लक्ष्मणस्य किष्किन्धागमनं वानराणां भयं च

अदीनसत्त्वः नरेन्द्रसूनुः रामानुजः लक्ष्मणः कामिनं दीनं शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपं च नरदेवपुत्रं पूर्वजम् इति उवाच — ‘वानरः साधुवृत्ते न स्थास्यति, कर्मफलानुषङ्गान् न मंस्यते, वानरराज्यलक्ष्मीं च न भोक्ष्यते; तथा हि अस्य बुद्धिः न अतिक्रामति। मतिक्षयात् ग्राम्यसुखेषु सक्तः सः तव प्रसादात् प्राप्तस्य प्रतिकारस्य बुद्धिम् अपि न धारयति; हतः सन् अग्रजं वीरं वालिनं पश्यतु — एवं विगुणाय राज्यं न देयम्। उदीर्णवेगं कोपं न धारये; असत्यम् अद्य सुग्रीवं निहन्मि। हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रः अङ्गदः एव नरेन्द्रपुत्र्याः विचयं करोतु।’ आत्तबाणासनम् उत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपं च तं प्रति परवीरहन्ता रामः स्वविचारितं सानुनयं च वाक्यम् उवाच। अत्र कविः पञ्चभिः दीर्घवृत्तैः लक्ष्मणस्य क्रोधस्य आवेगं वर्णयति; ‘न स्थास्यति, न मंस्यते, न भोक्ष्यते’ इति त्रिभिः निषेधैः तस्य निश्चयः दृढीक्रियते। अस्य सर्गस्य आरम्भः पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकात् अविच्छिन्नः — तत्र लक्ष्मणः ‘तीव्रां मतिं चकार’ इति उक्तम्, अत्र सा मतिः वचनरूपेण प्रकटा भवति। ‘अदीनसत्त्वः’ इति लक्ष्मणस्य, ‘दीनम्’ इति च रामस्य विशेषणं युगपत् प्रयुक्ते; तेन भ्रात्रोः विपरीता अवस्था सूचिता। लक्ष्मणस्य प्रस्तावे अङ्गदस्य राज्याभिषेकः अपि अन्तर्भूतः, यत् अत्यन्तं तीव्रं वचनम्। ‘हतोऽग्रजं पश्यतु’ इति वाक्यं वालिवधस्य स्मरणेन भयं जनयति। रामस्य प्रत्युत्तरं तु ‘सानुनयम्’ इति विशेषितम् — क्रोधस्य प्रतिकारः अनुनयेन एव, न प्रतिक्रोधेन। वुल्गेटस्य पञ्चमे श्लोके ‘स्ववीक्षितं सानुनयं च वाक्यम्’ इति पाठः; समीक्षिते ‘svavekṣitaṃ’ इति। लक्ष्मणस्य उत्पतनं च रामस्य वचनं च एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धे, तेन प्रतिक्रियायाः शीघ्रता सूचिता।

‘त्वद्विधः लोके एवं पापं न समाचरेत्; यः आर्येण उपायेन कोपं हन्ति, सः एव वीरः पुरुषोत्तमः। लक्ष्मण, साधुवृत्तेन त्वया अत्र इदं न ग्राह्यम्; तां पूर्वस्थितां प्रीतिं पूर्ववृत्तं संगतं च अनुवर्तस्व। सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् कालपर्यये व्यतीतं सुग्रीवं वक्तुम् अर्हसि।’ एवम् अग्रजेन यथावत् अनुशिष्टार्थः पुरुषर्षभः परवीरहा वीरः लक्ष्मणः पुरीं प्रविवेश। ततः शुभमतिः प्राज्ञः भ्रातुः प्रियहिते रतः लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धः सन् कपेः भवनं जगाम। अत्र रामस्य वचनं द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां समाप्यते; तत्र ‘कोपमार्येण यो हन्ति’ इति सुभाषितम् एव सर्गस्य नीतिसारः। रामः लक्ष्मणस्य क्रोधं न निन्दति, अपितु तं मर्यादायां स्थापयति; सान्त्वनं पूर्वम्, रूक्षवर्जनं च आदेशः। रामस्य द्वौ श्लोकौ अनुष्टुभौ, पूर्वे तु पञ्च दीर्घवृत्तानि; छन्दःपरिवर्तनेन एव शान्तिः सूचिता। ‘साधुवृत्तेन त्वया’ इति सम्बोधनेन रामः लक्ष्मणस्य स्वभावम् एव प्रमाणीकरोति — यः साधुवृत्तः, सः मित्रवधं न चिन्तयेत्। ‘तां प्रीतिम् अनुवर्तस्व’ इति अग्निसाक्षिकं सख्यं स्मार्यते। ‘व्यतीतं कालपर्यये’ इति एकम् एव वक्तव्यम् आदिष्टम्, न निन्दा, न भयम्; एषा दौत्यस्य मर्यादा। तथापि लक्ष्मणः ‘प्रतिसंरब्धः’ एव गच्छति — आदेशः स्वीकृतः, किन्तु रोषः न शान्तः। नवमे श्लोके ‘पुरीं प्रविवेश’ इति उक्तम्, दशमे च ‘भवनं जगाम’ इति; हिन्दीव्याख्या तु ‘प्रवेश करनेका विचार किया’ इति व्याख्याति, यतः वस्तुतः प्रवेशः द्वात्रिंशे सर्गे भविष्यति।

