॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ३०

किष्किन्धाकाण्डम् — त्रिंशः सर्गः

शरद्वर्णनं रामविलापः सुग्रीवोपालम्भश्च

शरदागमः, रामस्य विरहविलापः, लक्ष्मणस्य सान्त्वनम्, विस्तृतं शरद्वर्णनम्, सुग्रीवस्य प्रमादोपालम्भः, लक्ष्मणप्रेषणम्

सुग्रीवे गृहं प्रविष्टे रामः प्रस्रवणगिरौ शरदः स्वच्छम् आकाशं दृष्ट्वा कामशोकेन मुह्यति। संज्ञां लब्ध्वा सः मनःस्थां वैदेहीं चिन्तयन् सारसचक्रवाककलहंसान् दृष्ट्वा ‘सा बाला अद्य कथं रमते’ इति विलपति। फलार्थी लक्ष्मणः आगत्य ‘कामस्य वशंगतेन किम्’ इति सान्त्वयति; रामः च ‘कार्यम् अवेक्षितव्यम्’ इति प्रतिवदति। ततः सः विस्तरेण शरदं वर्णयति — शान्ताः मेघाः, निर्मलाः गिरयः, पुष्पिताः सप्तच्छदाः, क्रीडन्तः हंसाः, मदमत्ताः गजाः, युद्धलुब्धाः वृषाः, बिलेभ्यः निःसरन्तः सर्पाः, नायिका इव अम्बरं त्यजन्ती संध्या, शुक्लांशुकसंवृताङ्गी इव रात्रिः, वधूमुखानि इव नदीमुखानि च। एतत् सर्वं राज्ञाम् उद्योगकालं सूचयति; किन्तु ‘न च पश्यामि सुग्रीवम्’ इति सः खिद्यति। चत्वारः वार्षिकाः मासाः वर्षशतोपमाः गताः; सुग्रीवः कृतार्थः सन् समयं न अवबुध्यते। अतः रामः लक्ष्मणं किष्किन्धां प्रेषयति — ‘येन वाली गतः सः पन्थाः न संकुचितः; समये तिष्ठ, मा वालिपथमन्वगाः’ इति वक्तव्यम्। तीव्रकोपं दीनं च पूर्वजं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हरीश्वरे तीव्रां मतिं चकार।

१सुग्रीवे गृहं प्रविष्टे रामस्य शरद्दर्शनं मोहश्च

१गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।
वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः॥

२पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्॥

३कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।
दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः॥

४स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्नृपः।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः॥

५दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्।
सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा॥

६आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम्॥

सुग्रीवे गृहं प्रविष्टे, गगने च घनैः विमुक्ते, वर्षारात्रान् प्रस्रवणे उषितः रामः कामशोकाभिपीडितः अभवत्। सः पाण्डुरं गगनं विमलं चन्द्रमण्डलं ज्योत्स्नया अनुलिप्तां शारदीं रजनीं च दृष्ट्वा, सुग्रीवं च कामवृत्तं जनकात्मजां च नष्टां कालम् अतीतं च दृष्ट्वा परमातुरः सन् मुमोह। मुहूर्तात् पुनः संज्ञाम् उपागम्य मतिमान् नृपः राघवः मनःस्थाम् एव वैदेहीं चिन्तयामास। ततः गतविद्युद्बलाहकं सारसारवसंघुष्टं विमलं व्योम दृष्ट्वा सः आर्तया गिरा विललाप। हेमधातुविभूषिते पर्वतस्य अग्रे आसीनः सः शारदं गगनं दृष्ट्वा मनसा प्रियाम् एव जगाम। एतेषु षट्सु श्लोकेषु कविः त्रिवारं ‘दृष्ट्वा’ इति पदं प्रयुङ्क्ते — बाह्यं दृश्यम् एव अन्तःशोकस्य उद्दीपनं भवति। वर्षासु मेघैः आच्छादितं दुःखम् इदानीं स्वच्छे आकाशे प्रकटीभवति। ‘मनःस्थाम्’ इति पदेन सीता बहिः नष्टा अपि हृदये स्थिता इति सूच्यते। सर्गस्य आरम्भे एव द्वे विपरीते अवस्थे स्थापिते — सुग्रीवस्य गृहप्रवेशः, रामस्य च गिरिशिखरे एकाकिता। ‘वर्षरात्रे स्थितः’ इति पदेन चतुर्णां मासानां प्रतीक्षा सूचिता। मोहः इति अत्र मूर्छा एव; रामः वीरः अपि विरहेण मुह्यति इति मानुषभावस्य प्रकाशनम्। मुहूर्तेन संज्ञां प्राप्य सः पुनः धैर्यम् आश्रयति — एषा तस्य प्रकृतिः। शरदः स्वच्छता विरहिणे प्रतिकूला, कामिने च अनुकूला इति काव्यरूढिः; अत एव पाण्डुरं गगनं चन्द्रमण्डलं च दृष्ट्वा एव सः आतुरः भवति। ‘आर्तया गिरा’ इति पदेन विलापस्य स्वरः अपि निर्दिष्टः। कविः प्रस्रवणगिरेः हेमधातुविभूषितम् अग्रं वर्णयन् बाह्यशोभां च अन्तर्दुःखं च युगपत् दर्शयति। पूर्वसर्गे सुग्रीवः हनूमता प्रबोधितः सेनासमाह्वानम् आदिष्टवान्; अतः पाठकः तत्क्षणम् एव उद्योगम् अपेक्षते। किन्तु कविः अत्र पुनः विलम्बं दर्शयति, येन रामस्य अधैर्यं सकारणं भवति। ‘घनैः विमुक्ते गगने’ इति पदम् एव समयसूचकम् — मेघाः गताः इति प्रतिज्ञायाः कालः सम्प्राप्तः।

When Sugrīva had gone into his palace and the sky was free of clouds, Rāma, who had spent the nights of the rains on Prasravaṇa, was tormented by love and grief. He saw the sky grown pale, the moon's disc unclouded and the autumn night anointed with moonlight; he saw Sugrīva given over to pleasure, Janaka's daughter still lost and the time slipping by; and in his utter distress he fainted. After a moment the wise king, the descendant of Raghu, came to himself and began to think of Vaidehī, who lived on in his mind. Seeing the clear sky, its lightning and clouds gone and loud with the calls of cranes, he lamented in a voice of anguish. Seated on the mountain's peak, adorned with golden ore, he gazed at the autumn sky and in his mind went to his beloved. Three times in these verses the poet says "seeing": what he saw outside kindled the sorrow within. The grief that the clouds of the rains had covered now lay open in the clear sky, and though Sītā was lost to the world she still dwelt in his heart. At the very start two opposite states are set side by side, Sugrīva entering his palace and Rāma alone on the mountaintop, after four months of waiting. His faint is a real swoon; the hero too is overcome by separation, which shows his human nature, and yet after a moment he takes hold of his courage again, as is his way. Poets hold that the clarity of autumn favours lovers and torments those who are parted, which is why the pale sky and the moon distress him so. The golden peak shows outward beauty and inward pain together. In the last sarga Sugrīva, roused by Hanumān, had ordered the army to be summoned, so the reader expects action at once; but the poet shows delay again, and Rāma's impatience is justified. The sky free of clouds is itself the sign that the promised time has come.

