अभिषिक्त
२७.१
राज्ये स्थापिते, अभिषेकं प्राप्ते
- सन्धिः
- अभि + सिक्त → अभिषिक्त — षत्वम् (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सिच्’ धातोः क्तप्रत्ययः, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
किष्किन्धाकाण्डम् — सप्तविंशः सर्गः
प्रस्रवणगिरौ निवासः
रामलक्ष्मणयोः प्रस्रवणगमनम्, गुहायाः शिखरस्य नद्याश्च वर्णनम्, रामस्य शोकः, लक्ष्मणस्य आश्वासनम्, शरत्कालप्रतीक्षा च
सुग्रीवे अभिषिक्ते वानरे च गुहां प्रविष्टे रामः भ्रात्रा सह प्रस्रवणं गिरिम् आजगाम — शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतं नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम्, ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितं मेघराशिनिभं नित्यं शुचिकरं शिवं शैलम्। तस्य शिखरे महतीम् आयतां गुहां सौमित्रिणा सह वासार्थं प्रत्यगृह्णीत। सुग्रीवेण समयं कृत्वा अनघः रघुनन्दनः कालयुक्तं महद्वाक्यं विनीतं भ्रातरं लक्ष्मिवर्धनम् उवाच — ‘इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता; अस्यां वर्षरात्रं वत्स्यावः। इदं गिरिशृङ्गम् उत्तमं श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः शिलाभिः उपशोभितं, नानाधातुसमाकीर्णं नदीदर्दुरसंयुतं, विविधैर्वृक्षषण्डैः चारुचित्रलतायुतं, नानाविहगसंघुष्टं मयूरवरनादितम्, मालतीकुन्दगुल्मैः सिन्दुवारैः शिरीषकैः कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैः उपशोभितम्। इयं फुल्लपङ्कजमण्डिता नलिनी गुहायाः नातिदूरे। प्रागुदक्प्रवणे देशे पश्चात् उन्नता च इयं गुहा निवाता भविष्यति। गुहाद्वारे समतला शिला कृष्णा आयता भिन्नाञ्जनचयोपमा। उत्तरतः भिन्नाञ्जनचयाकारम् अम्भोधरम् इव शृङ्गम्, दक्षिणस्यां च कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविराजितं श्वेतम् अम्बरम् इव। गुहायाः परतः त्रिकूटे जाह्नवीम् इव प्राचीनवाहिनीं भृशम् अकर्दमां नदीं पश्य — चन्दनैः तिलकैः सालैः तमालैः अतिमुक्तकैः पद्मकैः सरलैः अशोकैश्च शोभिताम्, वानीरैः तिमिदैः बकुलैः केतकैः हिन्तालैः तिनिशैः नीपैः वेतसैः कृतमालकैश्च तीरजैः नानारूपैः शोभिताम्, वसनाभरणोपेतां प्रमदाम् इव अभ्यलंकृताम्, शतशः पक्षिसङ्घैः नानानादविनादिताम्, एकैकम् अनुरक्तैः चक्रवाकैः अलंकृताम्, अतिरम्यैः पुलिनैः हंससारससेवितां नानारत्नसमन्वितां प्रहसन्तीम् इव, क्वचित् नीलोत्पलैः क्वचित् रक्तोत्पलैः क्वचित् च शुक्लैः कुमुदकुड्मलैः छन्नाम्, पारिप्लवशतैः जुष्टां बर्हिक्रौञ्चविनादितां मुनिसङ्घनिषेविताम्। चन्दनवृक्षाणां ककुभानां च पङ्क्तीः मनसा एव उदिताः इव पश्य। अहो सुरमणीयः अयं देशः; अत्र साधु निवसावहे। इतः नातिदूरे चित्रकानना सुग्रीवस्य किष्किन्धा; तत्र नदतां वानराणां गीतवादित्रनिर्घोषः मृदङ्गाडम्बरैः सह श्रूयते। भार्यां लब्ध्वा राज्यं च प्राप्य सुहृद्वृतः सुग्रीवः ध्रुवं नन्दति।’ इत्युक्त्वा राघवः सहलक्ष्मणः तस्मिन् बहुदृश्यदरीकुञ्जे प्रस्रवणे गिरौ न्यवसत्। सुसुखे बहुद्रव्ये तस्मिन् धरणीधरे वसतः तस्य रतिः अल्पा अपि न अभवत्, यतः प्राणेभ्यः अपि गरीयसीं हृतां भार्यां स्मरति स्म। उदयाभ्युदितं शशाङ्कं दृष्ट्वा निशासु शयनं गतं तं निद्रा न आविवेश। तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनं नित्यं शोकपरायणं तं शोचमानं काकुत्स्थं तुल्यदुःखः भ्राता लक्ष्मणः अनुनयं वचः अब्रवीत् — ‘अलं वीर व्यथया; शोचतः सर्वार्थाः अवसीदन्ति। भवान् क्रियापरः देवपरायणः आस्तिकः धर्मशीलः व्यवसायी च। अव्यवसितः सन् त्वं तं जिह्मकारिणं राक्षसं हन्तुं न समर्थः। शोकं समुन्मूलय, व्यवसायं स्थिरीकुरु; ततः सपरिवारं तं राक्षसं हन्तुम् अर्हसि। ससागरवनाचलां पृथिवीम् अपि परिवर्तयितुं शक्तः त्वम्; किं पुनः रावणम्? शरत्कालं प्रतीक्षस्व; अयं प्रावृट्कालः आगतः। ततः सराष्ट्रं सगणं रावणं वधिष्यसि। अहं तु ते प्रसुप्तं वीर्यं प्रतिबोधये, यथा काले दीप्तैः आहुतिभिः भस्मच्छन्नम् अनलम्।’ लक्ष्मणस्य तत् हितं शुभं वाक्यं प्रतिपूज्य राघवः स्निग्धं सुहृदम् अब्रवीत् — ‘अनुरक्तेन स्निग्धेन हितेन सत्यविक्रमयुक्तेन च यत् वाच्यं तत् त्वया उक्तम्। एषः सर्वकार्यावसादकः शोकः परित्यक्तः; विक्रमेषु अप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयामि। तव वचने स्थितः अहं शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये, सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादम् अनुपालयन्। उपकारेण वीरः प्रतिकारेण युज्यते; अकृतज्ञः अप्रतिकृतः च सत्त्ववतां मनः हन्ति।’ तदेव युक्तं प्रणिधाय कृताञ्जलिः लक्ष्मणः तत् भाषितं प्रतिपूज्य स्वस्य शुभं दर्शनं प्रदर्शयन् स्वभिरामदर्शनं रामम् उवाच — ‘नरेन्द्र, यथोक्तम् एतत् तव सर्वम् ईप्सितं वानरः नचिरात् एव कर्ता। भवान् शरत्प्रतीक्षः रिपुनिग्रहे धृतः सन् इमं जलप्रपातं क्षमताम्। कोपं नियम्य शरत् परिपाल्यताम्; मया सह चतुरः मासान् क्षमस्व। शत्रुवधे समर्थः अपि सन् अस्मिन् मृगराजसेविते अचले संवर्तयन् वस।’
