सुग्रीवस्याङ्गदस्य च अभिषेकः

शोकाभिसंतप्तं क्लिन्नवाससं सुग्रीवं शाखामृगमहामात्राः परिवार्य उपतस्थिरे। ‘क्लिन्नवाससम्’ इति पदेन जलाञ्जलेः अनन्तरम् आर्द्रवस्त्रः एव सः आगतः इति सूच्यते — संस्कारात् साक्षात् एव एषा सभा। अक्लिष्टकारिणं महाबाहुं रामम् अभिगम्य ते सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः, यथा पितामहं ब्रह्माणम् ऋषयः उपतिष्ठन्ते। ततः काञ्चनशैलाभः तरुणार्कनिभाननः मारुतात्मजः हनूमान् प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे काकुत्स्थ, भवतः प्रसादात् एव सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनां महात्मनां वानराणां पितृपैतामहं महत् सुदुष्प्राप्यं राज्यम् अनेन प्राप्तम्। भवता समनुज्ञातः सन् अयं शुभं नगरं प्रविश्य ससुहृद्गणः सर्वाणि कार्याणि संविधास्यति। विविधैः गन्धैः ओषधैश्च यथाविधि स्नातः अयं माल्यैः रत्नैश्च त्वां विशेषतः अर्चयिष्यति। इमां रम्यां गिरिगुहाम् अभिगन्तुं त्वम् अर्हसि; स्वामिसम्बन्धं कुरु, वानरान् च सम्प्रहर्षय।’ हनूमतः वचने त्रयः भागाः — कृतज्ञता, निमन्त्रणम्, प्रयोजनकथनम्; तत्र ‘भवत्प्रसादात्’ इति प्रथमम् एव पदं दूतस्य विनयं प्रकाशयति। अस्मिन् सर्गे हनूमान् प्रथमवारं सुग्रीवस्य प्रतिनिधिरूपेण वक्ता भवति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु तस्य प्राधान्यस्य सूचना। ‘पितामहम् इव ऋषयः’ इति उपमया कविः रामस्य दैवीयं स्थानं सूचयति — वानराणां दृष्टौ सः ब्रह्मा इव पूज्यः। हनूमतः वर्णने द्वे विशेषणे — काञ्चनशैलाभः इति कायस्य, तरुणार्कनिभाननः इति मुखस्य; उभाभ्यां तेजस्विता प्रकाश्यते। ‘सुदंष्ट्राणाम्’ इति पदेन वानराणां शौर्यं सूच्यते, ‘सम्पन्नबलशालिनाम्’ इति च तेषां समृद्धिः। ‘पितृपैतामहम्’ इति पदेन राज्यस्य क्रमागतत्वं स्थापयित्वा हनूमान् सुग्रीवस्य अधिकारं दृढीकरोति। ‘भवता समनुज्ञातः’ इति पदेन च सः रामस्य प्राधान्यं स्वीकरोति — विना रामस्य अनुमतिं सुग्रीवः पुरं न प्रवेक्ष्यति इति विनयः। स्नानम्, अर्चनम्, गिरिगुहागमनम्, स्वामिसम्बन्धः इति चत्वारः प्रार्थनायाः विषयाः। मुद्रणे अस्य सर्गस्य आरम्भः पञ्चविंशस्य कोलोफनात् अनन्तरम् एव अष्टादशाधिकाष्टशततमे PDF-पृष्ठे; तत्र शीर्षकम् ‘हनुमान्जीका सुग्रीवके अभिषेकके लिये श्रीरामसे प्रार्थना’ इति हिन्दीभाषया।

