॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः २५

किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चविंशः सर्गः

वालिनो दाहसंस्कारः

रामस्य कालविषयकं सान्त्वनवचनम्, लक्ष्मणस्य निर्देशः, शिबिकावर्णनम्, तारायाः विलापः, वालिनः चितारोहणं जलाञ्जलिदानं च

वालिनि गतासौ सुग्रीवं तारां साङ्गदं च दृष्ट्वा समानशोकः काकुत्स्थः सान्त्वयन् अवदत् — मृतः शोकपरितापेन श्रेयसा न युज्यते, लोकवृत्तम् अनुष्ठेयम्, कालात् उत्तरं च किमपि कर्म न शक्यम्। लोके नियतिः एव कारणम्, न कश्चित् कस्यचित् कर्ता; कालस्य न बन्धुत्वं न पराक्रमः। वाली स्वधर्मसंयोगात् स्वर्गं परिगृहीतवान्, अतः परितापेन अलम्। ततः लक्ष्मणः सुग्रीवं प्रेतकार्ये नियुङ्क्ते — काष्ठानि चन्दनानि च समाज्ञाप्यन्ताम्, अङ्गदः माल्यवस्त्रघृततैलगन्धान् आनयतु, तारः शिबिकाम् आनयतु। तारेण आनीता शिबिका पक्षिकर्मभिः द्रुमकर्मभिः चित्रपत्तीभिः च विचित्रा, सिद्धानां विमानम् इव जालवातायनयुक्ता आसीत्। तस्यां वालिनं गतजीवितम् आरोप्य सुग्रीवः और्ध्वदेहिकम् आज्ञापयत्। रत्नानि विश्राणयन्तः वानराः अग्रे प्रययुः; ताराप्रभृतयः क्रोशन्तः अनुजग्मुः; वानर्यः ‘वीर वीर’ इति चुक्रुशुः। गिरिनद्याः पुलिने चितां कृत्वा शिबिकाम् अवरोप्य ते एकान्ते अतिष्ठन्। तारा पतिम् अङ्के निधाय बहु विललाप। ततः अङ्गदः सुग्रीवेण सह पितरं चितायाम् आरोपयत्, अग्निं विधिवत् दत्त्वा अपसव्यम् अकरोत्। वालिनं संस्कृत्य प्लवगर्षभाः नदीं गत्वा उदकम् अकुर्वन्; समानशोकः रामः सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारयामास।

१रामस्य सान्त्वनम्, नियतिकालयोः माहात्म्यम्

१स सुग्रीवं च तारां च साङ्गदं सहलक्ष्मणः।
समानशोकः काकुत्स्थः सान्त्वयन्निदमब्रवीत्॥

२न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः।
यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ॥

३लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम्।
न कालादुत्तरं किंचित्कर्मशक्यमुपासितुम्॥

४नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम्।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम्॥

५न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे नापि चेश्वरः।
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम्॥

६न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते।
स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते॥

७न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः।
न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः॥

८किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः॥

९इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम्।
सामदानार्थसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः॥

१०स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना।
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता॥

११एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः।
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम्॥

समानशोकः काकुत्स्थः सुग्रीवं तारां साङ्गदं च सान्त्वयन् इदम् अब्रवीत् — ‘शोकपरितापेन मृतः श्रेयसा न युज्यते; अतः यत् अनन्तरं कर्तव्यं तत् एव समाधातुम् अर्हथ। लोकवृत्तम् अनुष्ठेयम्, बाष्पमोक्षणं च युष्माभिः कृतम्; कालात् उत्तरं तु किमपि कर्म न शक्यम् उपासितुम्।’ अत्र रामः शोकं न निषेधति, किन्तु तस्य सीमां दर्शयति — रोदनम् अपि लोकाचारस्य अङ्गम्, कालातिक्रमः तु कर्मणः नाशकः। ततः सः कालतत्त्वं विवृणोति। लोके नियतिः एव कारणम्, नियतिः एव कर्मसाधनम्, नियतिः एव सर्वभूतानां नियोगेषु हेतुः। न कश्चित् कस्यचित् कर्ता, न च कश्चित् नियोगे ईश्वरः; लोकः स्वभावे वर्तते, तस्य च कालः परायणम्। कालः कालम् अतीत्य न गच्छति, न च परिहीयते; स्वभावं समासाद्य न कश्चित् अतिवर्तते। कालस्य न बन्धुत्वम्, न हेतुः, न पराक्रमः, न मित्रज्ञातिसम्बन्धः; सः न कस्यापि आत्मनः वशे वर्तते। साधु पश्यता तु कालपरिणामः एव द्रष्टव्यः, यतः धर्मः अर्थः कामश्च त्रयः अपि कालक्रमेण एव समाहिताः। एतत् वचनं सुग्रीवस्य कृते विशेषतः उपयुक्तम्, यतः सः एव भ्रातृवधस्य निमित्तम् आसीत्; कालः कर्ता इति उक्ते तस्य आत्मग्लानिः शाम्यति। वाली इतः स्वां प्रकृतिं गतः, क्रियाफलं च प्राप्तः; सामदानार्थसंयोगैः अर्जितं पवित्रं फलम् अनुभवति। स्वधर्मसंयोगात् महात्मना तेन पूर्वं यः स्वर्गः जितः, सः इदानीं प्राणान् अपरिरक्षता युद्धे परिगृहीतः — क्षत्रियवत् मृत्युः एव तस्य सिद्धिः। एषा एव श्रेष्ठा नियतिः, यां हरियूथपः गतः; अतः परितापेन अलम्, प्राप्तकालः एव उपास्यताम्। अत्र त्रयः अपि शोकार्ताः — सुग्रीवः भ्रातृवधात्, तारा पतिवियोगात्, अङ्गदः पितृहानेः; अतः रामः त्रीन् अपि एकवाक्येन सम्बोधयति। ‘नियतिः’ इति पदं त्रिषु पादेषु आवर्तितम्, येन कविः तस्य प्राधान्यं स्थापयति। ‘स्वभावे वर्तते लोकः’ इति वचनेन कर्तृत्वाभिमानस्य निरासः क्रियते; ‘तस्य कालः परायणम्’ इति च स्वभावस्य अपि आश्रयः दर्शितः। एतत् प्रकरणम् अस्मिन् काण्डे दार्शनिकस्य विवेचनस्य केन्द्रम्। वालिनः पूर्वसर्गे उक्तः प्रश्नः — ‘किमर्थं त्वया अहं हतः’ इति — अत्र परोक्षतया समाहितः; कालः एव हन्ता इति उक्ते व्यक्तिगतं वैरं विलीयते। अनन्तरं तारा अपि एतत् एव वचनं प्रतिध्वनयति — ‘एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति’ इति; अतः रामस्य उपदेशः तस्याः अन्तःकरणं प्राविशत् इति ज्ञायते। अस्मिन् उपदेशे रामः कर्मकाण्डं तत्त्वज्ञानं च उभयं मिश्रयति — लोकवृत्तानुष्ठानम् इति कर्म, नियतिचिन्तनम् इति ज्ञानम्; द्वाभ्याम् एव शोकः शाम्यति। ‘प्राप्तकालम् उपास्यताम्’ इति उपसंहारेण प्रकरणं क्रियायां परिणमति।