२सारसचक्रवाकदर्शनेन सीतास्मरणविलापः

७सारसारावसंनादैः सारसारावनादिनी।
याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम्॥

८पुष्पितांश्चासनान्दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती॥

९या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम्॥

१०निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम्।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति॥

११सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे॥

१२अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्।
सुदूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः॥

१३एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात्॥

‘या सारसानां रवैः सह स्वयम् अपि सारसारावनादिनी सती आश्रमे रमते स्म, सा बाला अद्य मे कथं रमते? काञ्चनान् इव निर्मलान् पुष्पितान् असनवृक्षान् दृष्ट्वा मां पश्यन्ती न पश्यती च सा बाला कथं रमते? या पुरा कलहंसानां कलेन शब्देन प्रबुध्यते स्म, सा चारुसर्वाङ्गी कलभाषिणी अद्य मे कथं रमते? सहचारिणां चक्रवाकानां निःस्वनं निशम्य पुण्डरीकविशालाक्षी सा कथं भविष्यति? सरांसि सरितः वापीः काननानि वनानि च चरन् अपि तां मृगशावाक्षीं विना अद्य सुखं न लभे। मद्वियोगात् सौकुमार्यात् च शरद्गुणैः निरन्तरं वर्धमानः कामः तां भामिनीं सुदूरं पीडयेत् इति शङ्के।’ एवमादि नरश्रेष्ठः नृपात्मजः विललाप — यथा त्रिदशेश्वरात् सलिलं याचमानः विहङ्गः सारङ्गः चातकः विलपति। अत्र प्रतिश्लोकं प्रश्नरूपेण विलापः निबद्धः, येन विरहस्य असहायता व्यज्यते। अत्र सप्तसु श्लोकेषु पञ्च पक्षिणः उल्लिखिताः — सारसाः, असनवृक्षाः, कलहंसाः, चक्रवाकाः, अन्ते च चातकः। प्रत्येकं तेषां द्वन्द्वचारित्वं सीतायाः एकाकित्वेन विरुध्यते, तेन च विरहः तीव्रः भवति। ‘कथम्’ इति प्रश्नः त्रिवारं पुनरुक्तः; उत्तरं तु न कोऽपि ददाति — एषा एव विलापस्य असहायता। ‘मृगशावाक्षीम्’ ‘पुण्डरीकविशालाक्षीम्’ इति नेत्रविशेषणानि सीतायाः सौकुमार्यं स्मारयन्ति। द्वादशे श्लोके रामः स्वदुःखात् अधिकं तस्याः दुःखं शङ्कते — एतत् एव तस्य प्रेम्णः लक्षणम्। अन्ते कविः उपमां प्रयुङ्क्ते — यथा चातकः इन्द्रात् एव जलं याचते, न अन्यतः, तथा रामः सीताम् एव इच्छति। रामस्य विलापे एकः अपि शापः नास्ति, न च रावणस्य नाम; केवलं सीतायाः सुखदुःखचिन्ता एव। एतेन तस्य प्रेम शुद्धं दर्शितम्। ‘चरन् अपि सुखं न लभे’ इति पदे वनस्य सर्वा शोभा निष्फला इति उक्तम्।

"She who, calling like a crane herself, delighted in the cries of the cranes at our hermitage," said Rāma, "how can that young girl find any delight today? Seeing the asana trees in flower, spotless as if made of gold, looking for me and not finding me, how can she be happy? She of the lovely limbs and sweet voice, who used to be woken by the soft cries of the wild geese, how can she be happy today? Hearing the cakravāka birds calling as they go about in pairs, what will become of her, with her wide eyes like white lotuses? Though I wander among lakes, rivers, ponds, groves and woods, without her of the fawn's eyes I find no happiness today. I fear that love, swelling without pause with all the charms of autumn, may torment that lovely woman cruelly, parted as she is from me and so delicate." So the prince, best of men, lamented, like the cātaka bird that begs Indra for rain. Each verse of the lament is a question, which shows how helpless separation is; "how" is asked again and again, and no one answers. Birds that live in pairs, cranes, geese and cakravākas, stand against Sītā's loneliness and make the parting sharper. The fawn's eyes and lotus eyes remind us of her delicacy. Rāma fears her pain more than his own, and that is the mark of his love. The cātaka asks rain of Indra and of no one else, and so Rāma longs for Sītā alone. In all his lament there is not one curse, nor even Rāvaṇa's name, only care for Sītā's joy and sorrow, and this shows how pure his love is. "Though I wander I find no happiness" says that all the beauty of the forest is barren to him.

३लक्ष्मणस्य आगमनम्, तस्य उपदेशः, रामस्य प्रत्युत्तरम्

१४ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम्॥

१५स चिन्तया दुस्सहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी।
भ्रातुर्विषादात्त्वरितोऽतिदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम्॥

१६किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तते न॥

१७क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम्।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात॥

१८न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित्॥

१९सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससामधर्मार्थसमाहितं च॥

२०निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम्॥

ततः फलार्थी लक्ष्मणः रम्येषु गिरिसानुषु चञ्चूर्य पर्युपावृत्तः सन् अग्रजं ददर्श। दुस्सहया चिन्तया परीतं विसंज्ञम् एकं विजने स्थितं भ्रातरं दृष्ट्वा मनस्वी सौमित्रिः भ्रातुः विषादात् त्वरितः अतिदीनः च सन् उवाच — ‘आर्य, कामस्य वशंगतेन किम्? आत्मपौरुष्यपराभवेन किम्? अयं समाधिः ह्रिया संह्रियते; अत्र योगेन किं न निवर्तते? न हि जानकी भवता सनाथा सती परेण सुलभा; ज्वलिताम् अग्निशिखाम् उपेत्य कश्चित् न दह्यते इति न सम्भवति।’ उत्तमलक्षणं लक्ष्मणम् अप्रधृष्यं प्रति रामः स्वभावजं हितं पथ्यं नयप्रसक्तं सामधर्मार्थसमाहितं च वाक्यम् उवाच — ‘निःसंशयं कार्यम् अवेक्षितव्यम्, क्रियाविशेषः च अनुवर्तितव्यः; किन्तु कुमार, प्रवृद्धस्य दुरासदस्य वीर्यस्य फलम् एव न चिन्तनीयम्।’ अत्र चत्वारः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः, तैः च संवादस्य गाम्भीर्यं वर्धते। लक्ष्मणः फलार्थी गतः आसीत् — एतेन तयोः वनवासस्य साधारणं जीवनं सूच्यते। ‘विसंज्ञम् एकं विजने’ इति त्रिभिः पदैः रामस्य अवस्था चित्रिता। लक्ष्मणस्य वचनं चतुर्भिः प्रश्नैः आरभ्यते, येन तस्य आदरयुक्तः अपि तीव्रः भावः व्यज्यते। ‘क्रियाभियोगः’ ‘मनसः प्रसादः’ ‘समाधियोगः’ ‘सहायसामर्थ्यम्’ ‘स्वकर्महेतुः’ इति पञ्च उपायाः गणिताः — एषा राजनीतेः सारसंग्रहः। अग्निशिखायाः दृष्टान्तेन सीतायाः अलङ्घ्यत्वं स्थापितम्। रामः तु प्रत्युत्तरे लक्ष्मणस्य वचनं स्वीकुर्वन् अपि ‘फलं न चिन्त्यम्’ इति निष्कामकर्मणः उपदेशं ददाति; एषा च अस्य सर्गस्य नीतिशिखरा। लक्ष्मणस्य उपदेशे कुत्रापि सुग्रीवस्य निन्दा नास्ति — सा अग्रिमे सर्गे भविष्यति; अत्र सः केवलं भ्रातुः धैर्यम् एव इच्छति। रामस्य प्रत्युत्तरं संक्षिप्तम्, किन्तु तेन सः शिष्यभावं न स्वीकरोति, गुरुभावम् एव रक्षति।

Then Lakṣmaṇa, who had gone looking for fruit over the pleasant slopes, came back and saw his elder brother; this is the plain daily life of their forest exile. The thoughtful son of Sumitrā saw him gripped by unbearable care, senseless and alone in that lonely place, and grieving at his brother's despair he quickly spoke in great distress. "Noble brother, what good is it to yield to desire? What good is this defeat of your own manhood? Your composure is undone by shame; will not discipline of mind restore it here? Apply yourself to action, keep your mind serene, keep your purpose steady, and without losing heart, my dear, make the strength of your allies and your own effort your means. Jānakī has you for her protector, lord of men, and no one else can win her; no one can come near a blazing flame and not be burned." His words begin with questions, respectful yet intense, and the five means he names, action, serenity, steady purpose, allies and one's own effort, sum up the art of kingship; the image of the flame shows that Sītā cannot be violated. There is no blame of Sugrīva anywhere in Lakṣmaṇa's counsel; that will come later. Here he wants only to steady his brother. Then Rāma spoke to Lakṣmaṇa, marked with every good sign and invincible, words that came from his own nature, beneficial and wholesome, grounded in policy and joined with conciliation, duty and gain: "Without doubt the task must be attended to and the proper means pursued; but, prince, when valour has grown great and hard to withstand, one need not brood over its fruit." He accepts Lakṣmaṇa's words, yet teaches action without craving for its fruit, and this is the moral summit of the sarga; his answer is short, but in it he keeps the place of teacher rather than pupil. These verses are in a longer metre, which lends the exchange its weight.