शक्रबाणासनप्रख्यं कालान्तकोपमं गिरिशृङ्गाभं च धनुः प्रगृह्य सः सानुमान् मन्दरः इव आसीत्। यथोक्तकारी बृहस्पतिसमबुद्धिः रामानुजः तदा वचनम्, तस्य उत्तरम्, उत्तरस्य च प्रत्युत्तरम् — सर्वं मत्वा प्रस्थितः। कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः क्रोधाग्निना वृतः सः अप्रीतः प्रभञ्जनः इव प्रययौ। मार्गे सालतालाश्वकर्णान् तरसा बलात् पातयन्, गिरिकूटानि अन्यान् च द्रुमान् वेगितः पर्यस्यन्, शिलाः च पद्भ्यां शकलीकुर्वन् आशुगः गजः इव सः कार्यवशात् दूरम् एकपदं त्यक्त्वा द्रुतं ययौ। अत्र क्रोधस्य बाह्यं रूपं प्रकृतौ एव दृश्यते — वृक्षाः पतन्ति, शिलाः चूर्णीभवन्ति; एषा कवेः रीतिः, यया अन्तर्भावः बहिः प्रकाश्यते। ‘एकपदं त्यक्त्वा’ इति पदेन दीर्घपदक्षेपः सूचितः, येन गतेः वेगः मीयते। धनुषः त्रीणि उपमानानि — शक्रबाणासनम्, कालान्तकः, गिरिशृङ्गम्; ततः लक्ष्मणः स्वयं सानुमान् मन्दरः इव। एवं क्रमेण उपमानानि वर्धमानानि लक्ष्मणस्य भीषणतां स्थापयन्ति। ‘वचनम् उत्तरं सोत्तरम्’ इति त्रिभिः पदैः तस्य पूर्वचिन्तनं सूचितम् — बृहस्पतिसमः सः संवादस्य सर्वाः सम्भावनाः पूर्वम् एव विचारितवान्। क्रोधाग्निः ‘भ्रातुः’ इति विशेषितः — स्वकीयः न, अपितु भ्रातुः दुःखजनितः; एतेन लक्ष्मणस्य निःस्वार्थता व्यज्यते। एतेषु पञ्चसु श्लोकेषु सर्वे अनुष्टुभः; प्रथमपञ्चकस्य दीर्घवृत्तात् अनन्तरम् एषा संक्षिप्तता गतेः वेगम् अनुकरोति।

