वर्षर्तुवर्णनम्

वालिनं हत्वा सुग्रीवम् अभिषिच्य च माल्यवतः पृष्ठे वसन् रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अयं सः जलागमस्य समयः सम्प्राप्तः; गिरिसंनिभैः मेघैः संवृतं नभः त्वं सम्पश्य।’ अस्य सर्गस्य समग्रम् एव वचनं रामस्य; लक्ष्मणः अन्ते एव प्रतिवक्ति। ‘भास्करस्य गभस्तिभिः समुद्राणां रसं पीत्वा नवमासधृतं गर्भं द्यौः रसायनं प्रसूते’ — अत्र द्यौः गर्भिणी, सूर्यकिरणाः गर्भाधानहेतवः, वृष्टिः च प्रसवः इति रूपकम्; नव मासाः ग्रीष्मपूर्वकाः कार्तिकादयः। ‘मेघसोपानपंक्तिभिः अम्बरम् आरुह्य कुटजार्जुनमालाभिः दिवाकरम् अलंकर्तुं शक्यम्’ — मेघाः सोपानानि, पुष्पमालाः च हस्ते; एषा उत्प्रेक्षा। ‘संध्यारागोत्थितैः ताम्रैः अन्तेषु च पाण्डुभिः स्निग्धैः अभ्रपटच्छेदैः अम्बरं बद्धव्रणम् इव’ — रक्तः मध्ये, श्वेतः पर्यन्ते इति वर्णविन्यासात् व्रणपट्टिकायाः कल्पना। ‘मन्दमारुतिनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम् आपाण्डुजलदम् अम्बरं कामातुरम् इव भाति’ — निःश्वासः, चन्दनानुलेपः, पाण्डुता इति त्रीणि कामिनः लक्षणानि। ‘घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता मही सीता इव शोकसंतप्ता बाष्पं विमुञ्चति’ — इयम् उपमा समग्रस्य सर्गस्य मर्म, यतः प्रकृतेः प्रत्येकं चित्रं रामस्य विरहं स्पृशति। ‘मेघोदरविनिर्मुक्ताः कर्पूरदलशीतलाः केतकगन्धिनः वाताः अञ्जलिभिः पातुं शक्याः’ — वायुः पेयः इव इति अतिशयोक्तिः। अस्य सर्गस्य शीर्षकं हिन्दीभाषया ‘श्रीरामके द्वारा वर्षा-ऋतुका वर्णन’ इति; समग्रः सर्गः एकः एव दीर्घः वर्णनात्मकः भाषणः, यत् वाल्मीकेः ऋतुवर्णनस्य प्रसिद्धं निदर्शनम्। प्रथमः श्लोकः पूर्वसर्गयोः सारं सङ्गृह्णाति — वालिवधः, सुग्रीवाभिषेकः, माल्यवत्पृष्ठे निवासः च। ‘माल्यवतः पृष्ठे’ इति अत्र, ‘प्रस्रवणे गिरौ’ इति च पूर्वसर्गे; उभयम् एकस्य एव पर्वतस्य नामनी इति टीकाकाराः। अष्टसु आदिमेषु श्लोकेषु कविः क्रमेण आकाशम्, मेघान्, संध्याम्, भूमिम्, वायुं च स्पृशति; प्रत्येकं चित्रम् उपमया वा उत्प्रेक्षया वा अलङ्कृतम्, केवलं वर्णनं क्वापि न। द्वितीयः श्लोकः ‘अयं स कालः सम्प्राप्तः’ इति सर्वनाम्ना पूर्वसर्गस्य प्रतिज्ञां निर्दिशति — ‘शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये’ इति यत् उक्तं तस्य आरम्भः अयम्। तृतीये श्लोके गर्भरूपकम् अतीव प्रसिद्धम्; समीक्षितसंस्करणे अपि तत् तथैव। सप्तमे श्लोके सीतायाः प्रथमम् उल्लेखः, ततः द्वादशे विद्युदुपमायां द्वितीयः — द्वाभ्यां स्थानाभ्यां कविः विरहस्य सूत्रं समग्रे सर्गे अनुवर्तयति। अष्टमे श्लोके ‘शक्यमञ्जलिभिः पातुम्’ इति मुद्रितः पाठः; पादटिप्पण्यां तु ‘शक्या अञ्जलिभिः’ इति पाठान्तरं सूचितम्, तत् च अत्र न गृहीतम्।