४मेघानां शान्तिः, पर्वतानां निर्मलता, शरत्प्रवृत्तिः

२१अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता॥

२२तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः॥

२३दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज॥

२४नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः॥

२५जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः॥

२६घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ॥

२७अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः॥

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीम् अनुचिन्तयन् रामः परिशुष्यता मुखेन लक्ष्मणम् उवाच — ‘सहस्राक्षः इन्द्रः सलिलेन वसुंधरां तर्पयित्वा सस्यानि निर्वर्तयित्वा कृतकर्मा सन् व्यवस्थितः। नृपात्मज, दीर्घाः गम्भीराः च निर्घोषाः येषां, ये च शैलद्रुमपुरोगमाः, ते मेघाः सलिलं विसृज्य परिशान्ताः। नीलोत्पलदलश्यामाः पयोधराः दश दिशः श्यामीकृत्वा इदानीं विमदाः मातङ्गाः इव शान्तवेगाः जाताः। जलगर्भाः महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः वृष्टिवाताः सौम्य चरित्वा विरताः। अनघ लक्ष्मण, घनानां वारणानां मयूराणां प्रस्रवणानां च नादः सहसा प्रशान्तः। महामेघैः अभिवृष्टाः निर्मलाः चित्रसानवः गिरयः चन्द्ररश्मिभिः अनुलिप्ताः इव आभान्ति।’ अत्र रामः विलापं क्षणं विहाय ऋतुवर्णनम् आरभते; किन्तु तत् वर्णनम् अपि अन्ते प्रतिज्ञास्मरणे एव पर्यवस्यति। ‘परिशुष्यता मुखेन’ इति पदेन रामस्य अन्तर्दाहः दर्शितः। इन्द्रस्य कृतकर्मत्वं स्मृत्वा रामः परोक्षेण सुग्रीवस्य अकृतकर्मत्वं सूचयति — देवः अपि स्वं कार्यं समापयति, वानरराजः तु न। मेघानां शान्तिः, गजानां मदापगमः, वातानां विरतिः, नादानां प्रशमः — एते चत्वारः समाप्तिवाचकाः; प्रकृतौ सर्वं समाप्तम्, केवलं रामस्य कार्यम् एव अवशिष्टम्। ‘विमदाः मातङ्गाः इव’ इति उपमया मेघाः शान्तवेगाः वर्णिताः; एषा उपमा अग्रे गजवर्णने पुनः प्रयुज्यते। चन्द्ररश्मिभिः अनुलिप्ताः इव गिरयः इति उत्प्रेक्षा शरदः स्वच्छतां प्रकाशयति। एतेषु सप्तसु श्लोकेषु सर्वे अनुष्टुभः; अग्रिमे खण्डे तु दीर्घवृत्तानि आरभ्यन्ते, तेन च छन्दःपरिवर्तनम् एव वर्णनस्य आरम्भं सूचयति। ‘नृपात्मज’ इति सम्बोधनं द्विवारं प्रयुक्तम्, येन रामः लक्ष्मणं राजपुत्रोचितकर्तव्यं स्मारयति।

Then, thinking again of the Mithilā princess with eyes like lotus petals, Rāma spoke to Lakṣmaṇa, his mouth gone dry with the fire inside him. "The thousand-eyed Indra has satisfied the earth with water and ripened the crops, and now, his work done, he is at rest. Prince, the clouds with their long, deep thunder, which moved with mountains and trees before them, have let go their water and grown quiet. The rain clouds, dark as blue lotus petals, which darkened all ten directions, are spent like elephants whose rut is over. Gentle brother, the rain winds, heavy with water, swift and scented with kuṭaja and arjuna, have run their course and stopped. Sinless Lakṣmaṇa, the noise of clouds and elephants, peacocks and waterfalls has suddenly fallen silent. Washed by the great clouds, the mountains with their bright slopes look as if smeared with moonbeams." Here Rāma leaves his lament for a moment and begins to describe the season, yet in the end this description too comes round to the promise. By recalling that Indra has finished his work he hints that Sugrīva has not: even a god completes his task, but not the monkey king. The quiet clouds, the elephants past their rut, the ceasing winds and the hushed sounds are four signs of things finished; in nature everything is done, and only Rāma's task remains. The mountains smeared with moonbeams show the clarity of autumn, and by twice calling Lakṣmaṇa "prince" Rāma reminds him of a king's son's duty.

५शरदः शोभा — वृक्षाः, हंसाः, गजाः, वनान्तराणि

२८शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता॥

२९सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति॥

३०सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी दर्पं विनेष्यन्नधिकं विभाति॥

३१अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः।
महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः॥

३२मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता॥

३३नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु।
प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः॥

३४मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामैरुद्योतितानीव वनान्तराणि॥

३५प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणां कुसुमोद्धतानाम्।
मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः॥

‘सप्तच्छदपादपानां शाखासु, तारार्कनिशाकराणां प्रभासु, उत्तमवारणानां लीलासु च श्रियं विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता। अनेकाश्रयेषु विचित्रशोभा शरत्कालगुणोपपन्ना लक्ष्मीः सूर्यस्य अग्रहस्तैः प्रतिबोधितेषु पद्माकरेषु अभ्यधिकं विभाति। सप्तच्छदानां कुसुमगन्धी षट्पादवृन्दैः अनुगीयमानः मत्तद्विपानां दर्पं विनयन् पवनानुसारी शरत्कालः अधिकं विभाति। चारुविशालपक्षैः स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः महानदीनां पुलिनोपयातैः चक्रवाकैः सह अभ्यागताः हंसाः क्रीडन्ति। मदप्रगल्भेषु वारणेषु, दर्पितेषु गवां समूहेषु, प्रसन्नतोयासु निम्नगासु च लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता विभाति। अम्बुधरैः विमुक्तं नभः समीक्ष्य वनेषु विमुक्तबर्हाभरणाः मयूराः प्रियासु अरक्ताः विनिवृत्तशोभाः गतोत्सवाः ध्यानपराः च जाताः। मनोज्ञगन्धैः अनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः सुवर्णगौरैः नयनाभिरामैः प्रियकैः वनान्तराणि उद्योतितानि इव। प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणां कुसुमोद्धतानां मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयः अद्य मन्दाः।’ एते अष्टौ श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः। अस्मात् आरभ्य सप्तपञ्चाशत्पर्यन्तं यत् शरद्वर्णनम्, तत् समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति; वुल्गेटस्य विशेषः अयम्। सर्वे श्लोकाः उपजातिजातीयैः दीर्घवृत्तैः निबद्धाः, तेन च वर्णनस्य गाम्भीर्यं वर्धते। ‘श्रियं विभज्य’ इति पदेन शरत् स्वां शोभां भिन्नेषु आश्रयेषु वितरति इति कल्पना। लक्ष्मीः इति शब्दः अत्र सौन्दर्यवाचकः, बहुषु श्लोकेषु पुनरुक्तः। गजाः, हंसाः, वृषभाः, मयूराः, वृक्षाः — एतेषां वर्णने कविः प्रत्येकं द्वन्द्वभावं सूचयति, यः विरहिणः रामस्य कृते दुःखदः एव। मयूराणां गतोत्सवता तु विपरीतम् उदाहरणम् — वर्षा गता इति ते उदासीनाः; तेषाम् एव अवस्था रामस्य अवस्थया साम्यं भजते। अत्र कविः प्रायः प्रतिश्लोकं ‘विभाति’ इति क्रियापदं प्रयुङ्क्ते, येन शोभावर्णनस्य एकरूपता रक्ष्यते। सप्तच्छदः इति छितिवनवृक्षः, यस्य पुष्पगन्धः गजानां मदं शमयति इति कविसमयः; तम् एव अत्र कविः द्विवारम् उल्लिखति। पञ्चत्रिंशे श्लोके ‘प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणाम्’ इति त्रिवारं ‘प्रिय’ शब्दस्य आवृत्तिः, सा च अनुप्रासरूपेण वर्णनस्य माधुर्यं वर्धयति।

"Autumn has come today," Rāma went on, "sharing out its beauty among the branches of the saptacchada trees, the light of stars, sun and moon, and the play of the finest elephants. The beauty of the season, varied in its many settings and rich in autumn's charms, shines most of all on the lotus beds wakened by the sun's first rays. Fragrant with saptacchada blossoms, sung over by swarms of bees, following the wind and humbling the pride of rutting elephants, autumn shines all the brighter." Poets say the scent of the saptacchada calms an elephant's rut, which is why the tree is named twice. "Wild geese come from afar, with lovely broad wings, fond of love and dusted with lotus pollen, play with the cakravākas that have come down on the sandbanks of the great rivers. Beauty shines, shared out in many ways, among elephants bold with rut, among proud herds of cattle and in rivers of clear water. Seeing the sky empty of rain clouds, the peacocks in the woods have shed their tail plumes; they no longer care for their mates, their splendour and joy are gone, and they stand brooding." The peacocks are the opposite case: with the rains gone they have lost heart, and their state matches Rāma's own. "The glades of the forest seem lit up by the many priyaka trees, sweet-scented, golden and lovely to see, their topmost boughs bowed under their load of flowers. The finest elephants move slowly today, walking with their mates, loving the lotus pools, beloved in the forest, excited by the flowers and heavy with rut." In a longer metre throughout, the description gains weight. Autumn is imagined as dealing out its beauty to many dwellings; the word for beauty returns again and again, and so does the verb "shines". In describing elephants, geese, bulls and trees the poet shows each with its mate, which only pains Rāma in his separation, and the word "dear" comes three times in one verse, its sound sweetening the picture.