इक्ष्वाकुशार्दूलः सः गिरिसंकटे स्थितां बलाकीर्णां दुर्गां हरिराजमहापुरीं किष्किन्धाम् अपश्यत्। सुग्रीवं प्रति रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठः लक्ष्मणः किष्किन्धायाः बहिश्चरान् भीमान् वानरान् ददर्श। तं पुरुषर्षभं दृष्ट्वा सर्वे कुञ्जरप्रख्याः वानराः पर्वतान्तरे शतशः शैलशृङ्गाणि प्रवृद्धान् महीरुहान् च जगृहुः। तान् गृहीतप्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा लक्ष्मणः बह्विन्धनः अनलः इव द्विगुणं क्रुद्धः बभूव। कालमृत्युयुगान्ताभं क्रुद्धं तं दृष्ट्वा भयपरीताङ्गाः प्लवंगमाः शतशः दिशः विद्रुताः। अत्र षोडशः श्लोकः षट्पादः — ‘तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे…’ इति प्रथमम् अर्धं वुल्गेटमात्रम्, शिष्टे द्वे समीक्षिते अपि विद्येते। वानराणां प्रथमं साहसम्, ततः च पलायनम् — एषा क्रमिका प्रतिक्रिया लक्ष्मणस्य तेजः स्थापयति। ‘गिरिसंकटे’ इति पदेन किष्किन्धायाः स्थानं दुर्गमम् इति सूचितम्; सा पुरी गुहारूपा इति अग्रिमे सर्गे स्पष्टं भविष्यति। वानराणां प्रतिक्रिया द्विधा — प्रथमं शस्त्रग्रहणम्, ततः पलायनम्; मध्ये च लक्ष्मणस्य द्विगुणः क्रोधः। ‘बह्विन्धनः अनलः’ इति उपमया क्रोधस्य वर्धनं दर्शितम् — वानराणां साहसम् एव इन्धनम्। अष्टादशस्य षट्पादत्वं मुद्रणे स्पष्टम्; तत्र प्रथमम् अर्धं समीक्षिते नास्ति। विंशे ‘कालमृत्युयुगान्ताभम्’ इति त्रिभिः प्रलयवाचकैः पदैः एकम् एव विशेषणं रचितम्, यत् वानराणां भयस्य परिमाणं दर्शयति।

ततः हरिपुंगवाः सुग्रीवभवनं प्रविश्य लक्ष्मणस्य क्रोधम् आगमनं च न्यवेदयन्। किन्तु तदा तारया सहितः कामी कपिवृषः सक्तः सन् तेषां कपिसिंहानां वचनं न शुश्राव। ततः सचिवसंदिष्टाः रोमहर्षणाः गिरिकुञ्जरमेघाभाः हरयः नगरात् निर्ययुः। ते सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः वीराः विकृतदर्शनाः शार्दूलदंष्ट्राः विवृतदर्शनाः च आसन्। केचित् दशनागबलाः, केचित् दशगुणोत्तराः, केचित् च नागसहस्रस्य तुल्यवर्चसः बभूवुः। द्रुमहस्तैः महाबलैः तैः कपिभिः व्याप्तां दुरासदां किष्किन्धां क्रुद्धः लक्ष्मणः अपश्यत्। ततः सर्वे हरयः प्राकारपरिखान्तरात् निष्क्रम्य उदग्रसत्त्वाः सन्तः आविष्कृतं तस्थुः। अत्र कविः वानराणां सङ्ख्यां न वदति, अपितु बलपरिमाणम् एव गणयति — दश नागाः, शतं नागाः, सहस्रं नागाः; तेन च सेनायाः भीषणता व्यज्यते। सुग्रीवस्य अश्रवणं सर्गस्य केन्द्रीयः दोषः — मन्त्रिणः निवेदयन्ति, किन्तु राजा न शृणोति। ‘तारया सहितः कामी सक्तः’ इति त्रिभिः पदैः तस्य अवस्था निर्दिष्टा। सचिवाः तु स्वयम् एव वानरान् प्रेषयन्ति; एतेन राजकार्यं मन्त्रिभिः एव धार्यते इति सूच्यते। वानराणां वर्णनं भीषणं तथापि विनोदयुक्तम् — नखदंष्ट्रायुधाः, शार्दूलदंष्ट्राः, विवृतदर्शनाः। ‘आविष्कृतं तस्थुः’ इति पदेन ते न लुक्कायिताः, अपितु प्रकटं युद्धाय सज्जाः इति सूचितम्। पञ्चविंशे बलस्य त्रिविधा गणना — दश नागाः, दशगुणोत्तराः, नागसहस्रम्; एषा आरोहक्रमेण गणना अतिशयोक्तिम् अपि युक्तिसङ्गतां करोति।