‘एषः फुल्लार्जुनः केतकैः अभिवासितः शैलः शान्तारिः सुग्रीवः इव धाराभिः अभिषिच्यते’ — अभिषेकस्य स्मृतिः अद्यापि ताजा, अतः उपमानं सुग्रीवः एव। ‘मेघरूपं कृष्णाजिनं धारयन्तः, धारारूपं यज्ञोपवीतं वहन्तः, मारुतापूरितगुहाः पर्वताः प्राधीताः ब्रह्मचारिणः इव’ — त्रिभिः अङ्गैः ब्रह्मचारिणः रूपकं पूर्णम्: अजिनम्, उपवीतम्, वेदघोषः च। ‘हैमीभिः कशाभिः इव विद्युद्भिः अभिताडितम् अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनम् इव अम्बरम्’ — कशाघातः, आर्तनादः च; गगनं ताड्यमानः प्राणी इव। ‘नीलमेघम् आश्रिता स्फुरन्ती विद्युत् रावणस्य अङ्के स्फुरन्ती तपस्विनी वैदेही इव मे प्रतिभाति’ — अत्र उपमा अत्यन्तं मार्मिका; नीलः मेघः रावणः, स्वर्णवर्णा विद्युत् सीता। ‘घनैः अनुलिप्ताः नष्टग्रहनिशाकराः इमाः प्रतिहताः दिशः मन्मथवतां हिताः’ — अन्धकारः कामिनाम् अनुकूलः, विरहिणः च प्रतिकूलः। ‘गिरिसानुषु पुष्पितान् बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान् कुटजान् पश्य, हे सौमित्रे; ते मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनाः स्थिताः।’ अयं चतुर्दशः श्लोकः षट्पादः — त्रयः अर्धश्लोकाः एकस्मिन् एव ‘॥ १४॥’ इति अङ्के निबद्धाः, समीक्षिते च ते ४.०२७.०१४a, ०१४c, ०१४e इति त्रिधा विभक्ताः। अत्र चत्वारि रूपकाणि पङ्क्त्या — शैलः सुग्रीवः इव अभिषिच्यते, पर्वताः ब्रह्मचारिणः इव अधीयते, अम्बरं ताड्यमानः प्राणी इव वेदनां सूचयति, विद्युत् च सीता इव स्फुरति। चतुर्थम् एव रूपकं रामस्य हृदयं स्पृशति, अतः तत् अनन्तरं दिशां कामिजनहितत्वं तस्य च विपरीतम् अनुभवं कविः निवेदयति। चतुर्दशस्य श्लोकस्य षट्पादत्वं मुद्रणेन समीक्षितसंस्करणेन च उभाभ्याम् अपि समर्थितम्। ‘प्राधीताः इव पर्वताः’ इति उत्प्रेक्षायां मेघस्य कार्ष्ण्यं कृष्णाजिनेन, धारायाः तन्तुत्वं यज्ञोपवीतेन, गुहानां निनादः च वेदघोषेण उपमितम्; त्रिभिः अङ्गैः एकं चित्रं पूर्णम् इति कवेः कौशलम्। त्रयोदशे श्लोके ‘मन्मथवतां हिताः’ इति विरोधः — याः दिशः कामिनां हिताः ताः एव विरहिणः रामस्य अहिताः; एतेन सर्गस्य ध्वनिः पुष्यते।

‘रजः प्रशान्तम्, वायुः सहिमः, निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः; वसुधाधिपानां यात्रा स्थिता, प्रवासिनः नराः स्वदेशान् यान्ति। मानसवासलुब्धाः हंसाः सम्प्रस्थिताः, चक्रवाकाः च सम्प्रति प्रियान्विताः; अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु मार्गेषु यानानि न सम्पतन्ति। प्रकीर्णाम्बुधरं नभः क्वचित् प्रकाशं क्वचित् अप्रकाशं विभाति, क्वचित् क्वचित् पर्वतसंनिरुद्धं शान्तमहार्णवस्य रूपम् इव। सर्जकदम्बपुष्पैः व्यामिश्रितं पर्वतधातुताम्रं नवं जलं मयूरकेकाभिः अनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति। रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं जम्बुफलं प्रकामं भुज्यते; अनेकवर्णं