किष्किन्धाकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः
शरदागमदर्शनम्, सुग्रीवस्य प्रमादः, हनूमतः नीतियुक्तं वचनम्, सुग्रीवस्य निश्चयः, नीलाय सेनासमाह्वानाज्ञा
वर्षासु गतासु हनूमान् विमलं व्योम शरत्प्रवृत्तिं च समीक्ष्य सुग्रीवं कामवृत्तं मन्दधर्मार्थसंग्रहं मन्त्रिष्वेव न्यस्तकार्यं च पश्यति। वाक्यतत्त्वज्ञः सः हरीशं प्रसाद्य हितं पथ्यं सामधर्मार्थनीतिमत् च वचनम् आह — ‘राज्यं यशः कुलश्रीश्च प्राप्ताः; मित्रसंग्रहः एव शेषः। यः कालज्ञः मित्रेषु साधु वर्तते तस्य राज्यं कीर्तिः प्रतापश्च वर्धते। कालातीते मित्रकार्ये प्रवृत्तः महतोऽपि अर्थान् साधयित्वा मित्रार्थेन न युज्यते। अतः वैदेह्याः परिमार्गणं क्रियताम्। रामः त्वरमाणोऽपि तव वशानुगः, अतीतं कालं न निवेदयति। तेन प्राणत्यागे अपि अविशङ्केन तव प्रियं कृतम्; अतः सर्वात्मना तस्य प्रियं कुरु। तव आज्ञया अस्माकं गतिः क्वापि न सज्जते; कोट्यग्रतः अप्रधृष्याः हरयः सन्ति।’ तत् काले साधु निरूपितं वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः उत्तमां मतिं कृत्वा नित्यकृतोद्यमं नीलं सर्वदिक्षु सैन्यसंग्रहे संदिदेश — ‘पञ्चदशदिनेभ्यः ऊर्ध्वम् आगतस्य वानरस्य प्राणान्तिकः दण्डः।’ एवं व्यवस्थां विधाय सः वेश्म प्रविवेश।
१समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्।
सारसाकुलसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्॥
२समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम्।
अत्यर्थं चासतां मार्गमेकान्तगतमानसम्॥
३निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।
प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्॥
४स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।
विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्॥
५क्रीडन्तमिव देवेशं गन्धर्वाप्सरसां गणैः।
मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्॥
६उच्छिन्नराज्यसंदेहं कामवृत्तमिव स्थितम्।
निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्॥
मारुतात्मजः हनूमान् विमलं व्योम समीक्षते — गताः विद्युतः, गताः बलाहकाः, सारसानां कुलैः तत् संघुष्टम्, रम्यया ज्योत्स्नया च अनुलिप्तम् इव। वर्षाः गताः, शरत् प्रवृत्ता, कार्यारम्भस्य कालः उपस्थितः। किन्तु तदा सः सुग्रीवं समृद्धार्थं तथापि मन्दधर्मार्थसंग्रहम्, अत्यर्थम् असतां मार्गम् आश्रितम्, एकान्तगतमानसं च पश्यति। तस्य कार्यं निवृत्तम्, अर्थः सिद्धः; सः सदा प्रमदाभिरतः सन् सर्वान् अभिप्रेतान् मनोरथान् प्राप्तवान्। स्वां पत्नीं रुमाम् अभिप्रेतां समीप्सितां ताराम् अपि च लब्ध्वा अहोरात्रं विहरन् कृतार्थः विगतज्वरः च आसीत्। नन्दनवने अप्सरोगणैः सह क्रीडन् देवेशः इव सः मन्त्रिषु सर्वं राजकार्यं न्यस्य मन्त्रिणाम् अपि कर्मणाम् अनवेक्षकः अभवत्। राज्यनाशविषयकः संदेहः उच्छिन्नः इति मत्वा सः स्वेच्छाचारी एव स्थितः। कविः अत्र क्रमेण षड्भिः श्लोकैः सुग्रीवस्य प्रमादं वर्णयति — प्रथमं बाह्यं ऋतुपरिवर्तनम्, ततः तस्य अन्तःस्थितां शिथिलताम्। हनूमान् तु निश्चितार्थः अर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित् च आसीत्; अतः सः एव प्रबोधनाय योग्यः। अत्र ‘समृद्धार्थम्’ इति पदेन कविः विरोधं सूचयति — अर्थः समृद्धः, किन्तु धर्मार्थसंग्रहे मन्दता जाता। सुग्रीवस्य दोषः न दुष्टता, अपितु विस्मृतिः; सः प्रतिज्ञां न निराकरोति, केवलं तां न स्मरति। पूर्वसर्गे वर्षावर्णनम् आसीत्, अस्मिन् सर्गे तु शरदः स्वच्छता; ऋतुपरिवर्तनम् एव कर्तव्यस्य स्मारकम्। हनूमतः त्रीणि विशेषणानि — निश्चितार्थः, अर्थतत्त्वज्ञः, कालधर्मविशेषवित् — तस्य दौत्यसामर्थ्यं दर्शयन्ति। मन्त्री एव राजानं प्रबोधयितुम् अर्हति इति नीतिः अत्र प्रयुक्ता।