६उद्योगकालस्य सूचना — वृषभाः, करेणुः, मयूराः, सर्पाः

३६व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः॥

३७सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः।
अन्योन्यवैरेण समायुतानामुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम्॥

३८शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः।
मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति॥

३९समन्मथा तीव्रतरानुरागा कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयाति॥

४०त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमना मयूराः॥

४१वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः।
सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति॥

४२व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु।
ससारसारावविनादितासु नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः॥

४३नदीघनप्रस्रवणोदकानामतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्।
प्लवंगमानां च गतोत्सवानां ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः॥

४४अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्यश्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः॥

‘नभः शस्त्रविधौतवर्णं व्यक्तं दृश्यते, नदीजलानि कृशप्रवाहाणि, कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति, दिशः च तमोविमुक्ताः प्रकाशाः। सूर्यातपक्रामणेन नष्टपङ्का चिरात् उद्घाटितसान्द्ररेणुः च भूमिः — अन्योन्यवैरेण समायुतानां नराधिपानाम् उद्योगकालः अद्य उपस्थितः। शरद्गुणैः आप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः मदोत्कटाः युद्धलुब्धाः वृषाः गवां मध्ये गताः नदन्ति। समन्मथा तीव्रतरानुरागा कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः वनेषु यान्तं मदान्वितं भर्तारं सम्परिवार्य अनुप्रयाति। आत्मविभूषणभूतानि वराणि बर्हाणि त्यक्त्वा नदीनां तीरम् उपगताः मयूराः सारसौघैः निर्भर्त्स्यमानाः इव दीनाः विमनसः च प्रयान्ति। भिन्नकटाः गजेन्द्राः महारवैः कारण्डवचक्रवाकान् वित्रास्य बद्धाम्बुजभूषणेषु सरस्सु जलं विक्षोभ्य विक्षोभ्य पिबन्ति। व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु ससारसारावविनादितासु नदीषु हंसाः हृष्टाः निपतन्ति। नदीनां घनानां प्रस्रवणोदकानाम् अतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानां गतोत्सवानां प्लवंगमानां च रवाः सम्प्रति ध्रुवं सम्प्रणष्टाः। नवोदितेषु अम्बुधरेषु नष्टाः सुविनष्टकायाः अनेकवर्णाः घोरविषाः चिरोषिताः सर्पाः क्षुधार्दिताः बिलेभ्यः विप्रसरन्ति।’ अस्मिन् खण्डे वर्णनं क्रमेण राजनीतिम् उपसर्पति — ‘नराधिपानाम् उद्योगकालः अद्य’ इति पदेन प्रथमवारं यात्रायाः सूचना दीयते। शस्त्रविधौतवर्णम् इति नभसः उपमानम् एव युद्धसूचकम्। वृषभाणां युद्धलुब्धता, गजानां मदः, सर्पाणां बिलनिःसरणम् — सर्वाणि चेष्टायाः पुनरारम्भं सूचयन्ति। करेणुवर्णने तु शृङ्गारः; सा भर्तारं परिवार्य अनुप्रयाति इति दृष्ट्वा रामः स्वस्य वियोगं स्मरेत् इति ध्वनिः। मयूराणां दैन्यं सारसैः निर्भर्त्सनम् इव इति उत्प्रेक्षा मनोहरा। गजेन्द्राणां जलपाने ‘विक्षोभ्य विक्षोभ्य’ इति आम्रेडितेन पुनःपुनःक्रिया सूचिता। नवसु श्लोकेषु षट् जन्तुविषयकाः, त्रयः च भूम्याकाशविषयकाः; एवं स्थावरजङ्गमयोः समानं परिवर्तनं दर्शितम्। ‘ध्रुवम्’ इति पदेन रामः स्वानुमानं सूचयति — वर्षायाः शब्दाः निश्चयेन शान्ताः। सप्तत्रिंशे श्लोके पादभङ्गे पदम् एव विभक्तं मुद्रितम्, तेन च चतस्रः पङ्क्तयः द्वे एव अर्धे इति सिध्यति।

"The sky is clearly the colour of a burnished blade; the rivers run thin; the breezes blow cool with the scent of white lotuses; and the quarters, free of darkness, are bright. The sun's spreading heat has dried the mud, and the packed dust is laid bare after so long: now is the time for kings who are enemies of one another to march." Here the description turns towards statecraft; for the first time the season for marching is named, and even the sky, like a burnished blade, speaks of war. "Bulls whose shape and beauty autumn has filled out, thrilled, their bodies covered in dust, wild with rut and eager to fight, bellow among the cows. The she-elephant, full of love and deeply devoted, of good family and slow of step, walks around her rutting lord as he goes through the woods and follows him"; seeing her keep close to her mate, Rāma is reminded of his own loss. "The peacocks, having cast off the fine plumes that were their pride, come down to the riverbanks and go away dejected and dispirited, as though scolded by the flocks of cranes. Great elephants, their temples split with rut, frighten the kāraṇḍava ducks and cakravākas with their trumpeting and drink, stirring the water again and again, in pools crowded with lotuses. Into rivers whose mud has settled, with sandy shallows and clear water, with herds of cattle near and ringing with the cries of cranes, the wild geese come down in delight. Surely the sounds of the rivers, the clouds, the waterfalls, the high winds and the peacocks, and of the frogs whose festival is over, have all died away now. Snakes of many colours, their bodies wasted, dreadful with venom, which had vanished when the new clouds came and lay hidden so long, now slip out of their holes, pinched with hunger." Bulls eager to fight, elephants in rut, snakes leaving their holes: everything tells of activity beginning again. Of these verses six are about creatures and three about earth and sky, so that the moving and the unmoving are shown changing alike, and by "surely" Rāma marks his own inference that the sounds of the rains have certainly ceased.

७संध्या, रात्रिः, सरांसि, वापी, प्रभातशब्दः

४५चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम्॥

४६रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी॥

४७विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः।
नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा वातावधूता ग्रथितेव माला॥

४८सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्॥

४९प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्।
वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मीर्वराङ्गनानामिव भूषितानाम्॥

५०वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणामन्योन्यमापूरयतीव शब्दः॥

५१नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासैर्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि॥

५२वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः॥

५३जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम्।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम्॥

