सुग्रीवस्य विमर्शः हनूमतः प्रबोधनं च

सुग्रीवस्य आसनत्यागः, मन्त्रिभिः सह विमर्शः, मैत्रीपालनस्य दुष्करता, हनूमतः नीतिवचनम्, प्रणामोपदेशः

अङ्गदेन निवेदिते लक्ष्मणस्य कोपे सुग्रीवः सचिवैः सह आसनं त्यक्त्वा मन्त्रज्ञान् पृच्छति — ‘मया न किंचित् दुर्व्याहृतं न च दुरनुष्ठितम्; तर्हि लक्ष्मणः किमिति क्रुद्धः? नूनम् अन्तरदर्शिभिः असुहृद्भिः असम्भूताः दोषाः तस्य श्राविताः। तस्य भावः निपुणं शनैः विज्ञेयः। न मे त्रासः लक्ष्मणात्, अपि तु अस्थानकुपितं मित्रम् एव सम्भ्रमं जनयति; सुकरं मित्रं दुष्करं च प्रतिपालनम्, चित्तानाम् अनित्यत्वात् अल्पे अपि प्रीतिः भिद्यते। रामेण यत् उपकृतं तत् प्रतिकर्तुं न शक्नोमि इति एव मम भयम्।’ ततः हनूमान् वानरमन्त्रिणां मध्ये वदति — ‘उपकारस्य अविस्मरणं तव स्वाभाविकम्। रामः प्रणयात् एव क्रुद्धः, अतः लक्ष्मणं प्रेषितवान्। शरत् प्रवृत्ता, आकाशं निर्मलम्, उद्योगकालः प्राप्तः; त्वं प्रमत्तः इति व्यक्तम्। कृतापराधस्य ते अञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणप्रसादनात् अन्यत् क्षमं न पश्यामि। मन्त्रिणा राजा हितं वाच्यः, अतः भयं त्यक्त्वा ब्रवीमि। अभिक्रुद्धः राघवः सदेवासुरगन्धर्वं जगत् वशे स्थापयितुं समर्थः; यः प्रसाद्यः सः न कोपयितव्यः। अतः सपुत्रः ससुहृज्जनः च मूर्ध्ना प्रणम्य स्वसमये तिष्ठ, भर्तुः भार्या इव तद्वशे भव।’

१सुग्रीवस्य आसनत्यागः, मन्त्रिभिः सह विमर्शः

१अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान्॥

२स च तानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम्।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः॥

३न मे दुर्व्याहृतं किंचिन्नापि मे दुरनुष्ठितम्।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये॥

४असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः।
मम दोषानसम्भूताञ्छ्रावितो राघवानुजः॥

५अत्र तावद्यथाबुद्धिः सर्वैरेव यथाविधि।
भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः॥

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणं च कुपितम् इति श्रुत्वा, आत्मवान् सुग्रीवः सचिवैः सह आसनं मुमोच। मन्त्रकुशलः मन्त्रेषु परिनिष्ठितः सः गुरुलाघवं निश्चित्य तान् मन्त्रज्ञान् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मया न किंचित् दुर्व्याहृतम्, न अपि किंचित् दुरनुष्ठितम्; तर्हि राघवभ्राता लक्ष्मणः किमिति क्रुद्धः इति चिन्तयामि। नित्यम् अन्तरदर्शिभिः असुहृद्भिः मम अमित्रैः मम असम्भूताः दोषाः राघवानुजस्य श्राविताः स्युः। अत्र तावत् भवद्भिः सर्वैः एव यथाबुद्धि यथाविधि च तस्य भावस्य निश्चयः निपुणं शनैः विज्ञेयः।’ अत्र सुग्रीवस्य प्रथमा प्रतिक्रिया आसनत्यागः — राजा सन् अपि सः लक्ष्मणस्य नाम्ना एव उत्तिष्ठति; एतत् तस्य विनयस्य लक्षणम्। ‘गुरुलाघवं निश्चित्य’ इति पदेन सः कार्यस्य गौरवं स्वस्य च लघुताम् आलोचयति। परनिन्दया मित्रभेदः भवेत् इति तस्य प्रथमा शङ्का, या राजनीतौ प्रसिद्धा। पूर्वसर्गान्ते मन्त्रिणौ प्लक्षप्रभावौ प्रणामम् उपादिशताम्; अत्र तु सुग्रीवः स्वयम् एव विमर्शम् आरभते। ‘सचिवैः सह’ इति पदेन राजा एकाकी न निर्णयति इति नीतिः दर्शिता। ‘न किंचित् दुर्व्याहृतम्’ इति वदन् सः स्वदोषम् अजानन् एव भीतः — एषा तस्य सरलता।