Kākutstha, who shared their grief, spoke words of comfort to Sugrīva, to Tārā and to Aṅgada, with Lakṣmaṇa at his side. "The dead gain nothing from grief and lamentation," he said, "so you should now set about what has to be done next. The custom of the world must be kept, and you have shed your tears; but no rite can be performed once its time has passed." Rāma does not forbid grief; he shows its limit. Weeping is itself part of the world's custom, but letting the hour slip by destroys the rite. Then he laid out the nature of time. "In this world necessity is the cause; necessity is the means of every act; necessity is what sets every creature to its task. No one is the doer of anything, and no one is master of what he is set to do. The world moves by its own nature, and time is that nature's final resting place. Time never outruns time, nor does it fall short, and no one who has met his own nature passes beyond it. Time has no kin, no motive, no valour, no bond of friend or relation; it is subject to no one. One who sees rightly must see everything as the ripening of time, for dharma, wealth and pleasure are all held together in time's order." These words were especially fitting for Sugrīva, who had been the occasion of his brother's death; once time is named as the doer, his self-reproach is eased. "Vālin has gone from here to his own true state and has received the fruit of his deeds, the pure fruit won by the right use of conciliation, gifts and wealth, lord of monkeys. That great soul had already won heaven by keeping to his own duty, and now, by not sparing his life in battle, he has taken possession of it." A warrior's death was his fulfilment. "This is the highest destiny, and the leader of the monkey troops has reached it. Enough of mourning, then; let what the hour demands be done." All three before him were stricken, Sugrīva by his brother's death, Tārā by her husband's loss, Aṅgada by his father's, and so Rāma addressed them all in one speech. The word "necessity" returns three times in a single verse, and so the poet sets it above everything else. "The world moves by its own nature" takes away the pride of being the doer, and "time is its final resting place" shows what that nature itself rests on. This passage is the centre of the kāṇḍa's philosophical reflection. The question Vālin asked earlier, "why did you kill me?", is answered here indirectly: once time is the slayer, personal enmity dissolves. Tārā herself will soon echo these very words, saying that Time in the form of Rāma is dragging him away, which shows that Rāma's teaching had entered her heart. In this counsel Rāma joins practice and understanding, the keeping of the world's custom and the contemplation of necessity, and through both grief is calmed; and by ending with "let what the hour demands be done" he turns the teaching into action.

२लक्ष्मणस्य निर्देशः, तारेण शिबिकानयनम्

१२वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा।
अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम्॥

१३कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम्।
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति॥

१४समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च।
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात्॥

१५समाश्वासय दीनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम्।
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम्॥

१६अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च।
घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम्॥

१७त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छसम्भ्रमात्।
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः॥

१८सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः।
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्॥

१९एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा॥

२०लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः सम्भ्रान्तमानसः।
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः॥

२१आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापतत्पुनः।
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः॥