एवम् उक्तः परवीरहा बुद्धिमान् वाक्यकोविदः राघवः हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘सौम्य हनुमन्, पितुः निर्देशपालकः अहं चतुर्दश वर्षाणि ग्रामं वा पुरं वा न प्रवेक्ष्यामि।’ एतेन वनवासव्रतस्य कठोरता दर्शिता — मित्रस्य राज्याभिषेकः अपि तस्य अपवादः न भवति। ‘सुसमृद्धां दिव्यां गुहां प्रविष्टः वानरर्षभः सुग्रीवः विधिवत् क्षिप्रम् एव राज्येऽभिषिच्यताम्’ इति च आदिष्टम्। एवम् उक्त्वा रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् — ‘वृत्तज्ञः त्वम्; वृत्तसम्पन्नम् उदारबलविक्रमम् इमम् अङ्गदं वीरम् अपि यौवराज्येऽभिषेचय। ज्येष्ठस्य भ्रातुः सुतः ज्येष्ठः, विक्रमेण च सदृशः; अयम् अदीनात्मा अङ्गदः यौवराज्यस्य भाजनम्।’ अत्र रामः वालिनः पुत्रं स्मृत्वा वैरस्य शेषम् अपि नाशयति — हतस्य पुत्रः एव युवराजः क्रियते, इति राजनीतेः औदार्यम्। ततः ऋतुम् उक्तवान् — ‘अयं श्रावणः सलिलागमः वार्षिकाणां मासानां प्रथमः; हे सौम्य, वार्षिकसंज्ञिताः चत्वारः मासाः प्रवृत्ताः।’ ‘चतुर्दश समाः’ इति सङ्ख्यावचनेन रामः स्वप्रतिज्ञां स्मारयति; एतत् वचनम् अयोध्याकाण्डस्य प्रतिज्ञायाः प्रतिध्वनिः। ‘क्षिप्रम्’ इति पदेन राज्यस्य अराजकता न सोढव्या इति नीतिः सूच्यते। अङ्गदविषये रामस्य आग्रहः त्रिभिः हेतुभिः समर्थितः — वृत्तसम्पत्तिः, बलविक्रमौ, ज्येष्ठपुत्रत्वं च; अतः एषा न केवलं करुणा, अपि तु धर्म्या व्यवस्था। रामस्य उत्तरं द्विधा विभक्तम् — प्रथमं हनूमते प्रतिषेधः, ततः सुग्रीवाय आदेशः; एकस्मिन् एव वचने मित्रस्य सत्कारः स्वव्रतस्य रक्षणं च उभयं साधितम्।

‘अयम् उद्योगसमयः न; अतः त्वं शुभां पुरीं प्रविश। अहं तु सहलक्ष्मणः सौम्य अस्मिन् पर्वते वत्स्यामि। इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता, प्रभूतसलिला प्रभूतकमलोत्पला च; अत्र निवासः सुखकरः। कार्तिके मासे समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यतस्व; एषः एव नः समयः। हे सौम्य, त्वं स्वम् आलयं प्रविश, राज्ये अभिषिञ्चस्व, सुहृदः च सम्प्रहर्षय।’ अत्र रामः समयबन्धं स्थापयति — चत्वारः मासाः प्रतीक्षा, ततः उद्योगः; एषः एव समयः अग्रिमेषु सर्गेषु सुग्रीवस्य प्रमादेन उल्लङ्घ्यते, यत् एव अष्टाविंशस्य एकोनत्रिंशस्य च सर्गयोः बीजम्। ‘समयः’ इति पदं द्वयोः अर्थयोः — कालः, प्रतिज्ञा च; उभयम् अपि अत्र सङ्गच्छते। इति रामेण अभ्यनुज्ञातः वानरर्षभः सुग्रीवः वालिपालितां रम्यां किष्किन्धां पुरीं प्रविवेश। ‘प्रभूतसलिला प्रभूतकमलोत्पला’ इति द्वे विशेषणे गुहायाः समीपे जलाशयस्य सत्तां सूचयतः, यत् वर्षावासस्य कृते आवश्यकम्। वर्षाचतुर्मासस्य नियमः भारतीयस्य युद्धशास्त्रस्य प्रसिद्धा व्यवस्था; वर्षासु सेनायाः सञ्चारः दुष्करः इति नीतिशास्त्रे उक्तम्, अतः रामस्य प्रतीक्षा युक्ता एव।

प्रविष्टं तं वानरेश्वरं वानरसहस्राणि सर्वतः अभिवार्य प्रविष्टानि — सहस्रशः वानराः तेन सह एव गुहां प्रविष्टाः इति दृश्यं राज्ञः प्रभावं सूचयति। ततः सर्वाः प्रकृतयः हरिगणेश्वरं दृष्ट्वा समाहिताः सत्यः मूर्ध्ना वसुधायं पतिताः; साष्टाङ्गः प्रणामः एव अत्र वर्णितः। वीर्यवान् सुग्रीवः सर्वाः प्रकृतीः सम्भाष्य उत्थाप्य महाबलः भ्रातुः सौम्यम् अन्तःपुरं प्रविवेश। ‘भ्रातुः अन्तःपुरम्’ इति पदेन कविः वालिनः स्मृतिं जागरयति — यत् गृहं पूर्वं वालिनः आसीत् तत् एव अधुना सुग्रीवस्य। प्रविष्टं भीमविक्रान्तं वानरर्षभं सुग्रीवं सुहृदः तथा अभ्यषिञ्चन्त यथा अमराः सहस्राक्षम् इन्द्रम्। एषा उपमा सर्गे त्रिः आवर्तते — सहस्राक्षः, वासवः, त्रिदशाधिपः इति; तेन सुग्रीवस्य राज्यम् इन्द्रस्य राज्येन तुलितम्। ‘वालिपालिताम्’ इति एकेन विशेषणेन कविः पुनः वालिनं स्मारयति — पुरी सा एव, पालकः तु अन्यः। ‘समाहिताः’ इति पदेन प्रजानाम् एकाग्रता भक्तिश्च सूच्यते। ‘सम्भाष्य उत्थाप्य’ इति क्रियाद्वयेन नूतनस्य राज्ञः सौजन्यं दर्शितम् — प्रणतान् सः न उपेक्षते। ‘भीमविक्रान्तम्’ इति विशेषणं प्रवेशसमये प्रयुक्तम्, येन प्रजानां मनसि नूतनस्य राज्ञः बलविषयकः विश्वासः जायते इति सूच्यते। अभिषेकस्य वर्णनम् अत्र आरभ्यते, यत् सप्तदशपर्यन्तं श्लोकेषु विस्तीर्यते।