Hanumān, son of the Wind, looked up at the clear sky. The lightning was gone and the rain clouds with it; the sky rang with flocks of cranes and seemed anointed with lovely moonlight. The rains were over, autumn had begun, and the time had come to set to work. Yet he saw Sugrīva prosperous but slack in pursuing duty and gain, given over beyond measure to the ways of the ignoble, his mind set on private pleasure. His task was done and his aim achieved; forever delighting in women, he had won every wish he had set his heart on. He had his own beloved wife Rumā and the desirable Tārā as well, and he took his pleasure day and night, his purpose fulfilled and all his cares gone. Like the lord of the gods sporting with the apsarases in the Nandana garden, he had left all the business of the kingdom to his ministers and did not even look into what they did. Thinking that every doubt about losing his kingdom had been cut away, he simply followed his own pleasure. So in six verses the poet describes Sugrīva's negligence, first the change of season outside, then the slackness within. The word "prosperous" points to the contradiction: his wealth had grown, but his care for duty and gain had grown slack. Sugrīva's fault was not malice but forgetfulness; he did not reject his promise, he simply did not remember it. The last sarga described the rains, this one the clarity of autumn, and the turning of the season is itself the reminder of duty. Hanumān was sure of his purpose, knew the true nature of things and understood what each season requires, and these three qualities show why he was the one fit to rouse the king; it is a minister's place to wake his king.
७प्रसाद्य वाक्यैर्विविधैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।
वाक्यविद्वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः॥
८हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।
प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्॥
९हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्।
राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता॥
१०मित्राणां संग्रहः शेषस्तद्भवान्कर्तुमर्हति।
यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते॥
११तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चापि वर्धते।
यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप।
समान्येतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते॥
१२तद्भवान्वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये।
मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत्कर्तुमर्हति॥
वाक्यविद् हनूमान् विविधैः हेतुमद्भिः मनोरमैः वाक्यैः वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं प्रथमं प्रसादयति, ततः हितं तथ्यं पथ्यं सामधर्मार्थनीतिमत् प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयं च वचनम् अब्रवीत्। प्रसादनं पूर्वम्, उपदेशः पश्चात् — एषा नीतिः अत्र सूच्यते। हरीश्वरम् उपागम्य सः आह — ‘राज्यं प्राप्तम्, यशः प्राप्तम्, कुलपरम्परागता श्रीः अपि अभिवर्धिता; मित्राणां संग्रहः एव शेषः, तं भवान् कर्तुम् अर्हति। यः मित्रेषु कालज्ञः सन् सततं साधु वर्तते, तस्य राज्यं कीर्तिः प्रतापः च वर्धते। यस्य कोशः दण्डः मित्राणि आत्मा च — एतानि सर्वाणि समानि सन्ति, सः एव महत् राज्यम् अश्नुते। एषु चतुर्षु मित्रम् अपि तुल्यम् अङ्गम् इति स्मर्तव्यम्। भवान् वृत्तसम्पन्नः, निरत्यये पथि स्थितः; अतः मित्रस्य अर्थाय यत् अभिनीतं प्रतिज्ञातं च, तत् यथावत् कर्तुम् अर्हति।’ एवं हनूमान् राजनीतेः सामान्यं नियमं प्रथमम् उक्त्वा पश्चात् सुग्रीवे तम् उपनयति। ‘राज्यं यशः श्रीः’ इति त्रयं प्राप्तम् इति प्रथमं स्मारयित्वा हनूमान् शेषं कर्तव्यम् उपन्यस्यति; एषा प्रशंसापूर्विका प्रेरणा। ‘कालज्ञः’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — मित्रकार्ये कालः एव प्रधानम् अङ्गम्। कोशदण्डमित्रात्मानः इति चत्वारि राज्याङ्गानि गणयित्वा तेषु मित्रं समानं स्थापयति, येन मित्रोपेक्षा राज्यहानिः एव भवति इति सिध्यति। ‘निरत्यये पथि स्थितः’ इति सुग्रीवस्य सदाचारं प्रशंसन् सः तम् एव सदाचारं प्रतिज्ञापालनाय आह्वयति।