‘चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षेण उन्मीलिततारका रागवती संध्या स्वयम् एव अम्बरं जहाति — अहो आश्चर्यम्। इदं वचनं समासोक्त्या नायिकायाः व्यवहारम् अपि सूचयति। शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा रात्रिः शुक्लांशुकसंवृताङ्गी नारी इव विभाति। विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता शीघ्रवेगा सारसचारुपङ्क्तिः वातावधूता ग्रथिता माला इव नभः समाक्रामति। सुप्तैकहंसं कुमुदैः उपेतं महाह्रदस्थं सलिलं घनैः विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णम् अन्तरिक्षम् इव विभाति। प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनां वाप्युत्तमानां लक्ष्मीः अद्य भूषितानां वराङ्गनानाम् इव अधिका। वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकाले अनिलसम्प्रवृत्तः सम्मूर्छितः गर्गरगोवृषाणां शब्दः अन्योन्यम् आपूरयति इव। नदीनां कूलानि मृदुमारुतेन व्याधूयमानैः धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः नवैः कुसुमप्रहासैः काशैः उपशोभितानि। वनप्रचण्डाः मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताः प्रहृष्टाः षट्चरणाः पद्मासनरेणुगौराः वनेषु मत्ताः सन्तः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति। प्रसन्नं जलं, कुसुमप्रहासं वनम्, क्रौञ्चस्वनः, विपक्वं शालिवनम्, मृदुः वायुः विमलः च चन्द्रः — एते सर्वे वर्षाणाम् अपगमं शंसन्ति।’ पञ्चचत्वारिंशः श्लोकः अनुष्टुप्, शिष्टाः उपजातयः। संध्यायाः वर्णनं समासोक्त्या नायिकाव्यवहारम् आरोपयति — ‘अम्बरम्’ इति पदस्य आकाशं वस्त्रं च इति द्वौ अर्थौ, तेन च श्लेषः सिध्यति; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी अपि वर्तते। रात्रिः नारी इव, वापी वराङ्गना इव, नदी वधूः इव — एवं त्रिवारं स्त्रीरूपकम् आवर्तते; विरहिणः रामस्य मुखात् एतत् वर्णनं द्विगुणं करुणम्। सुप्तैकहंसं सलिलं तारागणाकीर्णम् अन्तरिक्षम् इव इति प्रतीपम् उपमानम् — जलं नभसा उपमीयते, यत् विपरीतम् एव रमणीयम्। प्रत्यूषकालस्य गर्गरशब्दः ग्रामजीवनं स्पृशति, येन वर्णनं केवलं काव्यमयं न भवति। नवसु श्लोकेषु अष्टौ रात्रिप्रातःकालविषयकाः; दिवसस्य वर्णनं पूर्वखण्डे कृतम् आसीत्। एवं कविः अहोरात्रं परिपूर्णं वर्णयति, येन ऋतोः सर्वाङ्गीणं चित्रं सिध्यति। एकोनपञ्चाशे वाप्युत्तमानां लक्ष्मीः भूषितानां वराङ्गनानां लक्ष्म्या सह तुल्यते, अधिका च उक्ता — एषा व्यतिरेकालङ्कारस्य छाया।

"How wonderful! The glowing twilight, her stars opened wide with joy at the touch of the moon's trembling rays, lets slip her garment of sky of her own accord." The word for sky also means garment, so the twilight is pictured as a woman with her lover. "Night shines like a woman dressed in white silk: the risen moon is her gentle face, the hosts of stars her lovely open eyes, and moonlight is her mantle. The graceful line of cranes, having fed on the ripe ears of rice, climbs the sky swift and elated, like a woven garland shaken by the wind. The water of the great lake, with one goose asleep on it and covered with white lilies, shines like the cloudless night sky strewn with stars and holding the full moon"; here the water is likened to the sky, a reversal that is lovely in itself. "The beauty of the finest tanks today, girdled with scattered geese and garlanded with lotuses and lilies come awake, is greater than that of fair women in their finery. At daybreak the wind carries the swelling sound of churning jars and bulls, mingled with flutes and instruments, each seeming to fill out the other"; this touches village life, so that the description is not poetry alone. "The riverbanks are made lovely by fresh kāśa reeds, swaying in the soft breeze, bright as clean white linen, like flowers laughing. Bold in the woods, great drinkers of nectar, with their mates and full of joy, the bees, golden with the pollen of lotus and asana, follow the wind through the forest in their intoxication. Clear water, blossom like laughter, the cry of the krauñca, fields of ripe rice, a gentle wind and a spotless moon: all proclaim that the rains are over." Night as a woman, the pools as fair women, the rivers soon as brides: the picture of a woman comes back again and again, and from the lips of Rāma in his separation it is doubly moving. The day was described before; now it is night and dawn, so that the poet completes the whole round of day and night.

८नदीवधूनां शोभा, कामस्य प्राबल्यम्, मेघानां प्रणाशः

५४मीनोपसंदर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम्॥

५५सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि।
सपत्ररेखाणि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि॥

५६प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु।
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः॥

५७लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः॥

५८दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः।
नवसंगमसब्रीडा जघनानीव योषितः॥

‘मीनैः उपसंदर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयः अद्य मन्दाः — यथा कान्तोपभुक्तानां प्रभातकाले अलसगामिनीनां कामिनीनाम्। सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैः दुकूलैः इव संवृतानि सपत्ररेखाणि सरोचनानि च नदीमुखानि वधूमुखानि इव शोभन्ते। प्रफुल्लबाणासनैः चित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु वनेषु अद्य गृहीतचापः उद्यतदण्डः प्रचण्डचापः च कामः चण्डः विहरति। सुवृष्ट्या लोकं परितोष्य, नदीः तडागानि च पूरयित्वा, वसुधां निष्पन्नसस्यां कृत्वा तोयधराः नभः त्यक्त्वा प्रणष्टाः। शरन्नद्यः शनैः शनैः पुलिनानि दर्शयन्ति — यथा नवसंगमे सब्रीडाः योषितः जघनानि।’ अत्र कविः नदीं वधूम् इव वर्णयन् शृङ्गारं प्रकृतौ आरोपयति; तेन च रामस्य विरहः अधिकं तीव्रः भवति। नदीवधूनां मन्दगतिः कामिनीनां प्रभातगत्या उपमीयते — एषा उपमा शरदः मन्दप्रवाहं दर्शयति। नदीमुखेषु चक्रवाकाः रोचनातिलकः इव, शैवलं पत्रभङ्गी इव, काशाः दुकूलम् इव इति त्रिभिः अवयवोपमानैः रूपकं पूर्णं क्रियते। कामस्य वर्णने ‘चापः’ ‘दण्डः’ ‘चण्डः’ इति पदैः राजदण्डस्य इव कामदण्डस्य प्राबल्यं सूचितम्; विरहिणे रामाय एषा शरत् शत्रुः एव। मेघानां प्रणाशे तु कविः तेषां कृतकृत्यतां गणयति — लोकः परितोषितः, नद्यः पूरिताः, वसुधा निष्पन्नसस्या; सर्वे स्वं कार्यं कृत्वा गताः, केवलं सुग्रीवः न। अष्टपञ्चाशे पुनः अनुष्टुप् आरभ्यते, समीक्षितसंस्करणेन च पाठः पुनः मिलति। पञ्चसु श्लोकेषु त्रयः नदीविषयकाः; नदी एव शरदः प्रधानम् आश्रयस्थानम् इति कवेः अभिप्रायः। सप्तपञ्चाशे मेघाः ‘प्रणष्टाः’ इति उक्ताः — एतत् पदं वर्षाप्रकरणस्य समाप्तिं सूचयति।

"The rivers, their girdles shown by the fish, move slowly today, like women slow in their gait at dawn after their lovers have enjoyed them. The mouths of the rivers are like the faces of brides: their cakravākas are the yellow mark, the water weed the painted leaf design, and the kāśa reeds veil them like silk. In the woods, bright with the bāṇa and asana trees in flower and humming with happy bees, Love goes about fiercely today, bow in hand and rod raised, his bow terrible." For Rāma in his separation, autumn is an enemy, and Love wields his rod like a stern king. "Having gladdened the world with good rain, filled the rivers and tanks and made the earth yield her crops, the rain clouds have left the sky and vanished. The autumn rivers show their sandbanks little by little, like bashful women at their first union showing their hips." Here the poet lays the colour of love upon nature, and that only sharpens Rāma's pain. The slow gait of the rivers shows how gently the autumn streams flow. When the clouds vanish, the poet counts what they have accomplished, the world gladdened, the rivers filled, the earth made fruitful; all have done their work and gone, all except Sugrīva. Of these verses three are about rivers, for in the poet's mind the river is autumn's chief dwelling, and the word "vanished" marks the end of the rains.