१प्रस्रवणगिरिम् आगमनम्, शैलगुहयोः वर्णनम्
१अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम्।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम्॥
२शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम्।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम्॥
३ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम्।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिकरं शिवम्॥
४तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम्।
प्रत्यगृह्णीत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह॥
सुग्रीवे अभिषिक्ते वानरे च गुहां प्रविष्टे रामः भ्रात्रा सह प्रस्रवणं गिरिम् आजगाम। अत्र ‘वानरे’ इति एकवचनेन सुग्रीवः एव लक्ष्यते; पुरप्रवेशः तस्य एव उक्तः, रामस्य तु बहिः एव निवासः इति विरोधः कविना सूक्ष्मतया स्थापितः। सः शैलः शार्दूलैः मृगैश्च संघुष्टः, भीमरवैः सिंहैः वृतः, नानागुल्मलतागूढः, बहुपादपसंकुलः च आसीत्। ऋक्षैः वानरैः गोपुच्छैः मार्जारैश्च निषेवितः, मेघराशिनिभः, नित्यं शुचिकरः शिवः च। पर्वतस्य वर्णने प्रथमं भीषणाः प्राणिनः, ततः शान्ताः, अन्ते च ‘शिवम्’ इति माङ्गल्यम् — क्रमेण भयात् मङ्गलं प्रति गतिः। तस्य शैलस्य शिखरे महतीम् आयतां गुहां रामः सौमित्रिणा सह वासार्थं प्रत्यगृह्णीत। ‘प्रत्यगृह्णीत’ इति पदेन ज्ञायते यत् गुहा स्वीकृता, न निर्मिता — तापसानां रीतिः एषा। अयं प्रस्रवणगिरिः अग्रिमेषु सर्गेषु रामस्य वर्षावासस्य स्थानम्, यत् किष्किन्धायाः समीपे एव स्थितम्। ‘मेघराशिनिभम्’ इति उपमा वर्षाकालस्य आगमनम् अग्रे सूचयति — पर्वतः एव मेघवत् दृश्यते। ‘शुचिकरं शिवम्’ इति च द्वे विशेषणे तपस्विनां निवासाय योग्यतां स्थापयतः। गुहायाः द्वे विशेषणे — महती आयता च; वर्षाचतुर्मासस्य निवासाय विस्तारः अपेक्षितः। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘नित्यं शुचिजलाश्रयम्’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘नित्यं शुचिकरं शिवम्’ इति स्पष्टम्। मुद्रणे अस्य सर्गस्य शीर्षकं ‘प्रस्रवणगिरिपर श्रीराम और लक्ष्मणका निवास’ इति हिन्दीभाषया; सः एव गिरिः अग्रिमेषु अनेकेषु सर्गेषु रामस्य स्थानम्। चतुर्णाम् अपि श्लोकानां पाठः समीक्षितसंस्करणेन सह ०.९० इत्यस्मात् अधिकसाम्येन मिलति, अतः सर्गारम्भः निर्विवादः।
When Sugrīva had been consecrated and the monkey had gone into his cave, Rāma went with his brother to the mountain Prasravaṇa. The poet quietly sets the two apart: Sugrīva enters the city, while Rāma's home is outside it. The mountain echoed with the cries of tigers and deer and was full of lions with terrible roars; it was hidden under thickets and creepers of every kind and crowded with trees. Bears, monkeys, langurs and wild cats lived there; the mountain looked like a mass of cloud, and it was always pure and auspicious. The description moves from fierce creatures to gentle ones and ends on the word "auspicious", passing from fear to blessing; the likeness to a mass of cloud already hints at the coming rains, and "pure and auspicious" makes the place fit for ascetics to live in. On the peak of that mountain Rāma, with Saumitri, took for their dwelling a great, long cave. They accepted a cave that was already there, as ascetics do, rather than building one, and it was large, as a stay of four rainy months requires. This mountain, close to Kiṣkindhā, will be Rāma's home through the rains in the sargas that follow.