When he heard Aṅgada's words, and heard that Lakṣmaṇa was angry, the self-possessed Sugrīva rose from his seat together with his counsellors. His first response was to stand up; king though he was, he rose at the very name of Lakṣmaṇa, a sign of his humility. Skilled in counsel and well practised in deliberation, he weighed the gravity of the matter against his own small place and spoke to those who knew statecraft. "I have said nothing wrong and done nothing wrong," he said, "so I keep asking myself why Lakṣmaṇa, Rāghava's brother, is angry. Perhaps enemies of mine, no friends, always watching for a weak spot, have told Rāghava's younger brother of faults in me that never existed." His first suspicion, well known in statecraft, is that slander has divided friends. "So let all of you, each by his own judgment and in the proper way, find out carefully and patiently what his real feeling is." At the end of the last sarga the ministers Plakṣa and Prabhāva had advised him to bow; here Sugrīva himself begins to deliberate, and he does so with his counsellors, for a king does not decide alone. In saying he has done nothing wrong he is afraid without knowing his fault, which shows his simplicity.

२सुग्रीवस्य त्रासः, मैत्रीपालनस्य दुष्करता

६न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात्।
मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम्॥

७सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं प्रतिपालनम्।
अनित्यत्वात्तु चित्तानां प्रीतिरल्पेऽपि भिद्यते॥

८अतोनिमित्तं त्रस्तोऽहं रामेण तु महात्मना।
यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया॥

‘मम त्रासः न खलु लक्ष्मणात्, न अपि राघवात्; किन्तु अस्थाने कुपितं मित्रम् एव सम्भ्रमं जनयति। सर्वथा मित्रं सुकरम्, तस्य तु प्रतिपालनं दुष्करम्; चित्तानाम् अनित्यत्वात् अल्पे अपि निमित्ते प्रीतिः भिद्यते। अतः एव अहं महात्मना रामेण त्रस्तः — यत् मम उपकृतम्, तत् मया प्रतिकर्तुं न शक्यम्।’ अत्र सुग्रीवस्य भयं न दण्डात्, अपितु कृतघ्नतादोषात्; एषा तस्य सज्जनतायाः सूचना। ‘सुकरं मित्रं दुष्करं प्रतिपालनम्’ इति वाक्यं लोकप्रसिद्धं सुभाषितम्, यत् अस्मिन् सर्गे नीतिसारः। प्रीतेः भङ्गः अल्पेन अपि कारणेन भवति इति उक्त्वा सः स्वदोषम् एव सम्भावयति, न रामस्य दोषम्। एवं कविः सुग्रीवं प्रमत्तम् अपि अकृतघ्नं दर्शयति। त्रयः एव श्लोकाः, किन्तु तेषु सर्गस्य नीतिबीजं निहितम्। ‘अस्थानकुपितं मित्रम्’ इति पदेन सुग्रीवः रामस्य कोपं निर्निमित्तम् इति मन्यते, यत् हनूमान् अग्रे शोधयिष्यति — सः कोपः प्रणयमूलः, कालातिक्रमहेतुकः च। ‘यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया’ इति वाक्ये तस्य कृतज्ञता स्पष्टा; अतः एव हनूमान् अग्रे ‘न विस्मरसि’ इति तं प्रशंसति।

"I am not afraid of Lakṣmaṇa at all, nor of Rāghava," Sugrīva said, "but a friend angered without cause is truly alarming. It is always easy to make a friend and hard to keep one; minds are unsteady, and affection breaks over the smallest thing. That is why I am afraid of the great-souled Rāma: the kindness he did me I can never repay." His fear is not of punishment but of the fault of ingratitude, and this shows his good nature. "Easy to make a friend, hard to keep one" is a well-known saying and the moral kernel of this sarga. By saying affection breaks over small things he suspects a fault in himself, not in Rāma, and so the poet shows Sugrīva as negligent but not ungrateful. He thinks Rāma's anger has no cause; Hanumān will soon correct him, for it springs from affection and from the time that has passed. And because he says plainly that he cannot repay Rāma's kindness, Hanumān will praise him for not forgetting it.