तस्य कृते हेमपरिष्कृतं पाण्डुरं छत्रम् आजह्रुः; हेमदण्डे यशस्करे शुक्ले वालव्यजने च। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च, क्षीरवतां वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च, शुक्लानि वस्त्राणि श्वेतम् अनुलेपनं च, सुगन्धीनि माल्यानि स्थलजानि अम्बुजानि च, दिव्यानि चन्दनानि विविधान् बहून् गन्धान् च, अक्षतं जातरूपं प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी च, दधि वैयाघ्रं चर्म परार्घ्यौ उपानहौ च, समालम्भनं गोरोचनं मनःशिलां च आदाय मुदिताः षोडश वराः कन्याः तत्र आजग्मुः। एषा सम्भारगणना राजसूयवत् विस्तृता; प्रत्येकं द्रव्यं शुक्लं मङ्गलं च, यतः अभिषेके शुक्लद्रव्याणि एव विहितानि। ‘षोडश कन्याः’ इति सङ्ख्या मङ्गलसूचिका; ताः एव सम्भारं वहन्ति इति लौकिकः आचारः। अत्र मुद्रणे हिन्द्यनुवादः त्रयोविंशात् अष्टाविंशपर्यन्तं षड्भिः श्लोकैः सह एकत्र एव दत्तः (‘॥ २३—२८॥’), तथापि संस्कृताङ्काः पृथक् पृथक् मुद्रिताः; अतः श्लोकविभागः संस्कृताङ्कानाम् एव अनुसृतः। शुक्लच्छत्रं शुक्लव्यजने शुक्लवस्त्राणि श्वेतानुलेपनं च — शुक्लवर्णस्य आधिक्यम् अभिषेकस्य माङ्गल्यं सूचयति। ‘परार्घ्यौ उपानहौ’ इति द्विवचनं पादुकयोः युगलं सूचयति; राजचिह्नेषु उपानहौ अपि गण्येते इति प्राचीनः आचारः। ‘गोरोचनम्’ ‘मनःशिला’ इति च तिलकद्रव्ये।

ततः ते वानरश्रेष्ठं यथाविधि अभिषेक्तुं रत्नैः वस्त्रैः भक्ष्यैश्च द्विजर्षभान् तोषयित्वा उपक्रान्तवन्तः — ब्राह्मणतर्पणम् एव अभिषेकस्य प्रथमम् अङ्गम्। ततः मन्त्रविदः जनाः कुशपरिस्तीर्णे समिद्धे जातवेदसि मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा वेद्याम् अग्निसंस्कारम् अकुर्वन्। ततः हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते चित्रमाल्योपशोभिते रम्ये प्रासादशिखरे वरासने मन्त्रैः विधिवत् प्राङ्मुखं तं स्थापयित्वा अभिषेकम् आरब्धवन्तः। ‘प्राङ्मुखम्’ इति दिङ्नियमः शास्त्रोक्तः; ‘हेमप्रतिष्ठानम्’ इति सिंहासनस्य सौवर्णत्वं सूचयति। समीक्षितसंस्करणे अत्र पाठः किञ्चित् भिन्नः, मुद्रणे तु ‘विधिवन्मन्त्रैः’ इति स्पष्टम्। ‘मन्त्रविदः जनाः’ इति पदेन पुरोहितानां सत्ता सूच्यते, यद्यपि ते वानराः एव। वानरराज्ये अपि वैदिकः विधिः प्रवर्तते इति कवेः कल्पना; एतेन वानराः केवलं मृगाः न, अपि तु सभ्याः प्रजाः इति स्थाप्यते। ‘कुशपरिस्तीर्णम्’, ‘समिद्धम्’, ‘मन्त्रपूतेन हविषा’ इति त्रिभिः पदैः अग्निकर्मणः त्रयः अंशाः — वेदीसंस्कारः, अग्न्याधानम्, आहुतिः — क्रमेण सूचिताः। ततः सिंहासनस्थापनम्, यत् अभिषेकस्य साक्षात् पूर्वाङ्गम्।

