतः। ‘कार्यमस्माभिरुत्तरम्’ इति पदेन सः भविष्यत्कर्तव्यम् एव मुख्यं मन्यते, न तु अतीतदोषगणनाम्; क्रोधस्य अपि लक्ष्यं कार्यसिद्धिः एव इति लक्ष्मणस्य नीतिनिपुणता।
Hearing her soothing words, Lakṣmaṇa put his doubts aside and, trusting her goodwill, spoke plainly. "Your husband is given over to pleasure and has let slip the pursuit of dharma and wealth. You are devoted to your husband's good, and yet you do not make him see it. He does not think of the kingdom's business, nor of us who are sunk in grief; surrounded by his ministers and court, Tārā, he gives himself only to pleasure. The lord of the monkeys fixed four months as the term, and now, swollen with drink and taken up with his amusements, he does not notice that they have passed." The four months recall the earlier promise, for keeping to the time is the test of friendship. "Drinking like this is no way to win dharma and wealth; drink destroys wealth, pleasure and dharma alike. Great is the loss of dharma for one who does not repay a kindness, and great the loss of wealth when a worthy friend is lost. He has cast off a friend who is the best of all possessions and devoted to truth and dharma, and he does not stand firm in righteousness." He examines the evil of drink as the law books do: not dharma alone but wealth and pleasure too are ruined, the three aims of life together. He counts two losses separately, the loss of dharma from failing to repay and the loss of wealth from losing a friend, following the order of the books on statecraft, and he declares a friend worth more than any wealth. "Since things stand like this, we must take the next step, and you, who understand what must be done, should tell us what it is." Lakṣmaṇa does not revile Tārā; he appeals to her judgment, keeping within bounds even in rebuke, and his reproach of her neglect is gentle. In the end he asks her advice, showing that his aim is not blame but getting the work done, and he looks to the duty ahead rather than counting past faults.
५०सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम्।
तारा गतार्थं मनुजेन्द्रकार्ये विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः॥
५१न कोपकालः क्षितिपालपुत्र न चापि कोपः स्वजने विधेयः।
त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम्॥
५२कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे।
कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छेत्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः॥
५३जानामि कोपं हरिवीरबन्धोर्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम्।
जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं नस्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम्॥
५४तच्चापि जानामि तथाविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य।
जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य॥
५५न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः।
न देशकालौ हि यथार्थधर्माववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः॥
५६तं कामवृत्तं मम संनिकृष्टं कामाभियोगाच्च विमुक्तलज्जम्।
क्षमस्व तावत्परवीरहन्तस्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम्॥
५७महर्षयो धर्मतपोऽभिरामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः।
अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा॥
५८इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम्।
पुनः सखेदं मदविह्वलाक्षी भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे॥