३हनूमतः वचनम्, शरदागमस्य स्मारणम्

९सुग्रीवेणैवमुक्ते तु हनूमान्हरिपुंगवः।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम्॥

१०सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत्त्वं हरिगणेश्वर।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारं कृतं शुभम्॥

११राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः॥

१२सर्वथा प्रणयात्क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः।
भ्रातरं सम्प्रहितवाँल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्॥

१३त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छुभा॥

सुग्रीवेण एवम् उक्ते हरिपुंगवः हनूमान् वानरमन्त्रिणां मध्ये स्वेन तर्केण उवाच — ‘हरिगणेश्वर, यत् त्वं सुस्निग्धं कृतम् उपकारं शुभं न विस्मरसि, एतत् सर्वथा न आश्चर्यम्। शूरेण राघवेण भयं दूरतः उत्सृज्य त्वत्प्रियार्थम् एव शक्रतुल्यपराक्रमः वाली हतः। सर्वथा प्रणयात् एव राघवः क्रुद्धः, अत्र संशयः नास्ति; अतः एव सः लक्ष्मीवर्धनं भ्रातरं लक्ष्मणं सम्प्रहितवान्। कालविदां वर, त्वं प्रमत्तः सन् कालं न जानीषे; पश्य — फुल्लसप्तच्छदश्यामा शुभा शरत् प्रवृत्ता।’ अत्र हनूमान् प्रथमं सुग्रीवं प्रशंसति, ततः रामस्य क्रोधं प्रणयमूलम् इति व्याख्याति, अन्ते च कालातिक्रमम् एव दोषम् इति निर्दिशति। एकोनत्रिंशे सर्गे यत् हनूमान् उक्तवान्, तत् एव अत्र पुनः स्मारयति। हनूमतः वचनम् ‘स्वेन तर्केण’ इति विशेषितम् — केनचित् अनादिष्टः सः स्वबुद्ध्या एव वदति। सः प्रथमं स्वामिनं प्रशंसति, ततः रामस्य कोपं व्याख्याति, अन्ते च दोषं निर्दिशति; एषा त्रिविधा युक्तिः उपदेशस्य ग्राह्यतां वर्धयति। ‘फुल्लसप्तच्छदश्यामा शरत्’ इति पदेन ऋतुः एव साक्षी इव उपस्थापितः — यत् त्रिंशे सर्गे रामः विस्तरेण वर्णितवान्, तत् अत्र एकेन पदेन सूचितम्।

When Sugrīva had spoken, Hanumān, bull among monkeys, spoke among the monkey counsellors on his own reasoning, unbidden by anyone. "Lord of the monkey hosts, it is no wonder at all that you do not forget the good and loving service that was done for you. For your sake the heroic Rāghava cast fear far away and killed Vālin, whose valour matched Indra's. There is no doubt that Rāghava is angry out of affection; that is why he has sent his brother Lakṣmaṇa, the increaser of his fortune. Best of those who know the times, you have grown careless and have not noticed the season. Look, the lovely autumn has come, dark with the saptacchada trees in flower." Hanumān first praises his master, then explains that Rāma's anger comes from love, and last names the fault, the time let slip; this threefold approach makes his advice easier to accept. He is recalling what he had said in the twenty-ninth sarga, and with the single image of the flowering saptacchada he calls the season itself as witness, summing up all that Rāma described at length in the thirtieth sarga.

४उद्योगकालः, क्षमायाचनस्य उपदेशः

१४निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रणष्टबलाहका।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च॥

१५प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः॥

१६आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात्।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः॥

१७कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम्।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात्॥

१८नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम्।
इत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः॥