रामस्य वचनान्ते परवीरहा लक्ष्मणः गतचेतसं सुग्रीवं प्रश्रितं वाक्यम् अवदत् — ‘सुग्रीव, तारया अङ्गदेन च सहितः त्वम् अनन्तरम् एव वालिनः दहनं प्रति प्रेतकार्यं कुरु। शुष्काणि बहूनि काष्ठानि दिव्यानि चन्दनानि च वालिसंस्कारार्थं समाज्ञापय। दीनचेतसं दीनम् अङ्गदं समाश्वासय; त्वं बालिशबुद्धिः मा भूः, इदं पुरं त्वदधीनम् एव। अङ्गदः माल्यं विविधानि वस्त्राणि घृतं तैलं गन्धान् यच्च अन्यत् समनन्तरम् उपयुज्यते तत् आनयतु। तार, त्वं सम्भ्रमेण शीघ्रं शिबिकाम् आदाय आगच्छ; अस्मिन् काले त्वरा विशेषतः गुणवती युक्ता च। शिबिकावाहनोचिताः समर्थाः बलिनः प्लवगाः सज्जीभवन्तु; ते एव वालिनं निर्हरिष्यन्ति।’ एवम् उक्त्वा सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः भ्रातुः समीपस्थः तस्थौ — कार्यम् आदिश्य स्वयं दूरे न गतः, इति तस्य विनयः। लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सम्भ्रान्तमानसः तारः शिबिकासक्तमानसः शीघ्रं गुहां प्रविवेश। उद्वहनोचितैः शूरैः वानरैः उह्यमानां तां शिबिकाम् आदाय सः पुनः त्वरितं प्रत्यापतत्। लक्ष्मणस्य एतत् वचनं रामस्य दार्शनिकोपदेशस्य पूरकम् — रामः तत्त्वम् उपदिशति, लक्ष्मणः तु क्रियाक्रमं विभजति। काष्ठानि, चन्दनानि, माल्यम्, वस्त्राणि, घृतम्, तैलम्, गन्धाः, शिबिका, वाहकाः इति सामग्री गणनया एव उक्ता, येन शीघ्रता सूच्यते। त्रयाणां पृथक् पृथक् नियोगः — सुग्रीवस्य आज्ञापनम्, अङ्गदस्य सामग्र्याहरणम्, तारस्य शिबिकानयनम् — एतेन शोकमग्नानां मनः कर्मणि योज्यते, यत् एव शोकस्य औषधम्। ‘त्वदधीनमिदं पुरम्’ इति वचनेन सुग्रीवः राजपदे स्थाप्यते; तेन तस्य कर्तव्यबोधः जायते। ‘गतचेतसम्’ इति सुग्रीवस्य विशेषणम् अत्र मार्मिकम् — विजयस्य अनन्तरम् अपि सः शोकेन विगतचैतन्यः; अतः लक्ष्मणस्य प्रश्रितं वचनम् अपेक्षितम्। ‘अनन्तरम्’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — कार्यम् अविलम्बं कर्तव्यम् इति रामस्य वचनस्य एव अनुवादः। तारस्य ‘शिबिकासक्तमानसः’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् सः अन्यत् सर्वं विस्मृत्य केवलं शिबिकाम् एव चिन्तयन् गतः; शोकार्तानां मनः एकत्र एव निबध्यते इति कवेः सूक्ष्मा दृष्टिः। ‘उद्वहनोचितैः शूरैः’ इति वाहकानां विशेषणद्वयेन शिबिकायाः गुरुत्वं वालिनः देहस्य महत्त्वं च सूच्येते।

When Rāma had finished, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, spoke courteously to Sugrīva, who was quite beside himself. "Sugrīva, with Tārā and Aṅgada, see at once to the funeral rites and the cremation of Vālin. Give orders for plenty of dry firewood and fine sandalwood for his last rites. Comfort poor Aṅgada, who is sunk in misery. Do not lose your head: this city is in your charge now. Let Aṅgada bring garlands and cloths of every kind, clarified butter, oil, perfumes and whatever else is needed at once. Tāra, go quickly and hurry back with a litter; speed is a virtue, and above all at a time like this. Let strong, capable monkeys fit to carry a litter make ready; they will bear Vālin out." When he had said this, Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, stood beside his brother; having given his instructions he did not go off, and that shows his modesty. Hearing Lakṣmaṇa's words, Tāra, his mind in a flurry and thinking of nothing but the litter, hurried into the cave; grief-stricken minds fasten on a single thing, and the poet sees it. He came hurrying back with the litter, borne by stout monkeys well used to such carrying, and the strength of the bearers tells how heavy the litter was and how great Vālin's body. Lakṣmaṇa's words complete Rāma's philosophy: Rāma teaches the truth, Lakṣmaṇa sets out the order of work. The things needed, firewood, sandalwood, garlands, cloths, clarified butter, oil, perfumes, a litter and bearers, are simply listed, which conveys the urgency. Each of the three is given his own task, Sugrīva to give orders, Aṅgada to fetch the things, Tāra to bring the litter, and so the minds of the grieving are yoked to work, which is itself the cure for grief. By telling Sugrīva that the city is in his charge, Lakṣmaṇa sets him in the king's place and wakes his sense of duty. Sugrīva is described as having lost his wits: even after his victory grief had robbed him of himself, and that is why Lakṣmaṇa's gentle words were needed. The word "at once" is used twice, repeating Rāma's point that the work must not wait.

३शिबिकायाः वर्णनम्, रामस्य आदेशः

२२दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम्।
पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम्॥

२३आचितां चित्रपत्तीभिः सुनिविष्टां समन्ततः।
विमानमिव सिद्धानां जालवातायनायुताम्॥

२४सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां शिल्पिभिः कृताम्।
दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम्॥

२५वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम्।
गुहागहनसंछन्नां रक्तचन्दनभूषिताम्॥

२६पुष्पौघैः समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च।
तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम्॥

२७ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
क्षिप्रं विनीयतां वाली प्रेतकार्यं विधीयताम्॥

सा शिबिका दिव्या भद्रासनयुता स्यन्दनोपमा च आसीत्; शिल्पिभिः कृतैः पक्षिकर्मभिः आचित्रा, द्रुमकर्मभिः च विभूषिता। चित्रपत्तीभिः आचिता, समन्ततः सुनिविष्टा, जालवातायनयुक्ता च सा सिद्धानां विमानम् इव अभात्। सुनियुक्ता विशाला सुकृता शिल्पिभिः निर्मिता, दारुपर्वतकैः उपेता, चारुकर्मणा परिष्कृता। वराभरणहारैः चित्रमाल्यैः च उपशोभिता, गुहागहनैः संछन्ना, रक्तचन्दनेन च भूषिता। पुष्पौघैः समभिच्छन्ना, तरुणादित्यवर्णाभिः भ्राजमानाभिः पद्ममालाभिः च आवृता आसीत्। एतत् विस्तृतं वर्णनम् एकस्य वानरराजस्य और्ध्वदेहिकस्य गौरवं सूचयति; मृतः अपि वाली राजवत् एव नीयते। ईदृशीं शिबिकां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘क्षिप्रं वाली विनीयताम्, प्रेतकार्यं च विधीयताम्।’ रामः स्वयं संस्कारं न करोति, किन्तु तस्य त्वरां निर्दिशति; एतेन वैरस्य अन्तः सूच्यते। मुद्रणे अस्य वर्णनस्य षट् श्लोकाः; समीक्षितसंस्करणे तु एतत् समग्रं वर्णनं नास्ति, अतः एते वुल्गेटपरम्परायाः विस्तारः। शिल्पकर्मणः विस्तृतं चित्रणं कवेः अलङ्कारप्रियतां दर्शयति — पक्षिणः, द्रुमाः, चित्रपत्त्यः, जालवातायनानि, दारुपर्वतकाः, हाराः, माल्यानि, रक्तचन्दनम्, पद्ममालाः इति क्रमेण नयनं गच्छति। ‘सिद्धानां विमानम् इव’ इति उपमा मृतस्य ऊर्ध्वगतिं सूचयति। ‘ईदृशीम्’ इति एकेन पदेन कविः षण्णां श्लोकानां वर्णनम् उपसंहरति। रामस्य वचने ‘क्षिप्रम्’ इति पदं पुनः त्वरां स्मारयति, यतः कालातिक्रमे संस्कारः निष्फलः इति सः एव पूर्वम् उक्तवान्।