आत्मवान् वीरः सुग्रीवस्य प्रमादं पूर्वजस्य च अर्थं दृष्ट्वा पुनः एव क्रोधवशं जगाम। सः दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः नरशार्दूलः सधूमः पावकः इव बभूव। बाणः एव शल्यरूपा स्फुरन्ती जिह्वा यस्य, सायकासनम् एव भोगः यस्य, स्वतेजः एव विषं यस्य — सः पञ्चास्यः पन्नगः इव प्रतीतः। दीप्तं कालाग्निम् इव, कोपितं नागेन्द्रम् इव च तं समासाद्य अङ्गदः त्रासात् परं विषादम् अगमत्। रोषताम्राक्षः महायशाः सः अङ्गदं संदिदेश — ‘वत्स, सुग्रीवः कथ्यताम्, मम आगमनम् इति; अरिंदम, एष रामानुजः लक्ष्मणः भ्रातुः व्यसनसंतप्तः त्वत्सकाशं प्राप्तः, द्वारि च तिष्ठति। वानर, तस्य वाक्यं यदि रुचिः, तर्हि साधु क्रियताम्; इति उक्त्वा वत्स अरिंदम शीघ्रम् आगच्छ।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टः अङ्गदः पितुः समीपम् आगम्य ‘अयं सौमित्रिः आगतः’ इति अब्रवीत्। अत्र चतुस्त्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अस्मिन् खण्डे लक्ष्मणस्य त्रीणि उपमानानि क्रमेण — सधूमः पावकः, पञ्चास्यः पन्नगः, दीप्तः कालाग्निः; प्रत्येकं पूर्वस्मात् भीषणतरम्। पन्नगोपमायां प्रत्यङ्गं रूपकं कृतम् — बाणशल्यं जिह्वा, धनुः भोगः, तेजः विषम्; एषा सावयवरूपकस्य उत्तमम् उदाहरणम्। अङ्गदः बालः, अतः तस्य त्रासः स्वाभाविकः। लक्ष्मणस्य संदेशः संक्षिप्तः किन्तु द्व्यर्थः — ‘मम आगमनं कथ्यताम्’ इति शान्तम्, ‘द्वारि तिष्ठति’ इति तु भयसूचकम्। चतुस्त्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, तत्र च ‘यदि रुचिः’ इति सशर्तं वचनम्। ‘वत्स’ इति सम्बोधनं द्विवारं प्रयुक्तम्; क्रोधे अपि लक्ष्मणः बालकं प्रति स्नेहं न त्यजति, एतत् तस्य शीलस्य लक्षणम्।

अथ लक्ष्मणस्य सुतीव्रया वाचा सम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः च तरस्वी अङ्गदः निर्गत्य पूर्वं नृपतेः चरणौ, ततः रुमायाः च चरणौ ववन्दे। उग्रतेजाः सः पितुः पादौ संगृह्य पुनः मातुः तारायाः पादौ जग्राह, रुमायाः च पादौ निपीड्य ततः तदर्थं निवेदयामास। किन्तु निद्राक्लान्तसंवीतः सः वानरः न विबुद्धवान्; मदमत्तः मदनेन च मोहितः बभूव। ततः वानराः क्रुद्धं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य भयमोहितचेतसः सन्तः तं प्रसादयन्तः किलकिलां चक्रुः। ते महौघनिभं वज्राशनिसमस्वनं सिंहनादं लक्ष्मणस्य समीपतः समं चक्रुः। तेन महता शब्देन वानरः प्रत्यबुध्यत — मदविह्वलताम्राक्षः व्याकुलः स्रग्विभूषणः च। अत्र षट्त्रिंशात् एकोनचत्वारिंशत्पर्यन्तं चत्वारः श्लोकाः वुल्गेटमात्राः; तैः च अङ्गदस्य प्रणामः सुग्रीवस्य निद्रा च विस्तरेण वर्ण्यते। अङ्गदः प्रथमं पितुः, ततः मातुः तारायाः, ततः रुमायाः च पादौ गृह्णाति — त्रयाणां प्रणामेन कुलमर्यादा दर्शिता, विलम्बः च सूचितः। सुग्रीवस्य निद्रा त्रिभिः कारणैः — मदः, मदनः, निद्रा एव; अतः सः न प्रतिबुध्यते। वानराणां किलकिला भयसूचिका, सिंहनादः च प्रबोधनार्थः; एतेन ते स्वामिनं रक्षितुम् इच्छन्ति इति सूच्यते। ‘मदविह्वलताम्राक्षः व्याकुलः स्रग्विभूषणः’ इति त्रिभिः पदैः प्रबुद्धस्य सुग्रीवस्य दशा चित्रिता — मालाः अस्तव्यस्ताः, नेत्राणि रक्तानि। षट्त्रिंशसप्तत्रिंशौ श्लोकौ एकम् एव वृत्तान्तं द्विवारं वर्णयतः; हिन्दीव्याख्या ‘अब इसी बातको कुछ विस्तारके साथ कहते हैं’ इति तत् स्पष्टीकरोति।