९उद्योगसमयः, सुग्रीवस्य अप्रवृत्तिः, सीतास्मरणम्

५९प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः॥

६०अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः॥

६१इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम्॥

६२असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु॥

६३हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण॥

६४चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः।
मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः॥

६५चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना॥

‘सौम्य, प्रसन्नसलिलाः कुररीभिः विनादिताः चक्रवाकगणाकीर्णाः च सलिलाशयाः विभान्ति। नृपात्मज, अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां पार्थिवानाम् उद्योगसमयः उपस्थितः। इयं सा पार्थिवानां प्रथमा यात्रा; किन्तु अहं न सुग्रीवं पश्यामि, न च तथाविधम् उद्योगम्। गिरिसानुषु असनाः सप्तपर्णाः कोविदाराः च पुष्पिताः, बन्धुजीवाः श्यामाः च दृश्यन्ते। लक्ष्मण, पश्य — नदीनां पुलिनानि हंससारसचक्राह्वैः कुररैः च समन्ततः अवकीर्णानि। सीताम् अपश्यतः शोकाभितप्तस्य मम वर्षशतोपमाः चत्वारः वार्षिकाः मासाः गताः। चक्रवाकी भर्तारम् इव सा पृष्ठतः वनम् अनुगता, विषमं दण्डकारण्यम् उद्यानम् इव च अङ्गना मन्यते स्म।’ अत्र वर्णनात् उपालम्भे संक्रमणं भवति; ‘न च पश्यामि सुग्रीवम्’ इति पदे एव सर्गस्य वस्तु परिवर्तते। अत्र सर्गस्य वस्तु परिवर्तते — वर्णनात् उपालम्भम् प्रति। ‘उद्योगसमयः उपस्थितः’ इति उक्त्वा तदनन्तरम् एव ‘न च पश्यामि सुग्रीवम्’ इति वदन् रामः सर्वं पूर्ववर्णनम् एकस्मिन् आक्षेपे परिणमयति। पुष्पितानां वृक्षाणां गणना, पुलिनेषु पक्षिणां समूहाः — एतानि शोभावर्णनानि अपि तस्य कृते शून्यानि। ‘वर्षशतोपमाः चत्वारः मासाः’ इति अतिशयोक्त्या प्रतीक्षायाः दैर्घ्यं मापितम्। चक्रवाकीदृष्टान्तेन सीतायाः अनुगमनशीलता स्मारिता — या दण्डकारण्यम् अपि उद्यानम् इव अमन्यत, सा इदानीं क्व इति ध्वनिः। कविः अत्र प्रकृतिवर्णनं स्मृतिं प्रति, स्मृतिं च क्रोधं प्रति नयति। सप्तसु श्लोकेषु द्वौ एव वुल्गेटमात्रौ (द्विषष्टितमः त्रिषष्टितमश्च), शिष्टाः समीक्षितेन सह मिलन्ति; अतः अत्र पाठपरम्परे पुनः सङ्गच्छेते। ‘पश्य लक्ष्मण’ इति सम्बोधनेन रामः स्वदुःखं भ्रात्रा सह विभजते।

"Gentle brother, the pools shine with their clear water, loud with the cries of ospreys and crowded with flocks of cakravākas. Prince, the time has come for kings bent on conquest and bound in enmity to one another to march. This is the first season of marching for kings, and yet I see neither Sugrīva nor any such undertaking of his." With these words the subject of the sarga changes from description to reproach: having said that the time for marching has come, Rāma at once adds that he does not see Sugrīva, and all the description before turns into a single charge. "On the mountain slopes the asanas, saptaparṇas and kovidāras are in flower, and the bandhujīvas and dark tamālas are to be seen. Look, Lakṣmaṇa, the riverbanks are covered on every side with geese, cranes, cakravākas and ospreys." Flowering trees and flocks on the sandbanks, all this beauty is empty to him, and by saying "look, Lakṣmaṇa" he shares his sorrow with his brother. "For me, burning with grief and not seeing Sītā, these four months of rain have been like a hundred years. Like a cakravākī following her mate she followed me into the forest, and she thought the rough Daṇḍaka forest a pleasure garden." The hundred years measure the length of the waiting, and the image of the faithful bird recalls how she followed him; she who thought even the Daṇḍaka a garden, where is she now? So the poet leads the description of nature into memory, and memory into anger.

१०सुग्रीवस्य निर्दयता, सत्यपालनस्य महत्त्वम्

६६प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण॥

६७अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः॥

६८इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतपः॥

६९स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते॥

७०स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुंगवम्।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम॥

७१अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः॥

७२शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः॥

‘लक्ष्मण, प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते च मयि राजा सुग्रीवः कृपां न कुरुते। अहम् अनाथः हृतराज्यः रावणेन धर्षितः दीनः दूरगृहः कामी च, तं च शरणं गतः — सौम्य, एतैः एव कारणैः दुरात्मनः वानरराजस्य सुग्रीवस्य अहं परंतपः अपि परिभूतः। सः सीतायाः परिमार्गणे कालं परिसंख्याय समयं कृत्वा अपि कृतार्थः सन् दुर्मतिः न अवबुध्यते। अतः त्वं किष्किन्धां प्रविश्य ग्राम्यसुखे सक्तं मूर्खं वानरपुंगवं सुग्रीवं मम वचनात् ब्रूहि। उपपन्नानाम् अर्थिनां पूर्वम् उपकारिणां च आशां संश्रुत्य यः हन्ति, सः लोके पुरुषाधमः। शुभं वा पापं वा यत् वाक्यम् उदीरितम्, तत् यः सत्येन परिगृह्णाति, सः वीरः पुरुषोत्तमः।’ अत्र रामः द्वाभ्यां सुभाषितश्लोकाभ्यां सत्यपालनस्य साधारणं धर्मम् उपन्यस्य पश्चात् सुग्रीवे तम् उपनयति। रामस्य आत्मनिवेदनं षड्भिः विशेषणैः क्रियते — अनाथः, हृतराज्यः, धर्षितः, दीनः, दूरगृहः, कामी; एतानि सुग्रीवस्य दृष्टौ रामस्य दौर्बल्यसूचकानि, रामस्य दृष्टौ तु परिभवस्य कारणानि। ‘परिभूतः परंतपः’ इति विरोधाभासः — यः शत्रून् तापयति सः एव परिभूतः। तदनन्तरं द्वौ सुभाषितश्लोकौ — आशां भङ्क्त्वा हन्ता पुरुषाधमः, सत्येन वाक्यं पालयन् पुरुषोत्तमः; एतयोः मध्ये सुग्रीवः स्वयम् एव स्थानं गृह्णातु इति व्यङ्ग्यम्। रामः स्वयं न शपति, अपितु सामान्यनीतिम् एव उक्त्वा तं लज्जयति; एषा मर्यादापुरुषोत्तमस्य रीतिः। सप्तसु श्लोकेषु सर्वे अनुष्टुभः, तेन च वचनं द्रुततरं प्रतीयते। षट्षष्टितमे ‘राजा सुग्रीवः’ इति पदेन राजधर्मः स्मारितः — राजा शरणागतस्य रक्षकः भवितुम् अर्हति।

"Lakṣmaṇa, though I have lost my beloved, though I am stricken with grief, robbed of my kingdom and driven into exile, King Sugrīva shows me no pity. 'He has no protector, he has lost his kingdom, Rāvaṇa has insulted him, he is wretched, his home is far away, he is a man in longing, and he has come to me for refuge': for just these reasons, gentle brother, that evil-minded king of the monkeys, Sugrīva, slights me, scorcher of foes though I am." Rāma describes himself in six words, without protector, without kingdom, insulted, wretched, far from home, longing; to Sugrīva these are signs of weakness, to Rāma they are the causes of the insult. That the scorcher of foes should be the one slighted is a bitter paradox. And calling him "King Sugrīva" reminds him of a king's duty, to protect one who has come for refuge. "He fixed the time for the search for Sītā and made his compact, and now that he has what he wanted the dull-witted creature pays no heed to it. So go into Kiṣkindhā and speak for me to that bull among monkeys, the fool Sugrīva, who clings to his vulgar pleasures. One who raises the hopes of capable suppliants who have already helped him, and then dashes them, is the lowest of men in this world. But one who keeps in good faith the word he has given, whether fair or foul, is a hero and the best of men." With these two maxims Rāma states the general law of keeping one's word, and then leaves Sugrīva to find his own place between the lowest of men and the best. He does not curse him himself; he states the common rule and so puts him to shame, which is the way of the most honourable of men.