Hanumān, who knew how to speak, first won over the lord of monkeys, himself a judge of words, with pleasing and well-reasoned speech of many kinds. Then he spoke words that were beneficial, true and wholesome, shaped by conciliation, duty, advantage and policy, joined with affection and goodwill and meant to inspire confidence; first he pleased him, then he advised him, as good policy requires. Approaching the lord of monkeys, he said, "You have won your kingdom and your fame, and the fortune handed down in your family has grown. What remains is to make good your bonds with your allies, and that you ought to do. The king who knows the right time and always behaves well towards his friends sees his kingdom, his fame and his power increase. The king whose treasury, army, allies and own self are all kept in equal order enjoys a great kingdom." Among these four, an ally counts as much as any, so neglecting a friend is itself a loss to the kingdom. "You are perfect in conduct and walk a path free from danger; so you ought to carry out properly what you undertook and promised for your friend's sake." Hanumān first states the general rule of statecraft and then applies it to Sugrīva. He begins by reminding him of the three things he has gained, kingdom, fame and fortune, and only then brings up what remains to be done, urging him on by way of praise. The key word is knowing the right time, for in a friend's business timing is everything; and by praising Sugrīva's good conduct he calls on that very conduct to keep its promise.
१३संत्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे यो न वर्तते।
सम्भ्रमाद्विकृतोत्साहः सोऽनर्थैर्नावरुध्यते॥
१४यो हि कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते।
स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते॥
१५तदिदं मित्रकार्यं नः कालातीतमरिंदम।
क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम्॥
१६न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित्।
त्वरमाणोऽपि स प्राज्ञस्तव राजन्वशानुगः॥
१७कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः।
अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः॥
१८तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव।
हरीश्वर कपिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि॥
‘यः सर्वाणि स्वकर्माणि संत्यज्य सम्भ्रमेण विकृतोत्साहः सन् मित्रार्थे न वर्तते, सः अनर्थैः अवरुध्यते। यः च कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु प्रवर्तते, सः महतः अपि अर्थान् साधयित्वा मित्रार्थेन न युज्यते — कालातीतं कर्म फलहीनम् इति भावः। अरिंदम, इदं मित्रकार्यम् अस्माकं कालातीतं जातम्; अतः वैदेह्याः परिमार्गणं राघवस्य कृते शीघ्रं क्रियताम्। कालवित् रामः त्वरमाणः अपि प्राज्ञः सन् तव वशानुगः एव तिष्ठति, संकोचात् अतीतं कालं च ते न निवेदयति। एतत् एव तस्य महत्त्वम् — अधिकारे सति अपि सः न चोदयति। सः स्फीतस्य कुलस्य केतुः, दीर्घबन्धुः, अप्रमेयप्रभावः, गुणैः च अप्रतिमः। तेन पूर्वं तव कार्यं कृतम्, वाली हतः, राज्यं च दत्तम्; अतः इदानीं भवान् तस्य कार्यं कुरु। हरीश्वर, कपिश्रेष्ठान् आज्ञापयितुम् अर्हसि।’ अत्र त्रयः दृष्टान्तक्रमाः — प्रथमं यः मित्रार्थे न प्रवर्तते, ततः यः कालातीते प्रवर्तते, ततः च वर्तमानं प्रसङ्गम् एव उपनयति। ‘कालातीतम्’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम्, येन उपालम्भः मृदुः अपि स्पष्टः भवति। हनूमान् ‘नः’ इति बहुवचनेन आत्मानम् अपि दोषभागिनं करोति, तेन च वचनं न कठोरं प्रतिभाति। रामस्य मौनं तस्य गुणः एव, न उपेक्षा — इति व्याख्याय हनूमान् सुग्रीवस्य लज्जाम् उद्दीपयति। ‘केतुः’ इति पदेन रामः कुलस्य ध्वजः इव उन्नतः सूच्यते।