पवनावधूतं विपक्वम् आम्रफलं भूमौ पतति। विद्युत्पताकाः सबलाकमालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः मेघाः समुदीर्णनादाः संयुगस्थाः मत्ताः गजेन्द्राः इव गर्जन्ति। वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानि प्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानि निर्वृष्टबलाहकानि वनानि अपराह्णेषु अधिकं विभान्ति — पश्य। सलिलातिभारं समुद्वहन्तः बलाकिनः नदन्तः वारिधराः महीधराणां महत्सु शृङ्गेषु विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति। मेघाभिकामा परिसम्पतन्ती सम्मोदिता बलाकपंक्तिः वातावधूता वरपौण्डरीकी रुचिराम्बरस्य लम्बमाना माला इव भाति।’ अत्र पञ्चदशात् आरभ्य दीर्घवृत्तम् आरब्धम्; मुद्रणे प्रत्येकः श्लोकः चतसृभिः पङ्क्तिभिः, अत्र तु द्वयोः अर्धयोः निबद्धः। अस्मिन् खण्डे लौकिकाः व्यापाराः वर्ण्यन्ते — राज्ञां यात्राविरामः, प्रवासिनां प्रत्यागमनम्, यानानां स्थगनम्; तेन ऋतोः सामाजिकं परिणामम् अपि कविः दर्शयति। ततः प्राकृतिकानि चित्राणि — नभसः खण्डशः प्रकाशः, पर्वतनदीनां वेगः, जम्बूनाम् आम्राणां च परिपाकः, मेघानां गजेन्द्रोपमा, वनानाम् अपराह्णशोभा, मेघानां विश्रामः, बलाकपंक्तेः मालोपमा च। ‘संयुगस्थाः मत्ताः गजेन्द्राः इव’ इति उपमा अस्मिन् सर्गे त्रिः प्रयुक्ता, यतः वर्षामेघस्य गाम्भीर्यं गजेन एव तुल्यम्। एकविंशद्वाविंशौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः। ‘निर्वृष्टबलाहकानि’ इति पदेन मेघाः रिक्ताः इति सूच्यते, अतः वनानाम् अपराह्णे विशेषा शोभा। ‘विश्रम्य विश्रम्य’ इति आम्रेडितेन मेघानां मन्दगतिः चित्रिता। एकोनविंशे श्लोके जम्बूफलम् आम्रफलं च द्वे ऋतुचिह्ने; ‘षट्पदसंनिकाशम्’ इति जम्बूफलस्य कृष्णवर्णः भ्रमरेण उपमितः।

‘बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेन नवशाद्वलेन भूमिः तथा विभाति यथा गात्रानुपृक्तेन शुकप्रभेण लाक्षोक्षितकम्बलेन नारी। निद्रा शनैः केशवम् अभ्युपैति, नदी द्रुतं सागरम् अभ्युपैति, हृष्टा बलाका घनम् अभ्युपैति, कान्ता सकामा प्रियम् अभ्युपैति’ — चत्वारः पादाः एकेन एव क्रियापदेन समाप्ताः, इति पदावृत्तेः अलङ्कारः। ‘वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ताः जाताः, कदम्बाः सकदम्बशाखाः जाताः, वृषाः गोषु समानकामाः जाताः, मही सस्यवनाभिरामा जाता’ — ‘जाता’ इति चतुर्वारम् आवृत्तम्। ‘नद्यः वहन्ति, घनाः वर्षन्ति, मत्तगजाः नदन्ति, वनान्ताः भान्ति, प्रियाविहीनाः ध्यायन्ति, शिखिनः नृत्यन्ति, प्लवंगमाः समाश्वसन्ति’ — सप्त क्रियाः प्रथमे अर्धे, सप्त कर्तारः द्वितीये; यथासङ्ख्यम् इति अलङ्कारः। ‘केतकिपुष्पगन्धम् आघ्राय प्रहर्षिताः मत्ताः गजेन्द्राः वननिर्झरेषु प्रपातशब्दाकुलिताः मयूरैः सार्धं समदाः नदन्ति। धारानिपातैः अभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः षट्चरणाः क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं मदं शनैः त्यजन्ति। अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः सुपर्याप्तरसैः समृद्धैः फलैः जम्बूद्रुमाणां शाखाः षट्पदौघैः निपीयमानाः इव प्रविभान्ति। तडित्पताकाभिः अलंकृतानाम् उदीर्णगम्भीरमहारवाणां बलाहकानां रूपाणि रणोत्सुकानां वारणानाम् इव विभान्ति। मार्गानुगः शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितः मत्तः गजेन्द्रः मेघरवं निशम्य युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की प्रतिसंनिवृत्तः।’ अस्मिन् खण्डे शब्दालङ्काराणां बाहुल्यम् — पञ्चविंशे ‘अभ्युपैति’ इति पदं चतुर्वारम्, षड्विंशे ‘जाता’ इति चतुर्वारम्, सप्तविंशे च सप्त क्रियाः सप्त कर्तारः इति यथासङ्ख्यम्। एतैः कविः वर्षायाः सार्वत्रिकं परिवर्तनं ध्वनयति। ‘केशवं प्रति निद्रा’ इति शयनैकादश्याः सङ्केतः — आषाढशुक्लैकादश्यां विष्णोः शयनम् इति पौराणिकी प्रसिद्धिः। चतुर्विंशे भूमिः नारी इव वर्णिता — नवशाद्वलं शुकवर्णः कम्बलः, इन्द्रगोपाः च लाक्षाचित्राणि; एतत् चित्रं संस्कृतकाव्ये प्रसिद्धम्। चतुर्विंशः त्रयस्त्रिंशश्च समीक्षिते न स्तः। ‘आपानभूमिप्रतिमा’ इति उपमा मधुशालायाः; वनभूमिः मधुजलेन पूर्णा, मयूराः च मत्ताः — अतः सा पानगोष्ठी इव। ‘प्रतिसंनिवृत्तः’ इति पदेन गजस्य भ्रमः सूच्यते — मेघगर्जनं प्रतिस्पर्धिनः नादम् इति मत्वा सः निवर्तते। एकत्रिंशे श्लोके मेघानां रूपाणि रणोत्सुकानां वारणानाम् इव; ‘तडित्पताकाभिः’ इति च सेनायाः ध्वजाः इव विद्युतः — समग्रं चित्रं युद्धस्य।

‘वनान्ताः क्वचित् षट्पदौघैः प्रगीताः इव, क्वचित् नीलकण्ठैः प्रनृत्ताः इव, क्वचित् वारणेन्द्रैः प्रमत्ताः इव — अनेकाश्रयिणः विभान्ति। कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या मधुवारिपूर्णा वनान्तभूमिः मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तैः आपानभूमिप्रतिमा विभाति। मुक्तासमाभं पतत् सुनिर्मलं सलिलं पत्रपुटेषु लग्नं हृष्टाः विवर्णच्छदनाः तृषिताः विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं पिबन्ति। षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवंगमोदीरितकण्ठतालं मेघमृदङ्गनादैः आविष्कृतं वनेषु सङ्गीतम् इव प्रवृत्तम्’ — भ्रमरः वीणा, मण्डूकः कण्ठतालः, मेघः मृदङ्गः इति त्रिभिः वाद्यैः वनसङ्गीतस्य रूपकम्। ‘क्वचित् प्रनृत्तैः, क्वचित् उन्नदद्भिः, क्वचित् च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः व्यालम्बबर्हाभरणैः मयूरैः वनेषु सङ्गीतम् इव प्रवृत्तम्। घनानां स्वनैः प्रबुद्धाः प्लवगाः चिरसंनिरुद्धां निद्रां विहाय अनेकरूपाकृतिवर्णनादाः नवाम्बुधाराभिहताः नदन्ति। समुद्वाहितचक्रवाकाः नद्यः शीर्णानि तटानि अपवाह्य दृप्ताः नवप्रावृतपूर्णभोगाः द्रुतं स्वभर्तारम् उपोपयान्ति। नीलेषु मेघेषु सक्ताः नववारिपूर्णाः नीलाः मेघाः दवाग्निदग्धेषु शैलेषु बद्धमूलाः दवाग्निदग्धाः शैलाः इव प्रतिभान्ति। प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि नीपार्जुनवासितानि सुरम्याणि वनान्तराणि गजाः चरन्ति।’ अस्य खण्डस्य केन्द्रम् ‘वनेषु सङ्गीतम् इव प्रवृत्तम्’ इति पदम्, यत् द्वयोः श्लोकयोः (३६, ३७) अन्ते आवर्तते — एकत्र वाद्यानां रूपकम्, अन्यत्र नर्तकानाम्। भ्रमरः तन्त्री, मण्डूकः कण्ठतालः, मेघः मृदङ्गः, मयूराः च नर्तकाः — समग्रं वनम् एका नाट्यशाला इव कल्पिता। ततः मण्डूकानां प्रबोधः, नदीनां समुद्रगमनम्, मेघानां शैलोपमा, गजानां विहारः च वर्ण्यन्ते। नदीनां स्वभर्तृगमनम् इति रूपकं नायिकायाः अभिसारवत्; तत्र ‘दृप्ताः’ ‘नवप्रावृतपूर्णभोगाः’ इति विशेषणे शृङ्गारं पुष्णीतः। षट्त्रिंशत्सप्तत्रिंशदष्टत्रिंशदेकोनचत्वारिंशाः चत्वारः श्लोकाः समीक्षिते न सन्ति। ‘विवर्णच्छदनाः विहंगाः’ इति चातकानाम् उल्लेखः; ते केवलं वृष्टिजलम् एव पिबन्ति इति कविसमयः, अतः ‘सुरेन्द्रदत्तम्’ इति विशेषणम् औचित्यपूर्णम्। चत्वारिंशे श्लोके ‘दवाग्निदग्धेषु शैलेषु दवाग्निदग्धाः शैलाः इव’ इति पदावृत्तिः; नीलमेघानां श्यामता दग्धपर्वतानां श्यामतया उपमिता।

‘नवाम्बुधाराहतकेसराणि सरोरुहाणि द्रुतं परित्यज्य हृष्टाः भ्रमराः नवानि सकेसराणि कदम्बपुष्पाणि पिबन्ति। गजेन्द्राः मत्ताः, गवेन्द्राः मुदिताः, मृगेन्द्राः वनेषु विक्रान्ततराः, नगेन्द्राः रम्याः, नरेन्द्राः निभृताः, सुरेन्द्रः च वारिधरैः प्रक्रीडितः’ — षट् ‘इन्द्र’-पदानि एकस्मिन् एव श्लोके, इति शब्दालङ्कारस्य चमत्कारः। ‘समुद्भूतसमुद्रनादाः महाजलौघैः गगनावलम्बाः मेघाः नदीः तटाकानि सरांसि वापीः कृत्स्नां महीं च अपवाहयन्ति। विपुलाः वर्षप्रवेगाः पतन्ति, समुदीर्णवेगाः वाताः प्रवान्ति, प्रणष्टकूलाः विप्रतिपन्नमार्गाः नद्यः शीघ्रं जलं प्रवहन्ति। सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः घनाम्बुकुम्भैः अभिषिच्यमानाः पर्वतेन्द्राः नरैः नरेन्द्राः इव रूपं श्रियं स्वाम् इव दर्शयन्ति’ — अभिषेकस्य प्रतिमा पुनः, यत् षड्विंशस्य सर्गस्य प्रतिध्वनिः। ‘घनोपगूढं गगनम्; न तारा न भास्करः दर्शनम् अभ्युपैति; नवैः जलौघैः धरणी वितृप्ता; तमोविलिप्ताः दिशः न प्रकाशाः। महीधराणां महान्ति कूटानि धाराविधौतानि महाप्रमाणैः विपुलैः प्रपातैः मुक्ताकलापैः इव लम्बमानैः अधिकं विभान्ति। शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः संनादितबर्हिणासु गुहासु विकीर्यमाणाः हाराः इव अवभान्ति। शीघ्रप्रवेगाः विपुलाः गिरीणां निर्धौतशृङ्गोपतलाः प्रपाताः मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तः महागुहोत्सङ्गतलैः ध्रियन्ते। सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः इव अतुलाः तोयधाराः समन्ततः दिक्षु पतन्ति।’ एकपञ्चाशत्तमे श्लोके पुनः अनुष्टुप् आरब्धा, दीर्घवृत्तं च विरतम्। अस्मिन् खण्डे त्रयोदश इन्द्रशब्दान्ताः पदानि — गजेन्द्रः, गवेन्द्रः, मृगेन्द्रः, नगेन्द्रः, नरेन्द्रः, सुरेन्द्रः, पर्वतेन्द्रः, शैलेन्द्रः इति; एतत् पदावृत्तेः चमत्कारः वाल्मीकेः शब्दलीलायाः निदर्शनम्। ततः प्रपातानां चतुर्भिः श्लोकैः वर्णनम् — ते मुक्ताकलापाः इव, हाराः इव, स्वर्गस्त्रीणां त्रुटितहारमौक्तिकानि इव। पर्वतानाम् अभिषेकः इति रूपकं षड्विंशस्य सर्गस्य सुग्रीवाभिषेकम् एव स्मारयति, यत् कवेः सुसंगतिः। अस्मिन् खण्डे चतुश्चत्वारिंशदादयः नव श्लोकाः समीक्षिते न लभ्यन्ते; एतत् एव अस्य सर्गस्य दीर्घतायाः मुख्यं कारणम्। ‘नरैः नरेन्द्राः इव’ इति उपमायाम् उपमानम् एव अभिषेकविधिः, यः अस्मिन् एव प्रकरणे द्वितीयसर्गे विस्तरेण वर्णितः; कविः स्वस्य एव पूर्ववर्णनम् उपमानत्वेन गृह्णाति। एकोनपञ्चाशे श्लोके ‘संनादितबर्हिणासु गुहासु’ इति सप्तमीबहुवचनेन गुहानां बाहुल्यं मयूराणां च नादः एकत्र सूचितौ।

‘विलीयमानैः विहगैः निमीलद्भिः पङ्कजैः विकसन्त्या च मालत्या रविः अस्तं गतः इति ज्ञायते’ — कालज्ञानम् अत्र न सूर्यदर्शनात्, अपि तु प्राणिनां चेष्टाभ्यः; मेघैः आवृते गगने एषा एव युक्तिः। ‘नरेन्द्राणां यात्रा वृत्ता; सेना पथि एव वर्तते; वैराणि मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः’ — जलेन वैरम् अपि शान्तम् इति श्लेषः। ‘प्रौष्ठपदे मासि विवक्षतां ब्राह्मणानां ब्रह्म, सामगानां च अयम् अध्यायसमयः उपस्थितः’ — भाद्रपदे उपाकर्मणः कालः इति शास्त्रम्। ‘निवृत्तकर्मायतनः संचितसंचयः कोसलाधिपः भरतः नूनम् आषाढीम् अभ्युपगतः’ — भ्रातुः स्मृतिः अत्र आकस्मिकी, किन्तु विरहस्य स्वाभाविकं परिणामम्। ‘आपूर्यमाणायाः सरय्वाः रयः नूनं वर्धते, यथा माम् आयान्तं समीक्ष्य अयोध्यायाः स्वनः’ — नद्याः वृद्धिः पुरजनानां क्रन्दनस्य उपमानम्। ‘इमाः स्फीतगुणाः वर्षाः सुग्रीवः सुखम् अश्नुते — विजितारिः सदारः च महति राज्ये स्थितः। अहं तु हृतदारः महतः राज्यात् च्युतः नदीकूलम् इव क्लिन्नम् अवसीदामि।’ एषः विरोधः सर्गस्य केन्द्रम् — एकस्य वर्षा सुखदा, अपरस्य च विनाशिका। अत्र वर्णनात् चिन्तनं प्रति परिवर्तनम् आरभ्यते। द्विपञ्चाशत्तमे श्लोके सूर्यास्तः प्राणिनां चेष्टाभिः एव ज्ञायते, यतः मेघैः आवृते गगने सूर्यः न दृश्यते — एषा अनुमानप्रमाणस्य काव्यमयी प्रस्तुतिः। ततः राज्ञां यात्राविरामः, ब्राह्मणानाम् उपाकर्म, भरतस्य व्रतम्, सरय्वाः वृद्धिः च — चत्वारि अयोध्यास्मृतिमूलकानि चित्राणि। ‘अयोध्यायाः स्वनः’ इति उपमया रामः स्वस्य प्रस्थानसमये पुरजनानां क्रन्दनं स्मरति; एषा स्मृतिः अयोध्याकाण्डस्य प्रतिध्वनिः। अन्ते सुग्रीवस्य सुखं स्वस्य च दैन्यं तुलयित्वा