११कृतघ्नानां निन्दा, रामस्य रोषः, कालातिक्रमः

७३कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते॥

७४नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे।
द्रष्टुमिच्छसि चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम्॥

७५घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छसि॥

७६काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज॥

७७यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः॥

७८वर्षाः समयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः।
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते॥

७९सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम्॥

‘ये कृतार्थाः सन्तः अकृतार्थानां मित्राणां सहायाः न भवन्ति, तान् कृतघ्नान् मृतान् अपि क्रव्यादाः न उपभुञ्जते। नूनं सुग्रीवः मया रणे विकृष्टस्य काञ्चनपृष्ठस्य चापस्य विद्युद्गणोपमं रूपं द्रष्टुम् इच्छति। कुपितस्य मम संयुगे वज्रस्य निर्घोषम् इव घोरं ज्यातलनिर्घोषं पुनः श्रोतुम् इच्छति। वीर नृपात्मज, त्वत्सहायस्य मे पराक्रमे परिज्ञाते सति एवं गते अपि अस्य चिन्ता न स्यात् इति काममेव आश्चर्यम्। परपुरंजय, यदर्थम् अयम् आरम्भः कृतः, तं समयं कृतार्थः प्लवगेश्वरः न अभिजानाति। हरीश्वरः वर्षासमयकालं प्रतिज्ञाय विहरन् व्यतीतान् चतुरः मासान् न अवबुध्यते। सामात्यपरिषत् क्रीडन् सः पानम् एव उपसेवते; शोकदीनेषु अस्मासु सुग्रीवः दयां न कुरुते।’ अत्र रामस्य वचनं क्रमेण तीव्रतरं भवति — प्रथमं खेदः, ततः उपालम्भः, ततः च भयसूचना। कृतघ्नानां निन्दा तीव्रतमेन दृष्टान्तेन क्रियते — मांसाहारिणः अपि तेषां शवं न स्पृशन्ति। ततः रामः स्वस्य धनुषः ज्यायाः च स्मरणं कारयति; एतत् प्रच्छन्नं भयसूचनम्, यत् अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणस्य रोषेण प्रकटीभविष्यति। ‘विद्युद्गणोपमम्’ ‘वज्रनिर्घोषम्’ इति द्वे इन्द्रोपमे धनुषः भीषणत्वं स्थापयतः। षट्सप्ततितमे श्लोके रामः लक्ष्मणं स्वसहायम् इति स्मारयन् सुग्रीवस्य निश्चिन्तताम् आश्चर्यम् इति वदति। अन्ते सुग्रीवस्य दिनचर्या वर्णिता — सामात्यपरिषत् क्रीडा, पानम्; शोकदीनेषु च अदया। एषा विपरीतचित्रणपद्धतिः उपालम्भं पूर्णं करोति। सप्तसु श्लोकेषु त्रयः धनुर्विषयकाः, चत्वारः च सुग्रीवस्य प्रमादविषयकाः। ‘प्लवगेश्वरः’ ‘हरीश्वरः’ इति राजपदयोः प्रयोगेण उपालम्भः अधिकं तीक्ष्णः भवति — ईश्वरः सन् अपि सः स्वधर्मं न पालयति।

"Those who, having gained their own ends, will not help friends who have not gained theirs, such ingrates not even the eaters of flesh will touch when they are dead." The ungrateful are condemned by the harshest of images. "Surely he wants to see the shape of my gold-backed bow, like a mass of lightning, as I draw it in battle. Surely he wants to hear again the dreadful twang of my bowstring, like the crash of the thunderbolt, when I am angry in the fight. Heroic prince, when he knows my prowess and knows I have you at my side, it is strange indeed that he feels no anxiety even now." Here is a veiled threat; lightning and thunderbolt, both weapons of Indra, show how terrible the bow is, and this warning will break out in Lakṣmaṇa's anger in the next sarga. "Conqueror of enemy cities, now that the lord of the monkeys has what he wanted, he does not acknowledge the compact for whose sake all this was undertaken. He promised the end of the rains as the time, and now, lost in his pleasures, he does not notice that four months have passed. He sports with his ministers and courtiers and gives himself to drink, and Sugrīva shows no pity for us, wretched with grief." Rāma's words grow sharper step by step, from sorrow to reproach to warning. Sugrīva's days, spent at play and drink among his ministers, while those in grief receive no mercy, complete the reproach, and calling him "lord of the apes" and "lord of the monkeys" gives it an edge: he is a lord, yet does not keep a lord's duty.

१२सुग्रीवाय संदेशः, वालिपथस्मारणम्, लक्ष्मणस्य निश्चयः

८०उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वीर महाबल।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः॥

८१न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः॥

८२एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम्॥

८३यदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ।
तत्तद्ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः॥

८४कुरुष्व सत्यं मम वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः॥

८५स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरे मानववंशवर्धनः॥

‘वीर महाबल, गच्छ; त्वया सुग्रीवः वक्तव्यः, मम रोषस्य यत् रूपम्, तत् च एनं ब्रूयाः इदं वचः — येन वाली हतः सन् गतः, सः पन्थाः न संकुचितः; सुग्रीव, समये तिष्ठ, मा वालिपथम् अन्वगाः। रणे वाली एकः एव मया शरेण निहतः; त्वां तु सत्यात् अतिक्रान्तं सबान्धवं हनिष्यामि। नरश्रेष्ठ पुरुषर्षभ, एवं विहिते कार्ये यत् यत् हितम्, तत् तत् ब्रूहि; त्वर, कालव्यतिक्रमः वर्तते।’ ‘वानरेश्वर, शाश्वतं धर्मम् अवेक्ष्य मम प्रतिश्रुतं सत्यं कुरुष्व; मा त्वम् अद्य मम चोदितैः शरैः प्रेतगतः सन् यमक्षये वालिनं पश्येः।’ तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं दीनं च पूर्वजं प्रसमीक्ष्य उग्रतेजाः मानववंशवर्धनः लक्ष्मणः हरीश्वरे तीव्रां मतिं चकार। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ; तैः च अग्रिमस्य सर्गस्य किष्किन्धागमनस्य सेतुः बध्यते। रामस्य संदेशः त्रिभिः अंशैः — प्रथमं स्मारणम् (वालिपथः न संकुचितः), ततः आज्ञा (समये तिष्ठ), ततः च भयम् (हनिष्यामि सबान्धवम्)। ‘मा वालिपथमन्वगाः’ इति वाक्यं सर्गस्य तीक्ष्णतमम्। तथापि रामः लक्ष्मणम् आदिशति यत् ‘यत् हितं तत् ब्रूहि’ इति — क्रोधे अपि हितचिन्ता न त्यक्ता। चतुरशीतितमे श्लोके दीर्घवृत्तेन शपथवाक्यं निबद्धम्, तेन च गाम्भीर्यं वर्धते। अन्तिमः श्लोकः लक्ष्मणस्य मौनं वर्णयति — सः न प्रतिवदति, अपितु ‘तीव्रां मतिं चकार’; एतत् एव अग्रिमस्य सर्गस्य बीजम्, यत्र सः धनुः गृहीत्वा किष्किन्धां प्रति प्रस्थास्यति। षट्सु श्लोकेषु चत्वारः अनुष्टुभः, द्वौ च दीर्घवृत्तौ; एषा एव अस्य कवेः सर्गसमाप्तेः रीतिः। ‘उच्यताम्’ इति कर्मणि प्रयोगेण रामः स्वयं न वदति, लक्ष्मणद्वारा एव वदति इति मर्यादा रक्षिता।