वानरर्षभाः नदीनदेभ्यः समन्ततः तीर्थेभ्यः सर्वेभ्यः समुद्रेभ्यश्च जलं संहृत्य आहृत्य कनककुम्भेषु विमलं जलं निधाय, शुभैः ऋषभशृङ्गैः काञ्चनैः कलशैश्च, शास्त्रदृष्टेन महर्षिविहितेन विधिना अभिषेकम् अकुर्वन्। गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः मैन्दः द्विविदः हनूमान् जाम्बवान् च — एते नव वानरप्रवराः प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन सुग्रीवम् अभ्यषिञ्चन्, यथा वसवः सहस्राक्षं वासवम्। ‘ऋषभशृङ्गैः’ इति वृषभशृङ्गनिर्मितैः पात्रैः इति अर्थः, यत् प्राचीनस्य अभिषेकविधेः विशेषः। अभिषिक्ते सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः महात्मानः हृष्टाः शतसहस्रशः प्रचुक्रुशुः — लक्षशः वानराणां जयघोषेण गुहा प्रतिध्वनिता। जलस्य आहरणं चतुर्भ्यः स्थानेभ्यः — नदीभ्यः, नदेभ्यः, तीर्थेभ्यः, समुद्रेभ्यः; एतेन अभिषेकस्य सार्वभौमत्वं सूच्यते। नव अभिषेक्तारः नामशः गणिताः, येषु हनूमान् जाम्बवान् च प्रसिद्धौ; एषा नामावली अग्रिमेषु सर्गेषु सेनानायकानां परिचयाय उपयुज्यते। ‘प्रसन्नेन सुगन्धिना सलिलेन’ इति जलस्य द्वे विशेषणे। ‘शतसहस्रशः’ इति पदेन वानराणां सङ्ख्यायाः आधिक्यम् उक्तम्; तेन गुहायाः विशालता अपि सूच्यते। अभिषेकस्य अनन्तरं जयघोषः इति लोकाचारः। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘hṛṣṭās tatra sahasraśaḥ’ इति पाठः, वुल्गेटे तु ‘हृष्टाः शतसहस्रशः’ इति; मुद्रणे ‘शत’ इति स्पष्टम्।

रामस्य वचः कुर्वन् वानरेश्वरः सुग्रीवः अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्ये अभ्यषेचयत् — ‘सम्परिष्वज्य’ इति पदेन भ्रातृपुत्रे वात्सल्यं सूच्यते, न केवलं राजनीतिः। अङ्गदे च अभिषिक्ते सानुक्रोशाः महात्मानः प्लवंगमाः ‘साधु साधु’ इति सुग्रीवम् अपूजयन्; दयालुतायाः एव सा प्रशंसा। महात्मानं रामं लक्ष्मणं च ते पुनः पुनः प्रीताः सन्तः तुष्टुवुः, यतः तादृशे कार्ये तौ एव निमित्तम्। ततः हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता गिरिगह्वरे स्थिता किष्किन्धा नगरी रम्या बभूव। अन्ते महात्मने रामाय महाभिषेकं निवेद्य वीर्यवान् कपिवाहिनीपतिः रुमां भार्याम् उपलभ्य त्रिदशाधिपः इव राज्यम् अवाप। एषः अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः; तेन सर्गः गाम्भीर्येण समाप्यते, सुग्रीवस्य च द्वे अपि प्रतिज्ञे — राज्यं भार्या च — सिद्धे इति सूच्येते। अत्र त्रयः अपि सन्तुष्टाः — वानराः जयघोषेण, सुग्रीवः राज्येन रुमया च, रामः प्रतिज्ञापालनेन। तथापि कविः अग्रिमस्य सर्गस्य कृते विषादस्य बीजं न त्यजति — रामः पुरीं न प्रविशति, पर्वते एव तिष्ठति। ‘गिरिगह्वरे’ इति पदेन किष्किन्धायाः स्थितिः पुनः स्मारिता — सा पर्वतस्य गुहायाम् एव स्थिता नगरी। ‘महाभिषेकम्’ इति पदेन अभिषेकस्य महत्त्वं सूचितम्; तस्य निवेदनं रामाय क्रियते, येन सुग्रीवस्य कृतज्ञता प्रकाश्यते।