धर्मार्थसमाधियुक्तं मधुरस्वभावं तस्य वाक्यं निशम्य मनुजेन्द्रकार्ये गतार्था तारा विश्वासयुक्तं भूयः उवाच — ‘हे क्षितिपालपुत्र, अयं कोपकालः न; स्वजने च कोपः न विधेयः। त्वदर्थकामस्य तस्य जनस्य प्रमादम् अपि सोढुं त्वम् अर्हसि; यः त्वदर्थम् एव इच्छति तस्य स्खलनं क्षम्यम्। गुणप्रकृष्टः कुमारः अपकृष्टसत्त्वे कथं कोपं कुर्यात्? त्वद्विधः सत्त्वावरुद्धः तपसः प्रसूतिः कः कोपवशं गच्छेत्? हरिवीरबन्धोः कोपं जानामि, कार्यस्य कालसङ्गं जानामि, त्वयि यत् अस्माभिः कृतं तत् कार्यं जानामि, अत्र यत् कर्तव्यं तत् अपि जानामि। हे नरश्रेष्ठ, शरीरजस्य तथा अविषह्यं बलम् अपि जानामि; यस्मिन् जने कामेन अवबद्धः सुग्रीवः अद्य कार्ये असक्तः तत् अपि जानामि। तव बुद्धिः कामतन्त्रे न अस्ति, त्वं तु यथा मन्युवशं प्रपन्नः; कामरतिः मनुष्यः यथार्थधर्मौ देशकालौ च न अवेक्षते। कामाभियोगात् विमुक्तलज्जं मम संनिकृष्टं तं कामवृत्तं त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथं तावत् क्षमस्व, हे परवीरहन्। धर्मतपोऽभिरामाः महर्षयः अपि कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः भवन्ति; अयं तु प्रकृत्या चपलः कपिराजः सुखेषु कथं न सज्जेत?’ विश्वामित्रादीनाम् उदाहरणं परसर्गे विस्तरेण वक्ष्यते; अत्र तु सामान्यन्यायेन एव सा क्षमां याचते। तारायाः उत्तरं चतुर्भिः स्तम्भैः स्थितम् — कालः न, पात्रं न, कामः दुर्जयः, कार्यं च प्रारब्धम् इति। ‘जानामि’ इति पदस्य पञ्चकृत्वः आवृत्त्या सा दर्शयति — दोषः तया न अपह्नूयते, अपितु सर्वः स्वीक्रियते; स्वीकारः एव क्षमायाचनायाः बलम्। ‘सत्त्वावरुद्धः तपसः प्रसूतिः’ इति विशेषणेन लक्ष्मणस्य जन्म एव तपःफलम् इति स्तुतिः; स्तुत्या क्रोधशमनम् इति नीतिः। ‘न देशकालौ हि यथार्थधर्मौ’ इति वचनेन कामासक्तस्य चतुर्विधा विस्मृतिः उक्ता — देशः, कालः, अर्थः, धर्मः च। ‘महर्षयः अपि कामानुकामाः’ इति दृष्टान्तेन सा मनुष्यस्वभावस्य सार्वत्रिकं दौर्बल्यं दर्शयति; यत्र तपस्विनः अपि स्खलन्ति, तत्र चपलस्वभावः कपिः कथं न स्खलेत् इति न्यायः। अन्ते सा प्रश्नरूपेण एव वाक्यं समापयति, येन लक्ष्मणः स्वयम् एव उत्तरं चिन्तयेत्; प्रश्नः हि आग्रहात् बलवत्तरः उपायः।
Hearing his words, grounded in dharma and wealth and gentle in temper, Tārā, who understood the prince's purpose, spoke again with confidence. "Son of the guardian of the earth, this is no time for anger, and anger should not be turned on one's own people. You should bear even the negligence of a man who wants nothing but your good. How could a prince of such excellence be angry with one of lesser worth? Who like you, held in check by goodness and born of austerity, would fall under the sway of wrath?" Praising him, as policy advises, she calms his anger; his very birth is the fruit of austerity. "I know the anger of the friend of the monkey heroes; I know that the time for action has slipped by; I know what you have done for us; and I know what must now be done. I know too, best of men, how irresistible is the power of the god of love, and I know who it is that holds Sugrīva bound in desire, so that today he is not attending to the task." By saying "I know" again and again she shows that she hides nothing and admits everything, and admission is the strength of her plea for pardon. "Your mind is not ruled by desire, and so you have given way to anger; a man given to pleasure has no regard for place or time, for wealth or dharma. So forgive your brother for now, slayer of enemy heroes, the lord of the monkey race, who is given to pleasure, who is close to me, and who has lost all shame under the assault of desire. Even great seers devoted to dharma and austerity follow their desires and are held fast by delusion; how then could this monkey king, restless by nature, not cling to his pleasures?" Her answer stands on four supports: it is not the time, he is not a fit object, desire is hard to conquer, and the work has already begun. The example of the seers shows the weakness common to all creatures: where even ascetics slip, how should a restless monkey not? The examples of Viśvāmitra and others will be told at length in the next sarga; here she asks for pardon on general grounds, and she ends with a question so that Lakṣmaṇa must answer it for himself, for a question persuades more than insistence. Having said these weighty words to the matchless Lakṣmaṇa, the monkey queen, her eyes still unsteady with wine, sorrowfully went on to speak for her husband's good.