२रामस्य वचनम् — गुहायाः शिखरस्य च वर्णनम्
५कृत्वा च समयं रामः सुग्रीवेण सहानघः।
कालयुक्तं महद्वाक्यमुवाच रघुनन्दनः॥
६विनीतं भ्रातरं भ्राता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।
इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता॥
७अस्यां वत्स्याम सौमित्रि वर्षरात्रमरिंदम।
गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुत्तमं पार्थिवात्मज॥
८श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः शिलाभिरुपशोभितम्।
नानाधातुसमाकीर्णं नदीदर्दुरसंयुतम्॥
९विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम्।
नानाविहगसंघुष्टं मयूरवरनादितम्॥
१०मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्दुवारैः शिरीषकैः।
कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम्॥
सुग्रीवेण समयं कृत्वा अनघः रघुनन्दनः कालयुक्तं महद्वाक्यं विनीतं भ्रातरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् उवाच। ‘कालयुक्तम्’ इति विशेषणं वचनस्य समयोचितत्वं सूचयति; ‘लक्ष्मिवर्धनम्’ इति च लक्ष्मणस्य नाम्नः निरुक्तिम् इव स्पृशति। ‘इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता; हे सौमित्रे अरिंदम, अस्यां वर्षरात्रं वत्स्यावः। हे पार्थिवात्मज, इदं गिरिशृङ्गम् उत्तमं रम्यं च, श्वेताभिः कृष्णताम्राभिः च शिलाभिः उपशोभितम्, नानाधातुसमाकीर्णं नदीदर्दुरसंयुतम्, विविधैः वृक्षषण्डैः चारुचित्रलतायुतम्, नानाविहगसंघुष्टं मयूरवरनादितम्, मालतीकुन्दगुल्मैः सिन्दुवारैः शिरीषकैः कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैः उपशोभितम्।’ अत्र वर्णने त्रयः विषयाः — शिलानां वर्णवैचित्र्यम्, धातूनां वैविध्यम्, वृक्षपुष्पाणां बाहुल्यम्; वर्षाकालस्य कृते एतत् स्थानं सर्वथा योग्यम् इति रामः स्थापयति। ‘समयं कृत्वा’ इति पदेन पूर्वसर्गस्य प्रतिज्ञा स्मार्यते — कार्तिके उद्योगः इति; अतः अयं सर्गः तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनस्य आरम्भः। रामस्य वचनम् अत्र वर्णनात्मकम्, न आज्ञात्मकम्; विरहिणः मनः बाह्यसौन्दर्ये विश्रान्तिम् इच्छति इति कवेः मनोवैज्ञानिकी दृष्टिः। लक्ष्मणः तु श्रोता एव, न प्रतिवक्ता — अष्टाविंशे सर्गे अपि एषा एव व्यवस्था। ‘पार्थिवात्मज’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणस्य राजपुत्रत्वं स्मार्यते; वने वसन् अपि सः राजकुमारः एव इति गौरवम्। ‘नानाधातुसमाकीर्णम्’ इति पदेन पर्वते गैरिकादीनां खनीनां सत्ता सूच्यते, यत् अग्रे वर्षावर्णने पुनः उपयुज्यते। अत्र पञ्चमषष्ठौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — समीक्षिते तयोः प्रतिरूपं नास्ति; तथापि तौ सर्गस्य सन्धिं रचयतः, यतः रामस्य वचनम् आरब्धुं प्रस्तावना अपेक्षिता।
Having made his agreement with Sugrīva, the sinless delight of the Raghus spoke weighty words suited to the season to his modest brother Lakṣmaṇa, the increaser of good fortune, an epithet that seems to play on Lakṣmaṇa's own name. The agreement recalls the promise of the previous sarga, to march in Kārtika, and this sarga begins the keeping of it. "This mountain cave is lovely, spacious and airy," said Rāma. "Let us live here through the rainy season, Saumitri, crusher of foes. This peak is excellent and delightful, prince, adorned with rocks of white and black and copper hue, strewn with many minerals and full of river frogs, set with groves of many kinds of trees and lovely bright creepers, loud with birds of every kind and musical with fine peacocks, and beautiful with flowering mālatī and kunda bushes, with sinduvāra and śirīṣa, kadamba, arjuna and sarja trees." He speaks of three things, the colours of the rocks, the variety of minerals and the abundance of trees and flowers, to show that the place suits the rainy season in every way. Rāma's words here describe rather than command; the poet understands that a mind in separation seeks rest in outward beauty. Lakṣmaṇa only listens and does not answer. By calling him "prince" Rāma reminds us that even in the forest Lakṣmaṇa is a king's son, and the many minerals, such as red ochre, will appear again in the description of the rains.
३नलिनी, गुहायाः दिग्विन्यासः, उत्तरदक्षिणशृङ्गे, नदी
११इयं च नलिनी रम्या फुल्लपङ्कजमण्डिता।
नातिदूरे गुहाया नौ भविष्यति नृपात्मज॥
१२प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति।
पश्चाच्चैवोन्नता सौम्य निवातेयं भविष्यति॥
१३गुहाद्वारे च सौमित्रे शिला समतला शिवा।
कृष्णा चैवायता चैव भिन्नाञ्जनचयोपमा॥
१४गिरिशृङ्गमिदं तात पश्य चोत्तरतः शुभम्।
भिन्नाञ्जनचयाकारमम्भोधरमिवोदितम्॥
१५दक्षिणस्यामपि दिशि स्थितं श्वेतमिवाम्बरम्।
कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविराजितम्॥
१६प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम्।
गुहायाः परतः पश्य त्रिकूटे जाह्नवीमिव॥
‘हे नृपात्मज, इयं फुल्लपङ्कजमण्डिता रम्या नलिनी आवयोः गुहायाः नातिदूरे भविष्यति। हे सौम्य, प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति; पश्चात् च उन्नता इयं निवाता भविष्यति।’ एतेन वास्तुविद्यायाः नियमः सूच्यते — ईशानदिशि निम्नं, नैर्ऋत्यदिशि उन्नतं गृहं प्रशस्तम्; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणम् अपि एतम् एव अर्थं विवृणोति। ‘हे सौमित्रे, गुहाद्वारे समतला शिवा शिला अस्ति, कृष्णा आयता भिन्नाञ्जनचयोपमा च। हे तात, उत्तरतः इदं शुभं गिरिशृङ्गं पश्य — भिन्नाञ्जनचयाकारम् उदितम् अम्भोधरम् इव। दक्षिणस्यां दिशि अपि स्थितं श्वेतम् अम्बरम् इव, कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविराजितम्। गुहायाः परतः प्राचीनवाहिनीं भृशम् अकर्दमां नदीं पश्य, त्रिकूटे जाह्नवीम् इव।’ ‘प्राचीनवाहिनी’ इति पूर्वाभिमुखं प्रवहन्ती; हिन्दीभाष्ये एषा तुङ्गभद्रा इति निर्दिष्टा। ‘अकर्दमाम्’ इति विशेषणं वर्षासु अपि तस्याः स्वच्छतां सूचयति। उत्तरदक्षिणयोः द्वे शृङ्गे वर्णिते — एकं कृष्णम् अञ्जनराशिवत्, अपरं श्वेतं कैलासवत्; वर्णविरोधेन चित्रम् उज्ज्वलं भवति। ‘त्रिकूटे जाह्नवीम् इव’ इति उपमया कविः दाक्षिणात्यां नदीम् उत्तरस्याः गङ्गायाः तुलयति, येन श्रोतुः परिचितम् उपमानं दत्तम्। ‘नातिदूरे’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — नलिन्याः किष्किन्धायाश्च विषये; तेन निवासस्थानस्य सौकर्यं सूच्यते। ‘गुहाद्वारे शिला’ इति उपवेशनयोग्यं स्थानम्, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु रामस्य आसनम् इव वर्ण्यते। एते षट् श्लोकाः समग्रे समीक्षितकाण्डे कुत्रापि न मिलन्ति; अतः एतत् प्रकरणं वुल्गेटस्य एव विस्तारः, यः सर्गस्य सङ्ख्यां न परिवर्तयति।