"Go, mighty hero," Rāma said. "Sugrīva must be told what form my anger takes, and give him this message as well: 'The road by which Vālin went when he was killed has not closed. Keep to our compact, Sugrīva; do not follow Vālin's road. In battle it was Vālin alone that I struck down with an arrow, but if you break your word I will kill you and your kinsmen with you.' Best of men, bull among men, in this state of affairs tell him whatever is good for him. Hurry; the time is passing. 'Lord of the monkeys, look to eternal dharma and make true the promise you gave me; do not go today, sped by my arrows, the way of the dead to see Vālin in Yama's realm.'" Rāma's message has three parts, a reminder that Vālin's road is not closed, a command to keep the compact, and a threat to kill him with his kin; "do not follow Vālin's road" is the sharpest line in the sarga. Yet even in anger Rāma tells Lakṣmaṇa to say what is for Sugrīva's good; care for his welfare is not abandoned. And he speaks through Lakṣmaṇa rather than himself, keeping due dignity. Seeing his elder brother so wretched and lamenting, his anger fiercely swollen, the son of Sumitrā, terrible in his energy, the increaser of the race of men, set his mind hard against the lord of the monkeys. Lakṣmaṇa does not answer; he only hardens his resolve, and this is the seed of the next sarga, where he will take up his bow and set out for Kiṣkindhā. The closing verses are in a longer metre, as the poet likes to end a sarga, and they build the bridge to the journey to Kiṣkindhā.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
कामशोकाभिपीडितः ३०.१ विरहजनितेन शोकेन अत्यन्तं पीडितः
सन्धिः
शोक + अभिपीडित → शोकाभिपीडित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कामजेन शोकेन अभिपीडितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (रामस्य विशेषणम्)
मुहूर्तान्मतिमान् ३०.४ एकस्मात् मुहूर्तात् परं बुद्धिमान् (सन्)
सन्धिः
मुहूर्तात् + मतिमान् → मुहूर्तान्मतिमान् — अनुनासिकसन्धिः (त् + म = न् + म)
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयम्; मुद्रणे हलन्तानन्तरम् अवकाशः, सः अत्र संवृतः
विभक्तिः
पञ्चमी एकवचनम् (मुहूर्तात्) + प्रथमा एकवचनम् (मतिमान्)
विललापार्तया ३०.५ आर्तया वाचा विलापं कृतवान्
सन्धिः
विललाप + आर्तया → विललापार्तया — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); एषा पदयोः बाह्यसन्धिः, मुद्रणे एकपदवत् लिखिता
समासः
समासः नास्ति — ‘विलप्’ धातोः लिट् + ‘आर्ता’ इति विशेषणम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लिट्) + तृतीया एकवचनम् स्त्रीलिङ्गम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सारसारावनादिनी ३०.७ सारसपक्षिणां स्वरः इव मधुरं भाषमाणा
सन्धिः
सारस + आराव → सारसाराव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सारसानाम् आरावः इव नदति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (सीतायाः विशेषणम्)
पुण्डरीकविशालाक्षी ३०.१० श्वेतकमलम् इव विशालनयना
सन्धिः
विशाल + अक्षी → विशालाक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुण्डरीकम् इव विशाले अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शरद्गुणनिरन्तरः ३०.१२ शरदः गुणैः अविच्छिन्नं वर्धमानः
सन्धिः
शरत् + गुण → शरद्गुण — जश्त्वसन्धिः (त् + ग = द् + ग)
समासः
शरदः गुणैः निरन्तरः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘कामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणः ३०.१४ शोभासम्पन्नः लक्ष्मणः
सन्धिः
लक्ष्मीवान् + लक्ष्मणः → लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणः — लकारपरे नकारस्य लकारादेशः सानुनासिकः
समासः
समासः नास्ति — पदद्वयम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
भ्रातुर्विषादात् ३०.१५ भ्रातुः खेदं दृष्ट्वा, तत्कारणात्
सन्धिः
भ्रातुः + विषादात् → भ्रातुर्विषादात् — विसर्गस्य रेफादेशः (उत्वरत्वम्)
समासः
भ्रातुः विषादः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
समाधियोगानुगतम् ३०.१७ चित्तैकाग्र्येण युक्तम्
सन्धिः
योग + अनुगत → योगानुगत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समाधियोगेन अनुगतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘कालम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ससामधर्मार्थसमाहितम् ३०.१९ सान्त्वनेन सह धर्मेण अर्थेन च युक्तम्
सन्धिः
धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
साम्ना सह धर्मार्थाभ्यां समाहितम् — बहुव्रीहिगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कुटजार्जुनगन्धिनः ३०.२५ कुटजस्य अर्जुनस्य च पुष्पगन्धयुक्ताः
सन्धिः
कुटज + अर्जुन → कुटजार्जुन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कुटजार्जुनयोः गन्धः येषु सन्ति ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘वृष्टिवाताः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तारार्कनिशाकराणाम् ३०.२८ नक्षत्राणां सूर्यस्य चन्द्रस्य च
सन्धिः
तारा + अर्क → तारार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); निशा + कर → निशाकर, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ताराः च अर्कः च निशाकरः च, तेषाम् — द्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
षट्पादवृन्दैः ३०.३० भ्रमरसमूहैः
सन्धिः
षष् + पाद → षट्पाद — जश्त्वचर्त्वसन्धिः (ष् + प = ट् + प)
समासः
षट्पादानां वृन्दानि, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पद्मरजोऽवकीर्णैः ३०.३१ कमलपरागेण विकीर्णैः
सन्धिः
रजः + अवकीर्ण → रजोऽवकीर्ण — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, परस्य अकारस्य लोपे अवग्रहः
समासः
पद्मानां रजसा अवकीर्णाः, तैः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘हंसैः’ इत्यर्थे विशेषणम्)
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः ३०.३४ पुष्पभारेण नम्रीभूताग्रशाखैः
सन्धिः
पुष्प + अतिभार → पुष्पातिभार, भार + अवनत → भारावनत, अवनत + अग्र → अवनताग्र — सर्वत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
पुष्पाणाम् अतिभारेण अवनताः अग्रशाखाः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘प्रियकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का ३०.३७ घर्मव्याप्त्या शुष्ककर्दमा
सन्धिः
सूर्य + आतप → सूर्यातप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सूर्यातपस्य क्रामणेन नष्टः पङ्कः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भूमिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः ३०.३८ शरदः गुणैः वर्धितरूपशोभाः
सन्धिः
शरत् + गुण → शरद्गुण — जश्त्वसन्धिः; गुण + आप्यायित → गुणाप्यायित — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
शरदः गुणैः आप्यायिते रूपशोभे येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘वृषाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका ३०.४५ चञ्चलचन्द्रकिरणस्पर्शजहर्षेण प्रकाशिततारका
सन्धिः
हर्ष + उन्मीलित → हर्षोन्मीलित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); चञ्चत् + चन्द्र → चञ्चच्चन्द्र — श्चुत्वसन्धिः (त् + च = च् + च)
समासः
चञ्चतां चन्द्रकराणां स्पर्शजेन हर्षेण उन्मीलिताः तारकाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘संध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा ३०.४६ यस्याः उदितचन्द्रः एव सौम्यं मुखम्
सन्धिः
शशाङ्क + उदित → शशाङ्कोदित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उदितः शशाङ्कः एव सौम्यं वक्त्रं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘रात्रिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुप्तैकहंसम् ३०.४८ यस्मिन् एकः हंसः सुप्तः
सन्धिः
सुप्त + एक → सुप्तैक — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः
सुप्तः एकः हंसः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया वा प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘सलिलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मीनोपसंदर्शितमेखलानाम् ३०.५४ यासां मत्स्याः एव मेखलाम् इव दर्शयन्ति
सन्धिः
मीन + उपसंदर्शित → मीनोपसंदर्शित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मीनैः उपसंदर्शिता मेखला यासां तासाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नदीवधूनाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः ३०.५६ धनुः गृहीत्वा दण्डम् उद्यम्य स्थितः प्रचण्डः
सन्धिः
चाप + उद्यत → चापोद्यत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
गृहीतः चापः उद्यतः दण्डः च येन सः चण्डः — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘कामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नवसंगमसब्रीडा ३०.५८ नूतनसमागमे लज्जायुक्ताः
सन्धिः
सह + ब्रीडा → सब्रीडा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः बहुव्रीहौ
समासः
नवसंगमे सब्रीडाः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘योषितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकाभितप्तस्य ३०.६४ शोकेन सन्तप्तस्य
सन्धिः
शोक + अभितप्त → शोकाभितप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शोकेन अभितप्तः, तस्य — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मम’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रव्यादाः ३०.७३ मांसभक्षकाः जन्तवः
सन्धिः
क्रव्य + अद् → क्रव्याद् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
क्रव्यम् अदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
विद्युद्गणोपमम् ३०.७४ बिजलीसमूहसदृशम्
सन्धिः
विद्युत् + गण → विद्युद्गण — जश्त्वसन्धिः (त् + ग = द् + ग); गण + उपम → गणोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
विद्युतां गणस्य उपमा यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘रूपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सामात्यपरिषत् ३०.७९ मन्त्रिभिः सभासद्भिः च सहितः
सन्धिः
स + अमात्य → सामात्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अमात्यैः परिषदा च सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तीव्रविवृद्धकोपम् ३०.८५ यस्य क्रोधः तीव्रः वर्धितः च
सन्धिः
वि + वृद्ध → विवृद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तीव्रः विवृद्धः च कोपः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पूर्वजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)