"One who does not drop all his own affairs and eagerly, unstintingly act for his friend is hemmed in by misfortune," Hanumān went on. "And one who takes up a friend's business after its time has passed gains nothing from it as a service to his friend, however great the things he achieves"; a deed done too late bears no fruit. "Subduer of foes, this business of our friend is already late. Let the search for Vaidehī be started quickly for Rāghava. Rāma knows the right time, and though he is anxious to begin, he is wise and defers to you and does not tell you the time has gone by." That is his greatness: though he has the right, he does not press. "Rāghava is the banner of a great house, a friend for the long years, of boundless power and unmatched in virtue. He did your work before, killing Vālin and giving you the kingdom; now do his. Lord of monkeys, you should give your orders to the best of the monkeys." The argument moves in three steps, from the one who will not act for his friend, to the one who acts too late, to the case at hand. The words "too late" come twice, so that the reproach is gentle yet unmistakable. Hanumān says "our friend", including himself in the blame, so that his words do not sound harsh. By explaining that Rāma's silence is a virtue and not indifference, he stirs Sugrīva's sense of shame, and by calling Rāma the banner of his house he shows him raised high like a flag.
१९नहि तावद्भवेत्कालो व्यतीतश्चोदनादृते।
चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत्कालव्यतिक्रमः॥
२०अकर्तुरपि कार्यस्य भवान्कर्ता हरीश्वर।
किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च वधेन च॥
२१शक्तिमानतिविक्रान्तो वानरर्क्षगणेश्वर।
कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं न सज्जसे॥
२२कामं खलु शरैः शक्तः सुरासुरमहोरगान्।
वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञामवेक्षते॥
२३प्राणत्यागाविशंकेन कृतं तेन महत्प्रियम्।
तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे॥
२४देवदानवगन्धर्वा असुराः समरुद्गणाः।
न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमिव राक्षसाः॥
२५तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रतिकृतस्तथा।
रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम्॥
‘चोदनां विना यावत् कार्यम् आरभ्यते, तावत् एव कालः न अतीतः इति गण्यते; चोदितस्य हि कार्यस्य कालव्यतिक्रमः एव सिद्धः भवति। अतः स्वयम् एव प्रवर्तस्व। हरीश्वर, अकर्तुः अपि पुरुषस्य कार्यस्य भवान् कर्ता; यः तु राज्येन वधेन च पूर्वम् एव प्रतिकृतवान्, तस्य विषये किं पुनः वक्तव्यम्। वानरर्क्षगणेश्वर, त्वं शक्तिमान् अतिविक्रान्तः च असि; तथापि दाशरथेः प्रीतिं कर्तुम् आज्ञादाने किं नु सज्जसे, किमर्थं विलम्बसे। दाशरथिः स्वयं शरैः सुरान् असुरान् महोरगान् च वशे कर्तुं समर्थः एव, तथापि सः तव प्रतिज्ञाम् अपेक्षमाणः तिष्ठति। प्राणत्यागे अपि अविशङ्केन तेन तव महत् प्रियं कृतम्; अतः वयं पृथिव्याम् अम्बरे च तस्य पत्नीं वैदेहीं मार्गाम। देवाः दानवाः गन्धर्वाः असुराः मरुद्गणाः यक्षाः च तस्य भयं न कुर्युः, किं पुनः राक्षसाः। पिङ्गेश, एवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रतिकृतवतः च रामस्य सर्वात्मना प्रियं कर्तुम् अर्हसि।’ अत्र हनूमतः वचनं क्रमेण तीव्रतरं भवति — प्रथमं नीतिवाक्यम्, ततः उपालम्भः, ततः च रामस्य सामर्थ्यस्मरणम्, यत् प्रच्छन्नं भयसूचनम् अपि। ‘अकर्तुरपि कार्यस्य भवान् कर्ता’ इति सुग्रीवस्य औदार्यं प्रशंसन् सः प्रत्युपकारस्य अवश्यकर्तव्यतां सूचयति। ‘किं नु सज्जसे’ इति प्रश्नः एव सर्गस्य केन्द्रम्। रामः स्वयं समर्थः अपि प्रतिज्ञाम् अपेक्षते — एतत् तस्य मर्यादापालनम्, न दौर्बल्यम्। देवदानवगन्धर्वादीनां गणनया रामस्य अभयत्वं स्थापयित्वा हनूमान् अन्ते ‘सर्वात्मना’ इति पदेन अर्धहृदयेन न कर्तव्यम् इति निर्दिशति।