"This lovely lotus pool, decked with open lotuses, will be not far from our cave, prince," Rāma went on. "The cave will serve us well, gentle brother, for the ground slopes towards the north-east and rises behind, so it will be sheltered from the wind." This follows the rule of house-building that a dwelling should lie low to the north-east and high to the south-west. "At the cave's mouth, Saumitri, there is a level, auspicious slab of rock, black and long, like a heap of crushed collyrium. Look, my friend, at this fine peak to the north, shaped like a heap of crushed collyrium, like a raincloud risen in the sky. And to the south too stands a peak white as cloth, like the summit of Kailāsa, bright with many minerals. Beyond the cave, look at the river flowing east, quite free of mud, like the Ganges at Trikūṭa." The two peaks, one black as collyrium, one white as Kailāsa, set colour against colour and make the picture vivid. The river keeps clear even in the rains, and by likening it to the Ganges the poet gives his listener a familiar image for a river of the south. "Not far", said of the pool and later of Kiṣkindhā, shows how convenient the dwelling was, and the rock at the cave's mouth is a place to sit, which in later sargas becomes almost Rāma's seat.
४नद्याः तीरवृक्षाणां पक्षिणां कमलानां च वर्णनम्
१७चन्दनैस्तिलकैः सालैस्तमालैरतिमुक्तकैः।
पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम्॥
१८वानीरैस्तिमिदैश्चैव बकुलैः केतकैरपि।
हिन्तालैस्तिनिशैर्नीपैर्वेतसैः कृतमालकैः॥
१९तीरजैः शोभिता भाति नानारूपैस्ततस्ततः।
वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलंकृता॥
२०शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादविनादिता।
एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलंकृता॥
२१पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेविता।
प्रहसन्त्येव भात्येषा नानारत्नसमन्विता॥
२२क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भातिरक्तोत्पलैः क्वचित्।
क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः॥
२३पारिप्लवशतैर्जुष्टा बर्हिक्रौञ्चविनादिता।
रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घनिषेविता॥
२४पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तीः सुरुचिरा इव।
ककुभानां च दृश्यन्ते मनसैवोदिताः समम्॥
‘सा नदी चन्दनैः तिलकैः सालैः तमालैः अतिमुक्तकैः पद्मकैः सरलैः अशोकैश्च शोभिता; वानीरैः तिमिदैः बकुलैः केतकैः हिन्तालैः तिनिशैः नीपैः वेतसैः कृतमालकैश्च तीरजैः नानारूपैः ततस्ततः शोभिता भाति — वसनाभरणोपेता प्रमदा इव अभ्यलंकृता। शतशः पक्षिसङ्घैः नानानादैः विनादिता, एकैकम् अनुरक्तैः चक्रवाकैः अलंकृता; अतिरम्यैः पुलिनैः युक्ता हंससारससेविता, नानारत्नसमन्विता च एषा प्रहसन्ती इव भाति। क्वचित् नीलोत्पलैः छन्ना, क्वचित् रक्तोत्पलैः भाति, क्वचित् च शुक्लैः दिव्यैः कुमुदकुड्मलैः आभाति। हे सौम्य, पारिप्लवशतैः जुष्टा, बर्हिक्रौञ्चविनादिता, मुनिसङ्घनिषेविता च एषा नदी रमणीया। चन्दनवृक्षाणां ककुभानां च पङ्क्तीः पश्य — ताः मनसा एव उदिताः इव सुरुचिराः दृश्यन्ते।’ अत्र त्रिंशतः अधिकानां वृक्षाणां पक्षिणां पुष्पाणां च नामानि गणितानि; एतत् समग्रं वर्णनं समीक्षितसंस्करणे नास्ति, अतः वुल्गेटपरम्परायाः एव विस्तारः। ‘प्रहसन्ती इव’ इति उपमया शुक्लकुमुदानां हास्यच्छटा कल्प्यते; ‘मनसा एव उदिताः’ इति च सङ्कल्पमात्रजाः इव इति अत्युक्तिः। नद्याः वर्णनम् अष्टभिः श्लोकैः विस्तीर्णम्; तत्र क्रमेण तीरवृक्षाः, पक्षिणः, पुलिनानि, कमलानि, मुनयः च गण्यन्ते। स्त्रीरूपकम् अत्र प्रधानम् — नदी वस्त्राभरणयुक्ता प्रमदा इव, प्रहसन्ती इव च; एतत् रूपकं विरहिणः रामस्य मनसि सीतायाः स्मृतिं जागरयति इति ध्वनिः। ‘मुनिसङ्घनिषेविताम्’ इति अन्तिमं विशेषणं नद्याः पावित्र्यं स्थापयति; प्राकृतसौन्दर्यात् आध्यात्मिकं माहात्म्यं प्रति गतिः एषा कवेः रीतिः। अष्टानाम् अपि श्लोकानाम् एका अपि पङ्क्तिः समीक्षिते न लभ्यते; एतत् सप्तदशाधिकम् अर्धश्लोकानां वुल्गेटमात्रं प्रकरणम् अस्य सर्गस्य दीर्घतायाः मुख्यं कारणम्।
"The river is made beautiful by sandal and tilaka trees, by sāla, tamāla and atimuktaka, by padmaka, sarala and aśoka, by vānīra and timida, bakula and ketaka, hintāla, tiniśa, nīpa, vetasa and kṛtamālaka; with trees of every kind growing here and there along its banks it shines like a beautiful woman dressed and adorned with jewels. It rings with the many calls of hundreds of flocks of birds and is graced by cakravāka birds, each devoted to its mate. With its lovely sandbanks, haunted by geese and cranes, and rich with jewels of every kind, it seems to be laughing. In one place it is covered with blue lotuses, in another it glows with red, and in another it gleams with the white, heavenly buds of water lilies. Visited by hundreds of waterfowl, loud with peacocks and curlews, this lovely river, gentle brother, is a haunt of sages. Look at the rows of sandal and arjuna trees: they are so beautiful they seem to have sprung up from thought alone." More than thirty trees, birds and flowers are named. The laughter is the gleam of the white lilies, and "sprung from thought alone" is a poet's exaggeration, as though they had come into being by mere wishing. The description of the river runs through eight verses, bank-trees, birds, sandbanks, lotuses and sages in turn. The chief image is of a woman, the river dressed and adorned, laughing, and it suggests how the memory of Sītā wakes in the mind of Rāma in his separation. The last word, that sages frequent it, gives the river its holiness, moving from natural beauty to spiritual greatness, as the poet likes to do.