कविः विषादस्य पराकाष्ठां स्थापयति; ‘नदीकूलम् इव क्लिन्नम्’ इति उपमा वर्षावर्णनस्य एव अङ्गात् गृहीता, इति औचित्यम्। ‘वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः’ इति अर्धे श्लेषः — जलेन मार्गाः समीकृताः, वैराणि च शान्तानि; एकेन एव क्रियापदेन द्वौ अर्थौ साधितौ। पञ्चपञ्चाशे श्लोके ‘संचितसंचयः’ इति पदेन भरतस्य चातुर्मास्यव्रतस्य सिद्धता सूच्यते — व्रतार्थं पूर्वम् एव सम्भारः सञ्चितः।

‘मम शोकः विस्तीर्णः, वर्षाः च भृशदुर्गमाः, रावणः च महान् शत्रुः अपारः इव प्रतिभाति। इमाम् अयात्रां मार्गांश्च भृशदुर्गमान् दृष्ट्वा प्रणते अपि सुग्रीवे मया किञ्चित् न ईरितम्। अपि च चिरात् दारैः समागतं परिक्लिष्टं वानरम् आत्मकार्यस्य गरीयस्त्वात् वक्तुं न इच्छामि’ — अत्र रामस्य औदार्यं प्रकाशते; मित्रस्य सुखं स्वकार्यात् अपि गुरु इति भावः। ‘स्वयम् एव विश्रम्य उपागतं कालं ज्ञात्वा सुग्रीवः उपकारं वेत्स्यते; अत्र संशयः नास्ति। तस्मात् हे शुभलक्षण, कालप्रतीक्षः अहं सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादम् अभिकाङ्क्षयन् स्थितः अस्मि। उपकारेण वीरः प्रतीकारेण युज्यते; अकृतज्ञः अप्रतिकृतः च सत्त्ववतां मनः हन्ति।’ एवम् उक्तः लक्ष्मणः प्रणिधाय कृताञ्जलिः तत् भाषितं प्रतिपूज्य स्वभिरामदर्शनं रामम् आत्मनः शुभं दर्शनं प्रदर्शयन् उवाच — ‘हे नरेन्द्र, यत् एतत् उक्तं तव सर्वम् ईप्सितं हरीश्वरः नचिरात् एव कर्ता। भवान् शरत्प्रतीक्षः रिपुनिग्रहे धृतः सन् इमं जलप्रपातं क्षमताम्।’ अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन निबद्धौ; एतौ एव सप्तविंशस्य सर्गस्य अन्ते (४६–४७) किञ्चित् पाठभेदेन पुनः मुद्रितौ, इति वुल्गेटस्य द्विरुक्तिः। अन्तिमे खण्डे रामः स्वस्य मौनस्य कारणं विवृणोति — सुग्रीवः चिरात् भार्यया सह मिलितः, क्लेशात् मुक्तः; तस्य सुखं भङ्क्तुं रामः न इच्छति। एतेन रामस्य मित्रधर्मः प्रकाशते — यः स्वकार्यम् अपि परस्य सुखात् लघु मन्यते। ‘स्वयम् एव विश्रम्य कालम् उपागतं ज्ञात्वा सुग्रीवः उपकारं वेत्स्यते’ इति विश्वासः अग्रिमेषु सर्गेषु परीक्ष्यते, यत् एव एकोनत्रिंशात् त्रयस्त्रिंशत्पर्यन्तं कथायाः बीजम्। ‘उपकारेण वीरः प्रतीकारेण युज्यते’ इति सुभाषितं सप्तविंशे सर्गे अपि (४५) प्रायः तथैव मुद्रितम्, अतः वुल्गेटस्य द्विरुक्तिः अत्र स्पष्टा। लक्ष्मणस्य प्रतिवचनेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे हनूमान् सुग्रीवं स्मारयति — तेन कथा पुनः प्रवर्तते। ‘शुभलक्षण’ इति लक्ष्मणस्य सम्बोधनम् अस्मिन् एव सर्गे; सप्तविंशे तु ‘वचने तव’ इति पाठः — एतत् एव द्विरुक्तयोः प्रकरणयोः मुख्यः भेदः। षष्टितमे श्लोके ‘प्रणते चैव सुग्रीवे’ इति पदेन ज्ञायते यत् सुग्रीवः रामं प्रणम्य एव किष्किन्धां गतः; तथापि रामः तं न किञ्चित् उक्तवान्।