"The time is not yet past so long as one has not had to be urged," Hanumān said; "it is when a man has to be urged that the business has run past its season. So act of your own accord. Lord of monkeys, you are one who would do a man's work even if he had done nothing for you; how much more for one who has already repaid you with a kingdom and with a slaying! You have the strength and surpassing valour, lord of the hosts of monkeys and bears; why do you hesitate to give the order and please Daśaratha's son?" This question is the centre of the sarga. "Daśaratha's son could bring gods, demons and great serpents under his power with his arrows, yet he waits on your promise." That he waits though able to act alone shows his respect for what is proper, not weakness. "Without a thought for his own life he did you a great kindness; so let us search for his wife Vaidehī on the earth and in the sky. Neither gods nor dānavas, gandharvas, asuras, the Marut hosts nor yakṣas could make him afraid, let alone rākṣasas. Lord of the tawny ones, for Rāma, so mighty and the first to do you a kindness, you ought to do what pleases him with your whole heart." Hanumān's speech grows sharper step by step, first a maxim, then a reproach, then a reminder of Rāma's might, which carries a hidden warning too. In praising Sugrīva as one who helps even those who have not helped him, he makes plain that repaying a kindness is a duty that cannot be escaped, and "with your whole heart" means it must not be done half-heartedly.
२६नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे।
कस्यचित्सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया॥
२७तदाज्ञापय कः किं ते कुतो वापि व्यवस्यतु।
हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ॥
२८तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधु निरूपितम्।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम्॥
२९संदिदेशातिमतिमान्नीलं नित्यकृतोद्यमम्।
दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसंग्रहे॥
३०यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः।
समागच्छन्त्यसङ्गेन सेनाग्र्येण तथा कुरु॥
‘कपीश्वर, तव आज्ञया अस्माकं कस्यापि गतिः न अधस्तात् अवनौ, न अप्सु, न उपरि अम्बरे सज्जते — सर्वत्र वयं गन्तुं शक्ताः। अनघ, अतः केवलम् आज्ञापय — कः किं कुतः वा व्यवस्यतु; अप्रधृष्याः हरयः तव कोटिसंख्यातः अपि अधिकाः सन्ति।’ इति हनूमतः वचनं काले साधु निरूपितम् आसीत्। तत् श्रुत्वा सत्त्वसम्पन्नः सुग्रीवः उत्तमां मतिं चकार — प्रमादः त्यक्तः, कर्तव्यं च निश्चितम्। अतिमतिमान् सः नित्यकृतोद्यमं नीलं संदिदेश — सर्वासु दिक्षु सर्वेषां सैन्यानाम् उपसंग्रहे नियुक्तः भव इति। ‘यथा मम समग्रा सेना सर्वशः यूथपालाः च असङ्गेन विना विलम्बं सेनाग्र्येण सह समागच्छन्ति, तथा कुरु।’ एकेन एव वचनेन हनूमान् यत् साधितवान्, तत् अस्य सर्गस्य फलम्। ‘नाधस्तात्, न अप्सु, न उपरि’ इति त्रिभुवनव्यापिनी गतिः वानराणां सामर्थ्यं दर्शयति, तत् च अग्रिमस्य सर्गस्य सेतुः। हनूमान् अन्ते केवलम् आज्ञाम् एव याचते, न किमपि अन्यत् — एषा सेवकस्य मर्यादा। ‘काले साधु निरूपितम्’ इति कविवचनम् एव हनूमतः वाक्यस्य प्रशंसा। सुग्रीवः क्रोधं न करोति, अपितु तत्क्षणम् एव उत्तमां मतिं करोति — एतत् तस्य सत्त्वसम्पन्नता। नीलः ‘नित्यकृतोद्यमः’ इति विशेषणेन योग्यतया एव नियुक्तः।