५स्थानस्य प्रशंसा, किष्किन्धायाः शब्दाः, निवासः
२५अहो सुरमणीयोऽयं देशः शत्रुनिषूदन।
दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र निवसावहे॥
२६इतश्च नातिदूरे सा किष्किन्धा चित्रकानना।
सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज॥
२७गीतवादित्रनिर्घोषः श्रूयते जयतां वर।
नदतां वानराणां च मृदङ्गाडम्बरैः सह॥
२८लब्ध्वा भार्यां कपिवरः प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः।
ध्रुवं नन्दति सुग्रीवः सम्प्राप्य महतीं श्रियम्॥
२९इत्युक्त्वा न्यवसत्तत्र राघवः सहलक्ष्मणः।
बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौ॥
‘हे शत्रुनिषूदन, अहो अयं देशः सुरमणीयः। हे सौमित्रे, दृढं रंस्यावहे; अत्र साधु निवसावहे। हे नृपात्मज, इतः नातिदूरे एव सा चित्रकानना रम्या सुग्रीवस्य पुरी किष्किन्धा भविष्यति। हे जयतां वर, मृदङ्गाडम्बरैः सह नदतां वानराणां गीतवादित्रनिर्घोषः इतः श्रूयते। भार्यां लब्ध्वा राज्यं च प्राप्य सुहृद्वृतः कपिवरः सुग्रीवः महतीं श्रियं सम्प्राप्य ध्रुवं नन्दति।’ एतत् अन्तिमं वचनम् अग्रिमस्य सर्गस्य विषादस्य सूचना — मित्रस्य आनन्दः स्वस्य वियोगं गुरुतरं करोति। इत्युक्त्वा राघवः सहलक्ष्मणः तस्मिन् बहुदृश्यदरीकुञ्जे प्रस्रवणे गिरौ न्यवसत्। ‘बहुदृश्यदरीकुञ्जे’ इति एकेन पदेन गुहानां लतागृहाणां च बाहुल्यं सूचितम्। ‘दृढं रंस्यावहे’ इति वचने रामः स्वस्य मनः स्वयम् एव समाधातुम् इच्छति; किन्तु अग्रिमः श्लोकः एव तस्य असाफल्यं कथयति। किष्किन्धायाः वाद्यघोषः दूरात् श्रूयते इति उक्त्वा कविः द्वयोः स्थानयोः विरोधं स्थापयति — तत्र उत्सवः, अत्र एकान्तः। ‘लब्ध्वा भार्यां… प्राप्य राज्यम्’ इति द्वयोः लाभयोः उल्लेखेन रामस्य द्वे अपि हानी — भार्यायाः राज्यस्य च — परोक्षतया स्मारिते; अत एव अग्रिमः श्लोकः अरतिं वर्णयति। एकोनत्रिंशत्तमात् श्लोकात् समीक्षितेन सह पुनः साम्यम् आरभ्यते (४.०२६.००५c); अतः वुल्गेटमात्रं प्रकरणं पञ्चमात् अष्टाविंशपर्यन्तम् एव।
"Ah, slayer of foes, this is a most delightful place! We shall be very happy here, Saumitri; let us live here in comfort. And not far from here, prince, is Sugrīva's lovely city Kiṣkindhā with its beautiful woods. Best of victors, from here we can hear the sound of singing and music, with the din of drums and the shouting of monkeys. Having won back his wife and gained his kingdom, surrounded by friends, Sugrīva, best of monkeys, has come into great fortune and is surely rejoicing." These last words foreshadow the sorrow of the next passage: a friend's joy makes one's own loss heavier. So saying, Rāghava settled with Lakṣmaṇa on Prasravaṇa mountain, in a place full of caves and bowers. In saying they would be very happy there Rāma was trying to steady his own mind, but the verses that follow tell how he failed. With the music of Kiṣkindhā heard from afar the poet sets the two places side by side, festivity there, solitude here; and by naming Sugrīva's two gains, a wife and a kingdom, he reminds us indirectly of Rāma's two losses, which is why the next verse speaks of his joylessness.