अथ अङ्गदवचः श्रुत्वा तेन एव सह समागतौ वानरस्य सम्मतौ उदारदर्शनौ मन्त्रिणौ — अर्थधर्मयोः मन्त्रिणौ प्लक्षः प्रभावः च — उच्चावचं वक्तुं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः। सार्थनिश्चितैः वचनैः सुग्रीवं प्रसादयित्वा मरुत्पतिं शक्रम् इव आसीनं तं पर्युपासीनौ तौ ऊचतुः — ‘सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ, राज्यार्हौ राज्यदायिनौ च। तयोः एकः धनुष्पाणिः लक्ष्मणः द्वारि तिष्ठति, यस्य भीताः वानराः प्रवेपमानाः नादान् मुञ्चन्ति। सः एष राघवभ्राता वाक्यसारथिः व्यवसायरथः लक्ष्मणः तस्य रामस्य शासनात् प्राप्तः।’ अत्र ‘वाक्यसारथिः व्यवसायरथः’ इति रूपकद्वयेन लक्ष्मणस्य दौत्यं वर्ण्यते — रामस्य वचनम् एव तस्य सारथिः, निश्चयः एव रथः। प्लक्षः प्रभावः च नामतः एव उल्लिखितौ, ‘अर्थधर्मयोः मन्त्रिणौ’ इति च विशेषितौ; एतेन राजसभायाः व्यवस्था सूचिता। तौ प्रथमं सुग्रीवं प्रसादयतः, ततः एव वक्तुम् आरभेते — यथा हनूमान् पूर्वसर्गे। रामलक्ष्मणयोः वर्णने ‘मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ’ इति पदं वुल्गेटस्य विशेषः; समीक्षिते ‘vayasya bhāvaṃ saṃprāptau’ इति सख्यभावः उक्तः। ‘राज्यार्हौ राज्यदायिनौ’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां तयोः औदार्यं स्मारितम् — ये स्वयं राज्यार्हाः, ते एव अन्यस्मै राज्यं दत्तवन्तः। षट्चत्वारिंशे ‘नादान् मुञ्चन्ति वानराः’ इति पदेन बहिःस्थितानां वानराणां आर्तनादः सभायाम् अपि श्रूयते इति सूच्यते।

‘राजन् अनघ, अयं ताराया दयितः तनयः अङ्गदः लक्ष्मणेन त्वरया तव सकाशं प्रेषितः। वानरपते, सः वीर्यवान् रोषपरीताक्षः द्वारि तिष्ठति, चक्षुषा एव वानरान् निर्दहन् इव। महाराज, त्वं सपुत्रः सहबान्धवः च तस्य मूर्ध्ना प्रणामं कृत्वा शीघ्रं गच्छ, येन अद्य तस्य रोषः उपशाम्यताम्। धर्मात्मा रामः यथा वदति, तथा समाहितः सन् कुरुष्व; राजन्, स्वसमये तिष्ठ, सत्यप्रतिश्रवः च भव।’ अत्र अष्टचत्वारिंशः एकोनपञ्चाशश्च श्लोकौ, तथा पञ्चाशस्य उत्तरार्धम् एकपञ्चाशस्य च पूर्वार्धम् — एतानि वुल्गेटमात्राणि। मन्त्रिणोः वचनं भयसूचनया आरभ्य प्रणामोपदेशेन समाप्यते; एषा एव राजमन्त्रिणः मर्यादा — सत्यं वक्तव्यम्, किन्तु उपायेन। अन्तिमे खण्डे मन्त्रिणोः वचनं भयात् उपदेशं प्रति परिणमति। ‘चक्षुषा निर्दहन् इव’ इति उत्प्रेक्षया लक्ष्मणस्य दृष्टिः एव अस्त्रम् इति दर्शितम्। ‘सपुत्रः सहबान्धवः’ इति पदाभ्यां प्रणामः केवलं राज्ञः न, अपितु सर्वस्य कुलस्य कर्तव्यः इति सूचितम्। अन्ते ‘स्वसमये तिष्ठ, सत्यप्रतिश्रवः भव’ इति द्वे एव वाक्ये सर्गस्य सारः — प्रतिज्ञापालनम् एव समाधानम्। अग्रिमे सर्गे सुग्रीवः हनूमत्सहितैः मन्त्रिभिः सह विचारयिष्यति। पञ्चाशत्तमस्य उत्तरार्धम् एकपञ्चाशस्य पूर्वार्धं च वुल्गेटमात्रे; तेन अत्र वुल्गेटस्य विभागः समीक्षितात् अर्धेन भिद्यते, अन्ते च पुनः सङ्गच्छते।