५९उद्योगस्तु चिराज्ञप्तः सुग्रीवेण नरोत्तम।
कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने॥
६०आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः।
कोटीः शतसहस्राणि नानानगनिवासिनः॥
६१तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया।
अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम्॥
एवं महार्थं वचनम् उक्त्वा सा वानरी अप्रमेयं लक्ष्मणं पुनः सखेदं मदविह्वलाक्षी सती भर्तुः हितम् इदं वाक्यं बभाषे — ‘हे नरोत्तम, कामस्य विधेयेन अपि सुग्रीवेण तव अर्थप्रतिसाधने उद्योगः चिरात् एव आज्ञप्तः। नानानगनिवासिनः कामरूपिणः महावीर्याः हरयः कोटीः शतसहस्राणि च आगताः। तत् हे महाबाहो, आगच्छ; चारित्रं त्वया रक्षितम् एव। मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् अच्छलम् इति शास्त्रम्।’ इयं तारायाः सर्वोत्तमा युक्तिः — वचनेन न, कार्येण एव सा भर्तुः निर्दोषतां साधयति; आज्ञप्तः उद्योगः एव प्रत्यक्षं प्रमाणम्। ‘कोटीः शतसहस्राणि’ इति सङ्ख्यावर्णनेन उद्योगस्य विशालता सूच्यते। ‘चिराज्ञप्तः’ इति पदम् एव सर्वस्य निर्भर्त्सनस्य उत्तरम्। तेन तारा वचनात् कर्म प्रति दृष्टिं नयति।
"Best of men," she said, "though he is ruled by desire, Sugrīva gave the order long ago for the campaign to accomplish your purpose. Monkeys of great valour who can take any form, living on many mountains, have come in hundreds of thousands and in millions. So come, mighty-armed one; you have kept your good conduct. To look on the wives of good men in a spirit of friendship is no wrong." This is Tārā's best argument: she proves her husband blameless not by words but by what he has done, for the campaign already ordered is plain evidence. The vast numbers show how great the undertaking was, and "long ago" is the answer to all the reproaches. So Tārā turns his eyes from words to deeds.
६२तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया वापि चोदितः।
प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिंदमः॥
६३ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम्॥
६४दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्॥
६५दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम्।
संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसंनिभः॥
६६रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रः स विशालनेत्रम्॥
तारया अभ्यनुज्ञातः त्वरया च चोदितः महाबाहुः अरिंदमः अभ्यन्तरं प्रविवेश। ततः काञ्चने महार्हास्तरणोपेते परमासने आसीनम् आदित्यसंनिभं सुग्रीवं ददर्श — दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनं दिव्यमाल्याम्बरधरं दुर्जयं महेन्द्रम् इव। दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतं तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः संरब्धतररक्ताक्षः अन्तकसंनिभः च बभूव — तारया शमितः कोपः दर्शनेन पुनः उद्दीप्तः। वरहेमवर्णः विशालनेत्रः वरासनस्थः सः वीरः रुमां गाढं परिरभ्य अदीनसत्त्वं विशालनेत्रं सौमित्रिं ददर्श। ‘विशालनेत्रः स विशालनेत्रम्’ इति पदावृत्त्या कविः द्वयोः दृष्टिसंघर्षम् एव चित्रयति; दीर्घवृत्तेन च सर्गः समाप्यते। सुग्रीवस्य वर्णने ‘दिव्य’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते — आभरणम्, रूपम्, माल्याम्बरम्, माल्याभरणानि च; तेन तस्य ऐश्वर्यं प्रकाश्यते, तेन एव च लक्ष्मणस्य कोपः वर्धते। रुमापरिष्वङ्गः अन्तिमः प्रहारः — यः स्वपत्न्या सह सुखी, सः परपत्नीहरणदुःखितं मित्रं विस्मृतवान् इति व्यङ्ग्यम्। ‘अदीनसत्त्वम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणेन तस्य कोपः अपि गाम्भीर्येण युक्तः इति दर्शितम्; उभयोः विशालनेत्रत्वं समानम्, किन्तु दृष्ट्योः भावः विपरीतः। सर्गान्ते कोपः न शान्तः, अपितु वर्धितः; अग्रिमसर्गे तस्य एव विस्फोटः वर्ण्यते।
Given leave by Tārā and urged on by the urgency of his errand, the mighty-armed tamer of foes went inside. There he saw Sugrīva, bright as the sun, seated on a golden throne of great worth spread with costly coverings, his limbs gleaming with heavenly ornaments, heavenly in form and illustrious, wearing heavenly garlands and clothes, unconquerable as great Indra, and surrounded by women decked with heavenly ornaments and garlands. At the sight Lakṣmaṇa's eyes grew red with mounting anger, and he looked like Death himself; the anger Tārā had calmed flared up again at what he saw. The word "heavenly" comes again and again in describing Sugrīva, showing his splendour, and that very splendour feeds Lakṣmaṇa's anger. The hero, golden in colour and large-eyed, sitting on his splendid throne with Rumā held close in his arms, looked at the son of Sumitrā, undaunted in spirit and large-eyed. The repeated "large-eyed" pictures the clash of their two gazes: both have wide eyes, but what their looks say is opposite. Clasping Rumā is the last blow, with its irony: one happy with his own wife has forgotten the friend grieving over his stolen one. The sarga ends in a longer metre, with the anger not calmed but grown, and in the next sarga it will break out.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।