६रामस्य अरतिः, निद्राभावः, लक्ष्मणस्य आश्वासनारम्भः
३०सुसुखे हि बहुद्रव्ये तस्मिन्हि धरणीधरे।
वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत्॥
३१हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।
उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः॥
३२आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम्।
तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनम्॥
३३तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम्।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयं वचः॥
३४अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि।
शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते॥
सुसुखे बहुद्रव्ये तस्मिन् धरणीधरे वसतः तस्य रामस्य रतिः अल्पा अपि न अभवत्, यतः प्राणेभ्यः अपि गरीयसीं हृतां भार्यां सः स्मरति स्म। ‘अल्पा अपि’ इति पदेन कविः सर्वथा अरतिं सूचयति; बाह्यस्य सुखस्य आन्तरेण दुःखेन विरोधः एव अत्र रसः। उदयाचले अभ्युदितं शशाङ्कं विशेषतः दृष्ट्वा निशासु शयनं गतं तं निद्रा न आविवेश — चन्द्रदर्शनम् एव विरहिणां दुःखवर्धकम्। तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतनं नित्यं शोकपरायणं शोचमानं काकुत्स्थं दृष्ट्वा तुल्यदुःखः भ्राता लक्ष्मणः अनुनयं वचः अब्रवीत् — ‘हे वीर, व्यथां गत्वा अलम्; त्वं शोचितुम् न अर्हसि। शोचतः सर्वार्थाः अवसीदन्ति — एतत् तव विदितम् एव।’ ‘तुल्यदुःखः’ इति विशेषणेन लक्ष्मणस्य सहानुभूतिः सूच्यते; सः उपदेष्टा न, अपि तु सहभागी। ‘निद्रा न आविवेश’ इति नकारात्मकेन वाक्येन कविः विरहस्य तीव्रताम् उक्तवान्। ‘शोकपरायणम्’ इति विशेषणं पूर्वसर्गे वालिनं प्रति प्रयुक्तस्य ‘परायणम्’ इति पदस्य प्रतिध्वनिः। लक्ष्मणस्य उपक्रमे ‘अलम्’ इति निषेधवाचकं पदं प्रथमम् एव, येन वचनस्य दृढता सूच्यते। ‘हृतां भार्याम्’ इति पदेन शोकस्य मूलं स्पष्टीकृतम्; ‘प्राणेभ्यः अपि गरीयसीम्’ इति च तस्याः स्थानं निर्दिष्टम्। बाह्यं सुखं नित्यम्, आन्तरं दुःखं च नित्यम् — उभयोः विरोधः अस्मिन् प्रकरणे स्थायी। त्रिंशत्तमात् चतुस्त्रिंशत्पर्यन्तं सर्वे श्लोकाः समीक्षितेन सह एकैकभावेन मिलन्ति (४.०२६.००६–००९), अतः अत्र पाठः निश्चितः।
Though the mountain was pleasant and rich in every good thing, Rāma, living there, found not the least delight, for he remembered his stolen wife, dearer to him than life. The outward ease set against the inner pain is the very mood of this passage. When he saw the moon rise over the eastern mountain, sleep would not come to him as he lay on his bed at night, for the sight of the moon only deepens the sorrow of those who are parted. The grief that rose in him clouded his mind with tears, and seeing Kākutstha always mourning, lost in sorrow, his brother Lakṣmaṇa, who shared his pain, spoke to him gently. "Enough of this anguish, hero; you should not grieve. Everything a man aims at comes to nothing when he mourns; you know that well." Lakṣmaṇa shares the pain, so he speaks not as a teacher but as a partner in it; and his first word, "enough", shows how firmly he means it.
८रामस्य प्रतिवचनम्, लक्ष्मणस्य अन्तिमं वचनम्
४१लक्ष्मणस्य हि तद्वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम्।
राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत्॥
४२वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च।
सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया॥
४३एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः।
विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम्॥
४४शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्॥
४५उपकारेण वीरस्तु प्रतिकारेण युज्यते।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः॥
४६तदेव युक्तं प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम्।
उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनः शुभम्॥
४७यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिरात्तु वानरः।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः॥
४८नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरत्क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह।
वसाचलेऽस्मिन्मृगराजसेविते संवर्तयञ्छत्रुवधे समर्थः॥
लक्ष्मणस्य तत् हितं शुभं वाक्यं प्रतिपूज्य राघवः स्निग्धं सुहृदम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, अनुरक्तेन स्निग्धेन हितेन सत्यविक्रमयुक्तेन च यत् वाच्यं तत् सर्वं त्वया उक्तम्। एषः सर्वकार्यावसादकः शोकः मया परित्यक्तः; विक्रमेषु अप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयामि। तव वचने स्थितः अहं शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये, सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादम् अनुपालयन्। उपकारेण वीरः प्रतिकारेण युज्यते; अकृतज्ञः अप्रतिकृतः च सत्त्ववतां मनः हन्ति।’ अन्तिमम् एतत् सुभाषितं कृतज्ञतायाः नीतिवाक्यम्, यत् अग्रिमे सर्गे पुनः आवर्तते। तदेव युक्तं प्रणिधाय कृताञ्जलिः लक्ष्मणः तत् भाषितं प्रतिपूज्य आत्मनः शुभं दर्शनं प्रदर्शयन् स्वभिरामदर्शनं रामम् उवाच — ‘हे नरेन्द्र, यथोक्तम् एतत् तव सर्वम् ईप्सितं वानरः नचिरात् एव कर्ता। भवान् शरत्प्रतीक्षः रिपुनिग्रहे धृतः सन् इमं जलप्रपातं क्षमताम्। कोपं नियम्य शरत् परिपाल्यताम्; मया सह चतुरः मासान् क्षमस्व। शत्रुवधे समर्थः अपि सन् अस्मिन् मृगराजसेविते अचले संवर्तयन् वस।’ अन्तिमौ त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः; मुद्रणे प्रत्येकः चतसृभिः पङ्क्तिभिः मुद्रितः, अत्र तु द्वयोः अर्धयोः निबद्धः। रामस्य प्रतिवचने त्रयः अंशाः — लक्ष्मणस्य वचनस्य प्रशंसा, शोकत्यागस्य घोषणा, प्रतीक्षायाः प्रतिज्ञा। ‘उपकारेण वीरः प्रतिकारेण युज्यते’ इति सुभाषितं मित्रधर्मस्य सूत्रम्; तेन सुग्रीवस्य प्रति रामस्य औदार्यं सूच्यते। अन्ते लक्ष्मणः पुनः वक्ता भवति, येन सर्गः संवादरूपेण समाप्यते। ‘मया सह चतुरः मासान् क्षमस्व’ इति वचनेन भ्रातुः साहचर्यं प्रतिज्ञातम्; एतत् एव वाक्यं समीक्षितसंस्करणे षड्विंशस्य सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः। चत्वारिंशत्तमः श्लोकः समीक्षिते ४.०२६.०१४ इति पूर्वस्थाने स्थितः; अतः वुल्गेटे क्रमः किञ्चित् भिन्नः, तथापि सर्गान्तरं न जातम्।