It was a splendid litter, like a chariot, with a noble seat, painted all over by craftsmen with birds and adorned with carved trees. It was covered with painted panels, well finished on every side, with latticed windows, so that it looked like an aerial car of the Siddhas. It was well joined and spacious, finely made by skilled hands, set with little wooden hills and finished with graceful work. It was beautified with fine ornaments and chains and many-coloured garlands, covered with carved caves and thickets and decked with red sandal. It was heaped with flowers and hung with lotus garlands shining like the rising sun. This long description shows the dignity of a monkey king's funeral; even in death Vālin is borne like a king. The poet's eye moves from one piece of craftsmanship to the next, birds, trees, painted panels, lattices, wooden hills, chains, garlands, red sandal, lotus garlands, and the likeness to a car of the Siddhas hints at the dead king's ascent to heaven. Seeing such a litter, Rāma said to Lakṣmaṇa, "Let Vālin be carried out quickly, and let the funeral rite be performed." Rāma does not perform the rite himself, but he urges its speed, and this marks the end of all enmity; the word "quickly" recalls what he had said before, that a rite whose time has passed is fruitless.

४वालिनः शिबिकारोपणम्, सुग्रीवस्य आज्ञा

२८ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा।
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु॥

२९आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्।
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम्॥

३०आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुकूलतः॥

३१विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम्॥

३२राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः।
तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम्॥

ततः सुग्रीवः अङ्गदेन सह एव विक्रोशन् वालिनम् उद्यम्य तदा शिबिकायाम् आरोपयत्। गतजीवितं वालिनं शिबिकायाम् आरोप्य विविधैः अलंकारैः माल्यैः वस्त्रैश्च तं भूषितवान्। अत्र ‘विक्रोशन्’ इति पदेन सुग्रीवस्य शोकः प्रकाश्यते — विजयी अपि सः भ्रातरं स्मृत्वा रोदिति। ततः प्लवगेश्वरः राजा सुग्रीवः आज्ञापयत् — ‘आर्यस्य और्ध्वदेहिकम् अनुकूलतः क्रियताम्’ इति; ‘आर्यस्य’ इति सम्बोधनेन ज्येष्ठभ्रातुः प्रति गौरवं रक्षितम्। विविधानि बहूनि रत्नानि विश्राणयन्तः प्लवगाः अग्रतः यान्तु, शिबिका च तदनन्तरम् इति व्यवस्था। ‘भुवि राज्ञाम् ऋद्धिविशेषाः यादृशाः दृश्यन्ते तादृशैः एव वानराः भर्तृसत्क्रियां कुर्वन्तु’ इति च उक्तम् — वानरराजस्य संस्कारः मानुषराज्ञाम् अन्त्येष्टेः समः भवतु इति अभिप्रायः। ‘उद्यम्य’ इति पदेन ज्ञायते यत् सुग्रीवः स्वयम् एव भ्रातुः शवम् उत्थापितवान्, न तु भृत्यैः उत्थापितम् — एतत् एव तस्य पश्चात्तापस्य साक्ष्यम्। अलंकारैः माल्यैः वस्त्रैश्च भूषणम् अन्त्येष्टेः विधिः, यः मानुषेषु अपि प्रसिद्धः। रत्नविश्राणनम् अपि राजकीयस्य संस्कारस्य अङ्गम्; तेन मार्गे स्थिताः याचकाः तोष्यन्ते। ‘क्रियताम्’ इति कर्मणि प्रयोगेण सुग्रीवः स्वयं कर्ता न भवति, किन्तु राजा आज्ञापकः एव इति स्थितिः सूच्यते। ‘अनुकूलतः’ इति पदं शास्त्रानुसारम् इति अर्थे; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘शास्त्रानुकूल विधिसे’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति।

Then Sugrīva, weeping aloud with Aṅgada, lifted Vālin and laid him on the litter. The victor wept as he remembered his brother, and it was he himself, not his servants, who lifted the body, and that is the proof of his remorse. Having laid the lifeless Vālin on the litter, he adorned him with ornaments of many kinds, with garlands and with clothes, as the funeral rite requires among men as well. Then Sugrīva, king and lord of monkeys, gave the command: "Let my elder brother's last rites be performed as the scriptures lay down." By calling him "my noble elder brother" he kept due reverence for him, and by giving an order, "let it be done", he shows that he now stands as a king who commands. "Let the monkeys go in front, scattering jewels of every kind in plenty, and let the litter follow. Whatever splendours are seen at the funerals of kings on earth, with such splendours let the monkeys honour their master." The monkey king's rites were to equal those of human kings; scattering jewels was part of a royal funeral, and it gladdened those who stood along the road asking alms.