‘द्यौः निर्मलग्रहनक्षत्रा प्रणष्टबलाहका च जाता; सर्वाः दिशः, सरितः सरांसि च प्रसन्नानि। हरिपुंगव, उद्योगकालः प्राप्तः इति त्वं न अवैषि; त्वं प्रमत्तः इति व्यक्तम्, अतः एव अयं लक्ष्मणः इह आगतः। आर्तस्य हृतदारस्य महात्मनः राघवस्य पुरुषान्तरात् आगतं परुषं वचनम् अपि ते मर्षणीयम्। कृतापराधस्य ते अञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् अन्यत् क्षमं किंचित् अहं न पश्यामि। नियुक्तैः मन्त्रिभिः पार्थिवः अवश्यं हितं वाच्यः; अत एव भयं त्यक्त्वा अहम् अवधृतं निश्चितं वचः ब्रवीमि।’ अत्र हनूमान् मन्त्रिधर्मम् एव प्रमाणीकृत्य कठोरम् अपि सत्यं वदति — ‘कृतापराधस्य ते’ इति पदेन सः स्वामिनम् अपि अपराधिनं वदति। ‘पुरुषान्तरात्’ इति पदेन लक्ष्मणद्वारा आगतं वचनं रामस्य एव इति ज्ञातव्यम् इति सूचितम्। ‘नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम्’ इति वाक्यम् एव मन्त्रिधर्मस्य लक्षणम्; हनूमान् तेन एव स्वस्य कठोरवचनं समर्थयति। ‘इत एव भयं त्यक्त्वा’ इति पदेन सः स्वस्य निर्भयतां प्रकटयति — स्वामिनः रोषात् अपि न बिभेति।

"The sky is clear, its planets and stars unclouded and its rain clouds gone," Hanumān went on, "and all the quarters, rivers and lakes are bright. Bull among monkeys, you do not see that the time for action has come. It is plain that you have been careless, and that is why Lakṣmaṇa has come here. Great-souled Rāghava is suffering and his wife has been carried off; you must bear even a harsh word from him, though it comes through another's lips." A word brought by Lakṣmaṇa is to be taken as Rāma's own. "Since it is you who have done wrong, I see nothing fitting for you but to fold your hands and win Lakṣmaṇa's favour. Ministers who have been appointed must tell their king what is good for him, even when it is hard; so I put fear aside and speak my firm opinion." Here Hanumān, resting on the minister's duty, speaks a hard truth and calls even his master the one at fault. The rule that appointed ministers must tell the king what is good for him is the mark of a true counsellor, and with it he justifies his blunt words; in putting fear aside he shows that he is not afraid even of his master's displeasure.

५रामस्य सामर्थ्यम्, प्रणामोपदेशः, अन्तिमं वचनम्

१९अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत्॥

२०न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत्।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः॥

२१तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे॥

२२न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्रयुक्तं मनसाप्यपोहितुम्।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः॥

‘अभिक्रुद्धः राघवः चापम् उद्यम्य सदेवासुरगन्धर्वं जगत् वशे स्थापयितुं समर्थः एव। यः प्रसाद्य पुनः अनुकूलः भवेत्, सः कोपयितुं न क्षमः — विशेषतः कृतज्ञेन पूर्वोपकारं स्मरता पुरुषेण। राजन्, अतः त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः च तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य स्वसमये तिष्ठ — यथा भार्या भर्तुः वशे तिष्ठति, तथा त्वम् अपि तद्वशे भव। कपीन्द्रयुक्तं रामरामानुजशासनं त्वया मनसा अपि अपोहितुं न शक्यम्; सुरेन्द्रवर्चसः लक्ष्मणसहितस्य अस्य रामस्य मानुषं बलं तव मनः स्वयम् एव ज्ञास्यति।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः; तेन उपदेशः गाम्भीर्येण समाप्यते। ‘मानुषं बलम्’ इति पदे व्यङ्ग्यम् — मनुष्यरूपेण स्थितस्य अस्य बलं तु अमानुषम् एव। सर्गस्य अन्ते सुग्रीवः न किमपि वदति; तस्य उत्तरं कर्मणा एव अग्रिमे सर्गे दृश्यते, यत्र सः लक्ष्मणं प्रवेशयितुम् अङ्गदं प्रेषयति। अन्तिमे खण्डे हनूमान् रामस्य सामर्थ्यं स्मारयति, किन्तु भयं न जनयति — ‘यः प्रसाद्यः सः न कोपयितव्यः’ इति नीतिवाक्येन उपायः एव दर्शितः। ‘भर्तुर्भार्येव तद्वशे’ इति उपमा वैवाहिकी, तया च मैत्र्याः अखण्डत्वं सूचितम्। अन्तिमश्लोके ‘मानुषं बलम्’ इति पदे श्लेषः — मनुष्यरूपेण स्थितस्य रामस्य बलं मानुषं न भवितुम् अर्हति इति ध्वनिः।