Rāghava honoured Lakṣmaṇa's good and kindly advice and spoke to his loving friend. "Lakṣmaṇa, you have said everything that a devoted, loving, well-wishing man of true valour ought to say. I have cast off this grief, which ruins every undertaking, and I rouse my valour, whose energy nothing can check. I will do as you say and wait for the autumn, waiting for Sugrīva's favour and for the rivers to clear. A hero is bound to repay a kindness; the ungrateful man who makes no return wounds the hearts of the noble." This saying about gratitude will come back in the next sarga; it is the rule of friendship, and it shows Rāma's generosity towards Sugrīva. His answer has three parts: praise for Lakṣmaṇa's words, the casting off of grief and a promise to wait. Lakṣmaṇa, seeing that this was right, folded his hands, honoured what had been said and, showing his own good judgment, spoke to Rāma, so fair to look on. "Lord of men, the monkey will soon do all you wish, just as you have said. Waiting for the autumn and set on crushing your enemy, bear with this downpour. Hold back your anger and wait for the autumn; be patient through the four months with me. Though you are able to destroy your enemy, stay on this mountain where lions live, and let the time pass." The last verses are in a longer metre, and the sarga ends as a dialogue with Lakṣmaṇa speaking again; "be patient with me" is his promise to stay by his brother's side.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
४५ पदानि
प्रस्रवण
२७.१
निर्झरयुक्तः पर्वतः; अत्र पर्वतस्य नाम
- सन्धिः
- प्र + स्रवण → प्रस्रवण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्रु’ धातोः ल्युट्, ‘प्र’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रस्रवणम्’)
शार्दूलमृगसंघुष्ट
२७.२
व्याघ्राणां मृगाणां च नादैः मुखरितम्
- सन्धिः
- सम् + घुष्ट → संघुष्ट — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- शार्दूलैः मृगैश्च संघुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नानागुल्मलतागूढ
२७.२
बहुविधैः क्षुपैः लताभिश्च आच्छादितम्
- सन्धिः
- लता + गूढ → लतागूढ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नानागुल्मैः लताभिश्च गूढम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
गोपुच्छ
२७.३
लाङ्गूलवानरजातिविशेषः, गोपुच्छाकारपुच्छः वानरः
- सन्धिः
- गो + पुच्छ → गोपुच्छ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोः पुच्छम् इव पुच्छं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘गोपुच्छैः’)
प्रत्यगृह्णीत
२७.४
स्वीकृतवान्, आश्रयत्वेन गृहीतवान्
- सन्धिः
- प्रति + अगृह्णीत → प्रत्यगृह्णीत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः लङ्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कालयुक्त
२७.५
समयोचितम्, अवसरानुरूपम्
- सन्धिः
- काल + युक्त → कालयुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कालेन युक्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
लक्ष्मिवर्धन
२७.६
श्रियं वर्धयन्तम्; छन्दोऽनुरोधात् मुद्रणे ह्रस्वः
- सन्धिः
- लक्ष्मि + वर्धन → लक्ष्मिवर्धन — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ह्रस्वः इकारः
- समासः
- लक्ष्मीं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मिवर्धनम्’)
वर्षरात्र
२७.७
वर्षाकालः, चतुर्मासः
- सन्धिः
- वर्ष + रात्र → वर्षरात्र — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वर्षाणां रात्रः (कालः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे द्वितीया)
कृष्णताम्र
२७.८
कृष्णवर्णाभिः रक्तवर्णाभिश्च
- सन्धिः
- कृष्ण + ताम्र → कृष्णताम्र — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृष्णाश्च ताम्राश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘कृष्णताम्राभिः’)
नदीदर्दुरसंयुत
२७.८
नदीमण्डूकैः युक्तम्
- सन्धिः
- दर्दुर + संयुत → दर्दुरसंयुत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नदीदर्दुरैः संयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वृक्षषण्ड
२७.९
वृक्षसमूहैः
- सन्धिः
- वृक्ष + षण्ड → वृक्षषण्ड — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वृक्षाणां षण्डः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘वृक्षषण्डैः’)
फुल्लपङ्कजमण्डित
२७.११
विकसितकमलैः शोभिता
- सन्धिः
- पङ्कज + मण्डित → पङ्कजमण्डित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- फुल्लैः पङ्कजैः मण्डिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नलिनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रागुदक्प्रवण
२७.१२
पूर्वोत्तरदिशि निम्नः; ईशानकोणं प्रति नतः
- सन्धिः
- प्राच् + उदच् → प्रागुदच् — चकारस्य जश्त्वेन गकारः
- समासः
- प्राचीम् उदीचीं च प्रति प्रवणः — बहुव्रीहिगर्भः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘प्रागुदक्प्रवणे’)
निवात
२७.१२
वातरहिता, प्रबलवायोः रक्षिता
- सन्धिः
- निः + वात → निवात — विसर्गलोपः
- समासः
- निर्गतः वातः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निवातेयम्’)
भिन्नाञ्जनचयोपम
२७.१३
भग्नकज्जलराशिसदृशी, कृष्णवर्णा
- सन्धिः
- चय + उपम → चयोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- भिन्नस्य अञ्जनस्य चयः इव उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘शिला’ इत्यस्य विशेषणम्)
अम्भोधर
२७.१४
मेघः
- सन्धिः
- अम्भस् + धर → अम्भोधर — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अम्भः धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अम्भोधरम्’)
कैलासशिखरप्रख्य
२७.१५
कैलासशृङ्गसदृशम्
- सन्धिः
- शिखर + प्रख्य → शिखरप्रख्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कैलासस्य शिखरम् इव प्रख्यं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्राचीनवाहिनी
२७.१६
पूर्वाभिमुखं प्रवहन्ती
- सन्धिः