५शवयात्रा, वानरीणां क्रन्दनम्

३३तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम्।
अङ्गदं परिरभ्याशु तारप्रभृतयस्तदा॥

३४क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः।
ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योऽस्य वशानुगाः॥

३५चुक्रुशुर्वीरवीरेति भूयः क्रोशन्ति ताः प्रियम्।
ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतबान्धवाः॥

३६अनुजग्मुश्च भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः।
तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे॥

३७वनानि गिरयश्चैव विक्रोशन्तीव सर्वतः।
पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते॥

तादृशम् एव और्ध्वदेहिकं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्। ताराप्रभृतयः तदा अङ्गदं परिरभ्य आशु क्रोशन्तः प्रचलिताः; हतबान्धवाः सर्वे वानराः रुदन्तः एव प्रययुः। ततः अस्य वशानुगाः सर्वाः वानर्यः प्रणिहिताः सत्यः ‘वीर वीर’ इति भूयः चुक्रुशुः, प्रियं च पुनः पुनः आक्रोशन्ति स्म। ताराप्रभृतयः सर्वाः हतबान्धवाः वानर्यः करुणस्वनाः क्रोशन्त्यः भर्तारम् अनुजग्मुः। वनान्तरे तासां वानरीणां रुदितशब्देन वनानि गिरयश्च सर्वतः प्रतिध्वनिं कुर्वन्तः स्वयम् अपि विक्रोशन्ति इव प्रतीयन्ते स्म — प्रतिध्वनिः एव अत्र कवेः उपमानम्। जलसंवृते विविक्ते गिरिनद्याः पुलिने ते उपागताः। यात्रायाः वर्णने कविः क्रमेण त्रीन् समूहान् गणयति — प्रथमं ताराप्रभृतयः सचिवाः, ततः सर्वे वानराः, ततः वानर्यः। ‘वीर वीर’ इति आमन्त्रणद्वयं शोकस्य स्वाभाविकं रूपम्। वनानां गिरीणां च विक्रोशनम् इति प्रतिध्वनेः अलङ्कारः, यः महाकाव्येषु प्रसिद्धः; तेन शोकस्य व्याप्तिः सूच्यते। श्मशानभूमिः विविक्ता जलसंवृता च इति शास्त्रविहितम्। ‘हतबान्धवाः’ इति विशेषणं वानराणां वानरीणां च उभयत्र प्रयुक्तम्, येन सर्वेषां समानः शोकः सूच्यते। ‘प्रणिहिताः’ इति पदेन वानरीणां भक्तिः, ‘वशानुगाः’ इति पदेन च तासाम् आज्ञानुवर्तित्वं कथ्यते।

Such a funeral they quickly made ready for Vālin. Tāra and the other counsellors, embracing Aṅgada, set out at once, crying aloud, and all the monkeys, who had lost their kinsman, went weeping. Then all the monkey women, devoted to him and obedient to his will, cried out again and again, "Alas, hero! Alas, hero!", calling on their beloved over and over. Tārā and all the other monkey women, bereaved, followed their lord with piteous cries. At the sound of their weeping in the forest the woods and hills on every side echoed it back, so that they too seemed to be wailing; the poet's image here is the echo, a figure well known in great poems, and it shows how far the grief spread. They came to the sandbank of a mountain stream, in a lonely place surrounded by water, such as the scriptures prescribe for a cremation ground. In describing the procession the poet names three groups in turn, first Tāra and the counsellors, then all the monkeys, then the monkey women. The cry "Hero, hero!" is the natural voice of grief. "Bereaved" is said of the monkeys and of the monkey women alike, to show that the grief was shared by all.

६चितानिर्माणम्, तारायाः विलापारम्भः

३८चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः।
अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वानरोत्तमाः॥

३९तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकपरायणाः।
ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम्॥

४०आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता।
हा वानरमहाराज हा नाथ मम वत्सल॥

४१हा महार्ह महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम्।
जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम्॥

४२प्रहृष्टमिह ते वक्त्रं गतासोरपि मानद।
अस्तार्कसमवर्णं च दृश्यते जीवतो यथा॥

तत्र वनचारिणः सुबहवः वानराः चितां चक्रुः। ततः वानरोत्तमाः स्कन्धात् शिबिकाम् अवरोप्य सर्वे शोकपरायणाः एकान्तम् आश्रित्य तस्थुः। ततः तारा शिबिकातले शयानं पतिं दृष्ट्वा तस्य शिरः अङ्के आरोप्य सुदुःखिता विललाप — ‘हा वानरमहाराज! हा नाथ! हा मम वत्सल! हा महार्ह! हा महाबाहो! हा मम प्रिय! मां पश्य। शोकाभिपीडितम् इमं जनं त्वं कस्मात् न पश्यसि? हे मानद, गतासोः अपि ते वक्त्रम् इह प्रहृष्टम् इव, अस्तंगतसूर्यसमवर्णं च जीवतः इव दृश्यते।’ अत्र ‘जनम्’ इति पदेन तारा स्वात्मानम् एव तृतीयपुरुषेण निर्दिशति — पत्युः पुरतः स्वस्य दैन्यं दर्शयितुम् एषा रीतिः। मुखस्य प्रसन्नता मृतस्य अपि वीरस्य लक्षणम् इति कविः सूचयति। ‘एकान्तम् आश्रित्य तस्थुः’ इति पदेन शवस्य समीपे भार्यायाः एकाकित्वम् अवकाशं च कविः कल्पयति, येन तारायाः विलापः स्वाभाविकः भवति। अङ्के शिरसः आरोपणम् इति प्रेम्णः अन्तिमं चिह्नम्। ‘हा’ इति निपातस्य षड्वारम् आवृत्तिः विलापस्य वेगं सूचयति। चितायाः स्थानं जलसमीपे विविक्तं च इति शास्त्रविहितम्; ‘वनचारिणः सुबहवः’ इति च वानराणां बाहुल्यं सूचयति। ‘सुदुःखिता’ इति एकेन विशेषणेन कविः तारायाः अन्तरङ्गं सर्वं कथयति।

There a great many forest-dwelling monkeys built the pyre. Then the best of the monkeys lowered the litter from their shoulders, and all of them, lost in grief, drew aside and stood apart; so the poet leaves the wife alone beside the body, and her lament comes naturally. Tārā saw her husband lying on the floor of the litter, took his head in her lap, the last sign of her love, and lamented in deep sorrow. "Alas, great king of the monkeys! Alas, my lord, my loving one! Alas, you who deserved all honour, mighty-armed, my beloved! Look at me! Why do you not see this poor creature crushed with grief? Giver of honour, even with your breath gone your face looks joyful, and it has the colour of the setting sun, as if you were still alive." In calling herself "this creature" she speaks of herself as another, to show her misery before her husband. The brightness of his face, the poet suggests, is the mark of a hero even in death. Her cries of "alas", repeated six times, show the force of her grief, and the one word "in deep sorrow" tells all that was in her heart.