"Lord of monkeys," Hanumān said, "at your command none of us will be held back, not below on the earth, not in the waters, not above in the sky. So just give the order, sinless one, saying who is to do what and from where. You have more than millions of monkeys whom no one can withstand." Their power to go anywhere, below, in the waters and above, shows the monkeys' might and leads into the next sarga, and in the end Hanumān asks only for the order, as a servant should. The poet himself praises the speech as well framed and spoken at the right moment. Hearing it, Sugrīva, who was full of spirit, made an excellent resolve; he did not grow angry, but at once cast off his negligence and fixed on his duty, and that shows his true mettle. Most shrewd, he gave orders to Nīla, a monkey always ready to exert himself and so chosen for his fitness, to muster all the armies from every quarter: "See that my whole army and all the troop leaders come together quickly and without hindrance, with the vanguard of the host." What Hanumān achieved with a single speech is the fruit of this sarga.
३१ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः।
समानयन्तु ते शीघ्रं त्वरिताः शासनान्मम।
स्वयं चानन्तरं कार्यं भवानेवानुपश्यतु॥
३२त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयादिह वानरः।
तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा॥
३३हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो भवान्ममाज्ञामधिकृत्य निश्चिताम्।
इति व्यवस्थां हरिपुङ्गवेश्वरो विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान्॥
‘ये अन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगाः व्यवसायिनः च सन्ति, ते मम शासनात् त्वरिताः शीघ्रं सैन्यं समानयन्तु; अनन्तरं स्वयं भवान् एव सर्वं कार्यम् अनुपश्यतु। यः वानरः त्रिपञ्चरात्रात्, पञ्चदशदिनेभ्यः, ऊर्ध्वम् इह प्राप्नुयात्, तस्य प्राणान्तिकः दण्डः; अत्र विचारणा न कार्या।’ राजाज्ञायाः कठोरता अत्र स्पष्टा। ‘अङ्गदेन सह भवान् मम निश्चिताम् आज्ञाम् अधिकृत्य वृद्धान् हरीन् उपयातु’ इति व्यवस्थां विधाय वीर्यवान् हरिपुङ्गवेश्वरः स्वं वेश्म प्रविवेश। अन्तपालाः सीमारक्षकाः; तेषाम् आह्वानेन सर्वतः सेना समाहर्तव्या। ‘स्वयं चानन्तरं भवानेवानुपश्यतु’ इति पदेन नीलस्य उत्तरदायित्वं निश्चितम्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, तेन च सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण भवति; सुग्रीवस्य वेश्मप्रवेशः तु अग्रिमे सर्गे रामस्य असन्तोषस्य बीजम्।
"Let the swift and enterprising monkeys who guard the frontiers bring up their forces quickly on my orders," Sugrīva said, "and after that you yourself must see to everything." So the frontier guards were to gather the army from every side, and Nīla was made answerable for it all. "Any monkey who arrives here after fifteen nights shall be punished with death; there is to be no argument about it." The sternness of a royal command is plain. "Go with Aṅgada to the elder monkeys, sir, carrying this firm order of mine." Having made these arrangements, the mighty lord of the chief monkeys went into his palace. The last verse, in a longer metre, closes the sarga with gravity; but Sugrīva's going back into his palace is the seed of Rāma's displeasure in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।