"Once Rāghava is roused to anger," Hanumān said, "he can raise his bow and bring the whole world, with its gods, demons and gandharvas, under his power. One whom you will have to conciliate again later should not be angered, least of all by a grateful man who remembers an earlier kindness. So bow your head to him, king, with your son and your friends, and keep to your compact; be as devoted to his will as a wife is to her husband's." He reminds Sugrīva of Rāma's power without trying to frighten him; the maxim that one who must be won back should not be angered shows the way out, and the likeness of wife and husband speaks of a friendship that must never be broken. "You cannot set aside, even in thought, the command that Rāma and Rāma's brother have laid on the lord of the monkeys. Your own mind will come to know the human strength of this Rāma, who stands with Lakṣmaṇa, splendid as Indra." In this last verse, in a longer metre that gives the counsel a solemn close, there is irony in "human strength": Rāma wears a human form, but his strength is anything but human. At the end of the sarga Sugrīva says nothing; his answer comes in deeds in the next sarga, when he sends Aṅgada to bring Lakṣmaṇa in.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

मुमोचासनम् ३२.१ आसनं त्यक्तवान्, उत्थितवान्

सन्धिः: मुमोच + आसनम् → मुमोचासनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — क्रियापदम् + कर्मपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् + द्वितीया एकवचनम्

गुरुलाघवम् ३२.२ कार्यस्य गौरवं लघुतां च, तारतम्यम्

सन्धिः: गुरु + लाघव → गुरुलाघव — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारात् परं व्यञ्जनम्)
समासः: गुरुत्वं लाघवं च — द्वन्द्वः (समाहारे नपुंसकम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

मन्त्रज्ञान् ३२.२ मन्त्रणाकुशलान् (सचिवान्)

सन्धिः: मन्त्र + ज्ञ → मन्त्रज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मन्त्रं जानन्ति इति, तान् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

दुर्व्याहृतम् ३२.३ अनुचितं भाषितम्

सन्धिः: दुः + व्याहृत → दुर्व्याहृत — विसर्गस्य रेफादेशः; वि + आहृत → व्याहृत — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: दुष्टं व्याहृतम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

असुहृद्भिः ३२.४ अमित्रैः, अहितैषिभिः

सन्धिः: सुहृत् + भिस् → सुहृद्भिः — जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द् + भ); न + सुहृद् → असुहृद् — नञः ‘अ’ आदेशः
समासः: न सुहृदः, तैः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

अन्तरदर्शिभिः ३२.४ छिद्रान्वेषिभिः

सन्धिः: अन्तर + दर्शिन् → अन्तरदर्शिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अन्तरं (छिद्रं) पश्यन्ति इति, तैः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

दोषानसम्भूतान् ३२.४ अविद्यमानान्, अनुत्पन्नान् दोषान्

सन्धिः: दोषान् + असम्भूतान् → दोषानसम्भूतान् — नकारस्य स्वरे परे अविकारः; न + सम्भूत → असम्भूत — नञः ‘अ’ आदेशः
समासः: न सम्भूताः, तान् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्

यथाबुद्धिः ३२.५ स्वबुद्ध्यनुसारम्

सन्धिः: यथा + बुद्धि → यथाबुद्धि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बुद्धिम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: मुद्रणे विसर्गान्तम् ‘यथाबुद्धिः’ इति; अव्ययीभावः सन् क्रियाविशेषणम्

विज्ञेयः ३२.५ ज्ञातव्यः, निश्चेतव्यः

सन्धिः: वि + ज्ञेय → विज्ञेय — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रिते तु ‘विज्ञेयो निपुणम्’ इति विसर्गस्य ओकारः
समासः: समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः यत्, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘निश्चयः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अस्थानकुपितम् ३२.६ अकारणं कुपितम्

सन्धिः: न + स्थान → अस्थान — नञः ‘अ’ आदेशः; अस्थान + कुपित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अस्थाने कुपितम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मित्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनित्यत्वात् ३२.७ अस्थिरत्वात्, परिवर्तनशीलत्वात्

सन्धिः: न + नित्य → अनित्य — नञः ‘अ’ आदेशः; अनित्य + त्व → अनित्यत्व — तद्धितः
समासः: समासः नास्ति — भावप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अतोनिमित्तम् ३२.८ एतत्कारणात्

सन्धिः: अतः + निमित्तम् → अतोनिमित्तम् — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः (अ + उ = ओ)
समासः: अस्मात् निमित्तात् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: क्रियाविशेषणम् (द्वितीयान्तम् अव्ययवत्)