७तारायाः विलापः, सचिवानां विसर्जनप्रार्थना

४३एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे॥

४४इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्योऽप्लवगास्तव।
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे॥

४५तवेष्टा ननु चैवेमा भार्याश्चन्द्रनिभाननाः।
इदानीं नेक्षसे कस्मात्सुग्रीवं प्लवगेश्वर॥

४६एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव।
पुरवासिजनश्चायं परिवार्य विषीदति॥

४७विसर्जयैनान्सचिवान्यथापुरमरिंदम।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः॥

तारा पुनः अवदत् — ‘हे वानर, एषः कालः एव रामरूपेण त्वां कर्षति, येन एकेन एव इषुणा रणे सर्वाः वयं विधवाः कृताः।’ एतेन सा रामं न दूषयति, अपि तु रामस्य वचनम् एव — कालः कर्ता इति — प्रतिध्वनयति। ‘हे राजेन्द्र, एताः तव वानर्यः अप्लवगाः सत्यः पादाभ्याम् एव विकृष्टम् अध्वानम् आगताः; किं त्वं न बुध्यसे? एताः चन्द्रनिभाननाः भार्याः तव इष्टाः आसन्; इदानीं तु हे प्लवगेश्वर, सुग्रीवम् अपि कस्मात् न ईक्षसे? हे राजन्, तारप्रभृतयः एते तव सचिवाः अयं च पुरवासिजनः त्वां परिवार्य विषीदति। हे अरिंदम, एतान् सचिवान् यथापुरं विसर्जय; ततः वयं सर्वाः मदनोत्कटाः सत्यः वनेषु क्रीडामहे।’ अन्तिमम् एतत् वचनं शोकोन्मादजम् — मृतं पतिं जीवन्तम् इव सम्बोध्य सा पूर्ववत् विहारं प्रार्थयते, यत् करुणरसस्य पराकाष्ठा। तारायाः विलापे त्रयः भागाः — कालस्य निन्दा, सहचरीणां दुर्दशा, सचिवानां पुरवासिनां च वेदना। अन्ते सा विस्मृतिम् इव प्राप्य पूर्ववत् वनक्रीडां प्रार्थयते; एषा उन्मादवत् अवस्था शोकस्य अन्तिमा भूमिका। ‘सुग्रीवम् अपि कस्मात् न ईक्षसे’ इति वचनेन वैरस्य शान्तिः सूच्यते — मृत्युना भ्रातृविरोधः समाप्तः। एतेषु श्लोकेषु सम्बोधनानाम् आधिक्यम् — राजेन्द्र, प्लवगेश्वर, राजन्, अरिंदम, वानर इति; प्रत्येकं सम्बोधनेन सा पतिं जीवन्तम् इव मन्यते। ‘पादैर्विकृष्टमध्वानम्’ इति वानरीणां क्लेशः चित्रितः — प्लवनसमर्थाः वानराः, ताः तु पदातिन्यः।

"Monkey," Tārā said again, "it is Time itself in the form of Rāma that drags you away, Time that with a single arrow has made us all widows in battle." In this she does not blame Rāma; she echoes his own words, that time is the doer. "Lord of kings, these monkey wives of yours cannot leap, and they have come all this long way on foot. Do you not know it? These moon-faced wives of yours were dear to you. Why then, lord of monkeys, do you not look even at Sugrīva? King, your counsellors, Tāra and the rest, and these townspeople stand around you in despair. Subduer of foes, send these counsellors away as you used to, and then let us all play in the woods, wild with love." These last words come from the madness of grief: she speaks to her dead husband as if he were alive and asks him to take his pleasure with them as before, and here pity reaches its height. Her lament has three parts, blame of Time, the plight of the wives, and the sorrow of the counsellors and townspeople, and at the end, as if she had forgotten everything, she asks for the old forest play; this near-madness is the last stage of grief. In asking why he does not look at Sugrīva she shows that the feud is over, for death has ended the quarrel of the brothers. She calls him by name after name, lord of kings, lord of monkeys, king, subduer of foes, monkey, and with each one she treats him as living. "Come on foot" paints the monkey women's hardship: monkeys can leap, but these women had to walk.

८वालिनः दहनम्, उदकक्रिया, रामसमीपगमनम्

४८एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरीवृताम्।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः॥

४९सुग्रीवेण ततः सार्धं सोऽङ्गदः पितरं रुदन्।
चितामारोपयामास शोकेनाभिप्लुतेन्द्रियः॥

५०ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह।
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः॥

५१संस्कृत्य वालिनं तं तु विधिवत्प्लवगर्षभाः।
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शुभजलां शिवाम्॥

५२ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः।
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम्॥

५३सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः।
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत्॥

५४ततोऽथ तं वालिनमग्र्यपौरुषं प्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम्।
प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदा सलक्ष्मणं राममुपेयिवान्हरिः॥