- प्राचीन + वाहिनी → प्राचीनवाहिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्राचीं दिशं प्रति वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्राचीनवाहिनीम्’)
अकर्दम
२७.१६
पङ्करहिता, स्वच्छजला
- सन्धिः
- अ + कर्दम → अकर्दम — नञ्समासे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न विद्यते कर्दमः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अकर्दमाम्’)
अतिमुक्तक
२७.१७
माधवीलतावृक्षः
- सन्धिः
- अति + मुक्तक → अतिमुक्तक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वृक्षविशेषस्य नाम
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘अतिमुक्तकैः’)
कृतमालक
२७.१८
आरग्वधवृक्षः; हिन्दीभाष्ये ‘अमलतास’
- सन्धिः
- कृत + मालक → कृतमालक — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृता माला यस्य सः — बहुव्रीहिः, ततः कप्रत्ययः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘कृतमालकैः’)
वसनाभरणोपेत
२७.१९
वस्त्रैः अलङ्कारैश्च युक्ता
- सन्धिः
- आभरण + उपेत → आभरणोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वसनैः आभरणैश्च उपेता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नानानादविनादित
२७.२०
विविधैः कलरवैः मुखरिता
- सन्धिः
- नाना + नाद → नानानाद — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नानानादैः विनादिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पारिप्लव
२७.२३
जलपक्षिविशेषः, प्लवमानः पक्षी
- सन्धिः
- परि + प्लव → पारिप्लव — तद्धिते आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘पारिप्लवशतैः’)
ककुभ
२७.२४
अर्जुनवृक्षः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — वृक्षविशेषस्य नाम
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘ककुभानाम्’)
शत्रुनिषूदन
२७.२५
शत्रुनाशक
- सन्धिः
- नि + सूदन → निषूदन — षत्वम् (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
- समासः
- शत्रून् निषूदयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
चित्रकानन
२७.२६
विचित्रवनयुक्ता
- सन्धिः
- चित्र + कानन → चित्रकानन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चित्राणि काननानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘किष्किन्धा’ इत्यस्य विशेषणम्)
मृदङ्गाडम्बर
२७.२७
मृदङ्गध्वनिभिः, वाद्यगम्भीरनादैः
- सन्धिः
- मृदङ्ग + आडम्बर → मृदङ्गाडम्बर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मृदङ्गानाम् आडम्बरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘मृदङ्गाडम्बरैः’)
सुहृद्वृत
२७.२८
मित्रैः परिवृतः
- सन्धिः
- सुहृद् + वृत → सुहृद्वृत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुहृद्भिः वृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
बहुदृश्यदरीकुञ्ज
२७.२९
यत्र बह्व्यः दर्शनीयाः गुहाः लतागृहाणि च
- सन्धिः
- दरी + कुञ्ज → दरीकुञ्ज — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बह्व्यः दृश्याः दर्यः कुञ्जाश्च यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
धरणीधर
२७.३०
पर्वतः
- सन्धिः
- धरणी + धर → धरणीधर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धरणीं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘धरणीधरे’)
बाष्पोपहतचेतन
२७.३२
अश्रुभिः विह्वलितचित्तम्
- सन्धिः
- बाष्प + उपहत → बाष्पोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बाष्पेण उपहता चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
तुल्यदुःख
२७.३३
समानदुःखभागी
- सन्धिः
- तुल्य + दुःख → तुल्यदुःख — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तुल्यं दुःखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अव्यवसित
२७.३६
निश्चयरहितः, उद्यमहीनः
- सन्धिः
- अ + व्यवसित → अव्यवसित — नञ्समासे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न व्यवसितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
जिह्मकारिणम्
२७.३६
कुटिलकर्मकारिणम्, छद्मचारिणम्
- सन्धिः
- जिह्म + कारिन् → जिह्मकारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जिह्मं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘जिह्मकारिन्’
समुन्मूलय
२७.३७
समूलं नाशय, निर्मूलं कुरु
- सन्धिः
- सम् + उन्मूलय → समुन्मूलय — मकारस्य अनुस्वारः, स्वरे पुनः मकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूल्’ धातोः णिजन्तात् लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
प्रावृट्काल
२७.३९
वर्षाकालः
- सन्धिः
- प्रावृष् + काल → प्रावृट्काल — षकारस्य ष्टुत्वेन टकारः
- समासः
- प्रावृषः कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
भस्मच्छन्न
२७.४०
भस्मना आच्छादितः
- सन्धिः
- भस्म + छन्न → भस्मच्छन्न — छकारात् पूर्वं चकारागमः (तुक्)
- समासः
- भस्मना छन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भस्मच्छन्नम्’)
सर्वकार्यावसादक
२७.४३
सर्वकर्मणां नाशकः
- सन्धिः
- कार्य + अवसादक → कार्यावसादक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सर्वाणि कार्याणि अवसादयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शोकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुपालयन्
२७.४४
प्रतीक्षमाणः, अनुवर्तमानः
- सन्धिः
- अनु + पालयन् → अनुपालयन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पाल्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अकृतज्ञ
२७.४५
उपकारं न स्मरन्, कृतघ्नः
- सन्धिः
- अ + कृतज्ञ → अकृतज्ञ — नञ्समासे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न कृतं जानाति इति — नञ्गर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
स्वभिरामदर्शन
२७.४६
अतिशयेन मनोहरदर्शनम्
- सन्धिः
- सु + अभिराम → स्वभिराम — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- सु-अभिरामं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शरत्प्रतीक्ष
२७.४७
शरत्कालं प्रतीक्षमाणः
- सन्धिः
- शरद् + प्रतीक्ष → शरत्प्रतीक्ष — दकारस्य चर्त्वेन तकारः
- समासः
- शरदं प्रतीक्षते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मृगराजसेवित
२७.४८
सिंहैः निषेविते
- सन्धिः
- मृगराज + सेवित → मृगराजसेवित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मृगराजैः सेवितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘मृगराजसेविते’)