यन्ममोपकृतम् ३२.८ यत् मम विषये उपकारः कृतः

सन्धिः: यत् + मम → यन्मम — अनुनासिकसन्धिः (त् + म = न् + म); मम + उपकृतम् → ममोपकृतम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — पदत्रयम्
विभक्तिः: प्रथमा एकवचनम् नपुंसकलिङ्गम् (यत्, उपकृतम्) + षष्ठी एकवचनम् (मम)

हनूमान्हरिपुंगवः ३२.९ वानरश्रेष्ठः हनूमान्

सन्धिः: हनूमान् + हरिपुंगवः — नकारस्य हकारे परे अविकारः; मुद्रणे हलन्तानन्तरम् अवकाशः, सः अत्र संवृतः
समासः: हरिषु पुंगवः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

हरिगणेश्वर ३२.१० हे वानरसमूहस्वामिन्

सन्धिः: गण + ईश्वर → गणेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: हरीणां गणानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

सुस्निग्धम् ३२.१० अत्यन्तं स्नेहपूर्वकम्

सन्धिः: सु + स्निग्ध → सुस्निग्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुष्ठु स्निग्धम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘उपकारम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

शक्रतुल्यपराक्रमः ३२.११ इन्द्रसमानपराक्रमः

सन्धिः: तुल्य + पराक्रम → तुल्यपराक्रम — सन्धिकार्यं नास्ति; परा + क्रम → पराक्रम
समासः: शक्रेण तुल्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (वालिनः विशेषणम्)

लक्ष्मिवर्धनम् ३२.१२ शोभां समृद्धिं च वर्धयन्तम्

सन्धिः: लक्ष्मि + वर्धन → लक्ष्मिवर्धन — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ह्रस्वः इकारः
समासः: लक्ष्मीं वर्धयति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)

फुल्लसप्तच्छदश्यामा ३२.१३ विकसितसप्तपर्णवृक्षैः श्यामवर्णा

सन्धिः: सप्त + छद → सप्तच्छद — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्-आगमः)
समासः: फुल्लैः सप्तच्छदैः श्यामा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘शरत्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रणष्टबलाहका ३२.१४ यस्याः मेघाः विनष्टाः

सन्धिः: प्र + नष्ट → प्रणष्ट — णत्वसन्धिः (न् → ण्)
समासः: प्रणष्टाः बलाहकाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘द्यौः’ इत्यस्य विशेषणम्)

नावैषि ३२.१५ न जानासि

सन्धिः: न + अवैषि → नावैषि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अव + एषि → अवैषि — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लट्, ‘अव’ उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

पुरुषान्तरात् ३२.१६ अन्यपुरुषमुखात्

सन्धिः: पुरुष + अन्तर → पुरुषान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पुरुषस्य अन्तरम् (अन्यः पुरुषः), तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

अन्तरेणाञ्जलिम् ३२.१७ अञ्जलिं विना

सन्धिः: अन्तरेण + अञ्जलिम् → अन्तरेणाञ्जलिम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — अव्ययम् + कर्मपदम्
विभक्तिः: अव्ययम् (अन्तरेण) + द्वितीया एकवचनम् पुंलिङ्गम्

सदेवासुरगन्धर्वम् ३२.१९ देवासुरगन्धर्वसहितम्

सन्धिः: देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: देवैः असुरैः गन्धर्वैः च सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (‘सह’ अर्थे ‘स’)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘जगत्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पूर्वोपकारम् ३२.२० पूर्वकृतम् उपकारम्

सन्धिः: पूर्व + उपकार → पूर्वोपकार — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पूर्वः उपकारः, तम् — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

ससुहृज्जनः ३२.२१ मित्रजनसहितः

सन्धिः: सुहृत् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वसन्धिः (त् + ज = ज् + ज)
समासः: सुहृज्जनेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

कपीन्द्रयुक्तम् ३२.२२ वानरराजविषयकम्, कपीन्द्रं प्रति प्रवृत्तम्

सन्धिः: कपि + इन्द्र → कपीन्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
समासः: कपीन्द्रेण युक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शासनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सुरेन्द्रवर्चसः ३२.२२ इन्द्रसमानतेजसः

सन्धिः: सुर + इन्द्र → सुरेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: सुरेन्द्रस्य इव वर्चः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)