एवं पतिशोकपरीवृतां विलपन्तीं तारां शोककर्शिताः वानर्यः तदा उत्थापयन्ति स्म। ततः शोकेन अभिप्लुतेन्द्रियः अङ्गदः रुदन् सुग्रीवेण सार्धं पितरं चितायाम् आरोपयामास। ततः विधिवत् अग्निं दत्त्वा सः दीर्घम् अध्वानं प्रस्थितं पितरं व्याकुलेन्द्रियः अपसव्यं चकार — मृतस्य प्रदक्षिणं न, अपसव्यम् एव विधिः इति शास्त्रम्। वालिनं विधिवत् संस्कृत्य प्लवगर्षभाः शुभजलां शिवां नदीम् उदकं कर्तुम् आजग्मुः। तत्र ते सहिताः अङ्गदम् अग्रतः स्थापयित्वा सुग्रीवतारासहिताः वालिने जलं सिषिचुः — जलाञ्जलौ पुत्रः एव अग्रणीः इति मर्यादा रक्षिता। दीनेन सुग्रीवेण सह दीनः भूत्वा समानशोकः महाबलः काकुत्स्थः सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारयामास। ततः अग्र्यपौरुषं प्रकाशम् इक्ष्वाकुवरस्य इषुणा हतं दीप्ताग्निसमौजसं तं वालिनं प्रदीप्य हरिः सुग्रीवः सलक्ष्मणं राम् उपेयिवान्। अङ्गदस्य कर्तृत्वम् अत्र स्पष्टम् — सः एव पितरं चितायाम् आरोपयति, सः एव अग्निं ददाति, सः एव अपसव्यं करोति, सः एव जलाञ्जलौ अग्रतः स्थाप्यते; पुत्रस्य एव एते अधिकाराः इति शास्त्रम्। सुग्रीवः तु सहायकमात्रम्। रामः स्वयं न करोति, किन्तु ‘कारयामास’ इति प्रयोजकक्रियया तस्य अधिष्ठातृत्वं सूच्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, येन सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण अङ्क्यते। ‘दीर्घमध्वानं प्रस्थितम्’ इति पितुः परलोकयात्रायाः रूपकम्; तेन मृत्युः यात्रा इति दृष्टिः स्थाप्यते। ‘शुभजलां शिवाम्’ इति नद्याः द्वे विशेषणे उदककर्मणः पवित्रतां सूचयतः। ‘सिषिचुः’ इति बहुवचनेन सर्वेषां सम्मिलिता जलाञ्जलिः उक्ता। अन्ते ‘उपेयिवान्’ इति लिटा वाक्यं समाप्य कविः सुग्रीवस्य रामसमीपगमनेन अग्रिमस्य सर्गस्य सेतुं रचयति।

As Tārā lamented, wrapped in grief for her husband, the monkey women, themselves worn out with sorrow, raised her up. Then Aṅgada, weeping, his senses overwhelmed by grief, laid his father on the pyre with Sugrīva's help. He lit the fire according to the rites and, his mind in turmoil, walked around his father, now setting out on the long road, keeping him on his left, for the rites prescribe that the dead be circled this way and not the usual way. When they had duly performed the last rites for Vālin, the chief monkeys came to a lovely river of clear, pure water to make the offering of water, and there, gathered together with Aṅgada at their head, and with Sugrīva and Tārā, they poured water for Vālin; the son goes first in that offering, as custom requires. Sorrowing with the sorrowing Sugrīva, the mighty Kākutstha, sharing his grief, had all the funeral rites performed. Aṅgada's part is plain: it is he who places his father on the pyre, he who lights it, he who circles it and he who leads the water offering, for these are a son's rights by scripture, and Sugrīva only helps. Rāma does not act himself, but it is he who has the rites done, and so he presides over them. Calling death "setting out on the long road" gives the father's passing the shape of a journey, and the river is called pure and auspicious to show the holiness of the rite. Then, having set alight Vālin, foremost in valour and illustrious, slain by the arrow of the best of the Ikṣvākus and blazing like fire, the monkey Sugrīva came back to Rāma and Lakṣmaṇa. The last verse is in a grander metre, which gives the close of the sarga its solemnity, and Sugrīva's return to Rāma builds the bridge to the next sarga.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि
समानशोक २५.१ येषां शोकः तुल्यः, समदुःखितः
सन्धिः
समान + शोक → समानशोक — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनादिः उत्तरपदः)
समासः
समानः शोकः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘काकुत्स्थः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सान्त्वयन् २५.१ सान्त्वनं कुर्वन्, आश्वासयन्
सन्धिः
सान्त्वयन् + इदम् → सान्त्वयन्निदम् — परसवर्णसन्धेः अभावेऽपि नकारस्य द्वित्वम् (‘न्’ इत्यस्य ह्रस्वात् परस्य द्वित्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘सान्त्व्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् — क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्
बाष्पमोक्षण २५.३ अश्रुपातः, रोदनम्
सन्धिः
बाष्प + मोक्षण → बाष्पमोक्षण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पस्य मोक्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
नियति २५.४ विधिः, दैवनियमः, अवश्यंभावी नियमः
सन्धिः
नि + यति → नियति — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘यम्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
नियोग २५.४ नियोजनम्, कर्मणि प्रवर्तनम्
सन्धिः
नि + योग → नियोग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘युज्’ धातोः घञ्, ‘नि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (‘नियोगेषु’)
परायण २५.५ परमाश्रयः, अन्तिमा गतिः
सन्धिः
परा + अयन → परायण — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); णत्वम् च
समासः
परम् अयनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
कालपरीणाम २५.८ कालस्य परिणामः, कालकृतं परिवर्तनम्
सन्धिः
काल + परीणाम → कालपरीणाम — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परि + नाम’ इत्यत्र णत्वं दीर्घश्च मुद्रणानुसारि
समासः
कालस्य परीणामः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सामदानार्थसंयोग २५.९ सामदानादीनां नीत्युपायानां समुचितप्रयोगैः
सन्धिः
दान + अर्थ → दानार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
साम च दानं च अर्थश्च तेषां संयोगः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘संयोगैः’)
अपरिरक्षत् २५.१० अरक्षता, प्राणान् न रक्षता
सन्धिः
अ + परिरक्षत् → अपरिरक्षत् — नञ्समासे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न परिरक्षन् — नञ्तत्पुरुषः; ‘रक्ष्’ धातोः शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘अपरिरक्षता’)
हरियूथप २५.११ वानरसेनायाः अधिपतिः, वाली
सन्धिः
यूथ + प → यूथप — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हरीणां यूथस्य पः (पालकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रश्रित २५.१२ विनयेन युक्तम्, नम्रम्
सन्धिः
प्र + श्रित → प्रश्रित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययः, ‘प्र’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रेतकार्य २५.१३ मृतस्य और्ध्वदेहिकं कर्म, अन्त्येष्टिक्रिया
सन्धिः
प्र + इत → प्रेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
प्रेतस्य कार्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बालिशबुद्धि २५.१५ मूढबुद्धिः, किंकर्तव्यविमूढः
सन्धिः
बालिश + बुद्धि → बालिशबुद्धि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बालिशा बुद्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मा भूः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
सम्भ्रम २५.१७ त्वरया, शीघ्रतया
सन्धिः
सम् + भ्रम → सम्भ्रम — मकारस्य अनुस्वारः, ततः परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति — ‘भ्रम्’ धातोः घञ्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘सम्भ्रमात्’)
सज्जीभवन्तु २५.१८ सज्जाः भवन्तु, सिद्धाः भवन्तु
सन्धिः
सज्ज + ईभवन्तु → सज्जीभवन्तु — च्व्यन्ते ईत्वम् (अकारस्य ईकारः)
समासः
समासः नास्ति — च्विप्रत्ययान्तं ‘भू’ धातोः लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
निर्हरिष्यन्ति २५.१८ बहिः नेष्यन्ति, श्मशानं प्रापयिष्यन्ति
सन्धिः
निः + हरिष्यन्ति → निर्हरिष्यन्ति — विसर्गस्य रेफः (हकारः घोषवान्)
समासः
समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः लृट्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पर्यापतत् २५.२१ प्रत्यागतवान्, शीघ्रं निवृत्तः
सन्धिः
परि + आपतत् → पर्यापतत् — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः लङ्, ‘परि’ ‘आ’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
स्यन्दनोपम २५.२२ रथसदृशी
सन्धिः
स्यन्दन + उपम → स्यन्दनोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
स्यन्दनस्य उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘शिबिकाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जालवातायनायुत २५.२३ जालिकायुक्तगवाक्षैः संयुक्ता
सन्धिः
वातायन + आयुत → वातायनायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जालयुक्तैः वातायनैः आयुता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दारुपर्वतकोपेत २५.२४ काष्ठनिर्मितैः क्रीडापर्वतैः युक्ता
सन्धिः
पर्वतक + उपेत → पर्वतकोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
दारुमयैः पर्वतकैः उपेता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
पुष्पौघ २५.२६ पुष्पसमूहैः
सन्धिः
पुष्प + ओघ → पुष्पौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
पुष्पाणाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘पुष्पौघैः’)
और्ध्वदेहिक २५.३० मृतस्य परलोकार्थं क्रियमाणः संस्कारः, अन्त्येष्टिः
सन्धिः
ऊर्ध्वदेह + इक → और्ध्वदेहिक — तद्धिते आदिवृद्धिः (ऊ → औ)
समासः
ऊर्ध्वदेहाय हितम् — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
विश्राणयन् २५.३१ दानं कुर्वन्तः, वितरन्तः
सन्धिः
वि + श्राणयन् → विश्राणयन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रण्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘विश्राणयन्तः’)
भर्तृसत्क्रिया २५.३२ स्वामिनः अन्त्यसत्कारः
सन्धिः
सत् + क्रिया → सत्क्रिया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भर्तुः सत्क्रिया — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
हतबान्धव २५.३४ येषां बन्धुः हतः, मृतबन्धुकाः
सन्धिः
हत + बान्धव → हतबान्धव — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हतः बान्धवः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वशानुग २५.३४ आज्ञानुवर्तिन्यः, अधीनाः
सन्धिः
वश + अनुग → वशानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वशम् अनुगच्छन्ति ताः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वानर्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शिबिकातलशायिन् २५.३९ पालक्याः तले शयानम्
सन्धिः
शिबिका + तल → शिबिकातल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शिबिकायाः तले शेते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शायिनम्’)
मानद २५.४२ अन्येषां मानं ददत्, आदरदायिन्
सन्धिः
मान + द → मानद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मानं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्
अप्लवग २५.४४ प्लवनासमर्थाः, वानरवत् उत्प्लुत्य गन्तुम् अशक्ताः
सन्धिः
अ + प्लवग → अप्लवग — नञ्समासे सन्धिकार्यं नास्ति; पदादौ विसर्गसन्धिना ‘वानर्योऽप्लवगाः’
समासः
न प्लवगाः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मदनोत्कट २५.४७ कामोन्मत्ताः, प्रेमोद्रिक्ताः
सन्धिः
मदन + उत्कट → मदनोत्कट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मदनेन उत्कटाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
शोककर्शित २५.४८ शोकेन कृशीकृताः, दुःखेन क्षीणाः
सन्धिः
शोक + कर्शित → शोककर्शित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन कर्शिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अपसव्य २५.५० दक्षिणावर्तं विहाय वामावर्तं परिक्रमणम्, पितृकर्मणि विहितः प्रदक्षिणविपर्ययः
सन्धिः
अप + सव्य → अपसव्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सव्यात् अपगतम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
अग्र्यपौरुष २५.५४ श्रेष्ठपराक्रमम्
सन्धिः
अग्र्य + पौरुष → अग्र्यपौरुष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अग्र्यं पौरुषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वालिनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपेयिवान् २५.५४ उपगतवान्, समीपं प्राप्तवान्
सन्धिः
उप + एयिवान् → उपेयिवान् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘इ’ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति — ‘उप’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘उपेयिवस्’