॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः २४

किष्किन्धाकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः

सुग्रीवस्य पश्चात्तापस्तारायाश्च वधप्रार्थना

सुग्रीवस्य शोकः, राज्ये वैराग्यम्, आत्मनिन्दा, अग्निप्रवेशसङ्कल्पः, ताराया रामसमीपगमनम्, स्ववधप्रार्थना, रामस्य सान्त्वनम्

दुरासदेन वेगेन शोकमहार्णवेन अभिप्लुतां तारां पश्यन् वाल्यनुजः सुग्रीवः भ्रातुर्वधेन अप्रतिमेन तेपे। बाष्पपूर्णेन मुखेन निर्विण्णमनाः सः भृत्यैर्वृतः शनैः रामस्य समीपं जगाम। गृहीतचापम् आशीविषतुल्यबाणं लक्षणलक्षिताङ्गम् अवस्थितं राघवम् आसाद्य सः उवाच — ‘नरेन्द्र, यथा प्रतिज्ञातं तथा त्वया कृतम्; किन्तु हतजीवितेन मया भोगेषु मनः निवृत्तम्। अस्यां महिष्यां रुदत्यां, पुरे विक्रोशति, नृपे हते, अङ्गदे च संशयिते — राम, राज्ये मम मनः न रमते। क्रोधात् अमर्षात् अतिविप्रधर्षात् च भ्रातुर्वधः मया पुरस्तात् अनुमतः, इदानीं तु सुतीक्ष्णं प्रतप्ये। ऋष्यमूके चिरं वासः एव श्रेयान्, न एनं निहत्य त्रिदिवस्य अपि लाभः। ‘न त्वा जिघांसामि, चर’ इति यत् सः महात्मा माम् अवदत्, तत् तस्य एव अनुरूपम्; मम तु इदं वचः कर्म च मदनुरूपम्। महागुणस्य भ्रातुः वधं कः भ्राता रोचयेत्?’ इति आत्मानं निन्दन् सः वृत्रवधात् इन्द्रः इव पाप्मानं प्राप्तः इति वदति। ‘इन्द्रस्य पाप्मानं मही जलं वृक्षाः स्त्रियश्च जगृहुः, शाखामृगस्य तु पाप्मानं कः सहेत?’ इति। ततः सः अङ्गदस्य मातुश्च अजीवनं शङ्कमानः अतिदीप्तम् अग्निं प्रवेष्टुम् अनुज्ञां याचते — ‘मय्यपि अतीते ते कृत्स्नं कार्यं सेत्स्यति, इमे हरिप्रवीराः सीतां विचेष्यन्ति।’ आर्तस्य तस्य वचः श्रुत्वा संजातबाष्पः रामः मुहूर्तं विमनाः अभूत्। तदा सः रुदन्तीं व्यसने निमग्नां तारां ददर्श; मन्त्रिप्रधानाः तां पत्युः समीपात् उत्थापयन्तः अपानयन्। सा शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यम् इव ज्वलन्तं रामं दृष्ट्वा ‘अयं सः काकुत्स्थः’ इति प्रजज्ञे, विह्वला च तस्य समीपं जगाम। ततः सा वदति — ‘त्वम् अप्रमेयः दुरासदः जितेन्द्रियः उत्तमधर्मकश्च। येन एव बाणेन मम प्रियः हतः, तेन एव मां जहीहि; हता अहम् अस्य समीपं गमिष्यामि; मां विना वाली न रमेत। स्वर्गे अपि अप्सरसः सः न अभजिष्यत्; मया विना सः शोकं विवर्णतां च प्राप्स्यति। वनिताविहीनस्य पुरुषस्य दुःखं त्वम् एव वेत्थ। यदि स्त्रीघातदोषः भवेत् इति मन्यसे, तर्हि ‘इयम् अस्य आत्मा’ इति मत्वा मां जहि — तेन स्त्रीवधः न स्यात्। शास्त्रप्रयोगात् वेदेभ्यश्च दाराः पुरुषस्य अनन्यरूपाः; दारप्रदानात् अन्यत् दानं ज्ञानवतां लोके न दृश्यते। त्वम् अपि मां तस्य प्रदास्यसे चेत्, अनेन दानेन मम घातात् अपि अधर्मयोगं न लप्स्यसे। आर्ताम् अनाथाम् अपनीयमानाम् एवंगतां मां हन्तुं न अर्हसि — प्लवंगमानाम् ऋषभेण वरार्होत्तमहेममालिना विना अहं चिरं जीवितुं न शक्ष्यामि।’ इत्येवम् उक्तः महात्मा विभुः तारां समाश्वास्य हितं बभाषे — ‘वीरभार्ये, विमतिं मा कुरुष्व; सर्वः लोकः विधात्रा विहितः। तं सर्वं सुखदुःखयोगं विधात्रा कृतम् इति लोकः अब्रवीत्; त्रयः अपि लोकाः तस्य वशगाः, विहितं विधानं न अतिक्रमन्ते। त्वं तथैव परां प्रीतिं प्राप्स्यसि, पुत्रश्च ते यौवराज्यम्; धात्रा विधानं तथैव विहितम्; शूरपत्न्यः एवं न परिदेवयन्ति।’ तेन प्रभावयुक्तेन परंतपेन महात्मना आश्वासिता सा सुवेषरूपा वीरपत्नी तारा ध्वनता मुखेन विराम।

१सुग्रीवस्य संतापः, रामसमीपगमनम्

१तामाशु वेगेन दुरासदेन त्वभिप्लुतां शोकमहार्णवेन।
पश्यंस्तदा वाल्यनुजस्तरस्वी भ्रातुर्वधेनाप्रतिमेन तेपे॥

२स बाष्पपूर्णेन मुखेन पश्यन्क्षणेन निर्विण्णमना मनस्वी।
जगाम रामस्य शनैः समीपं भृत्यैर्वृतः सम्परिदूयमानः॥

३स तं समासाद्य गृहीतचापमुदात्तमाशीविषतुल्यबाणम्।
यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्गमवस्थितं राघवमित्युवाच॥

४यथा प्रतिज्ञातमिदं नरेन्द्र कृतं त्वया दृष्टफलं च कर्म।
ममाद्य भोगेषु नरेन्द्रसूनो मनो निवृत्तं हतजीवितेन॥

दुरासदेन वेगेन शोकमहार्णवेन अभिप्लुतां तारां पश्यन् वालिनः अनुजः तरस्वी सुग्रीवः भ्रातुः अप्रतिमेन वधेन तेपे। ‘तेपे’ इति क्रियापदेन विजयस्य आनन्दः न, अपितु तापः एव तस्य फलम् इति सूचितम्। बाष्पपूर्णेन मुखेन पश्यन् सः क्षणेन निर्विण्णमनाः अभवत् — जयक्षणः एव वैराग्यक्षणः जातः। मनस्वी सः भृत्यैः वृतः सम्परिदूयमानः शनैः रामस्य समीपं जगाम; ‘शनैः’ इति पदेन गतेः मन्दता, मनसः भारश्च व्यज्यते। गृहीतचापम्, उदात्तम्, आशीविषतुल्यबाणम्, यशस्विनं लक्षणलक्षिताङ्गम् अवस्थितं राघवं समासाद्य सः उवाच — ‘नरेन्द्र, यथा प्रतिज्ञातम् आसीत् तथा एव त्वया कृतम्, दृष्टफलं च इदं कर्म। किन्तु, नरेन्द्रसूनो, हतजीवितेन मया भोगेषु मनः निवृत्तम्।’ ‘हतजीवितेन’ इति पदेन स्वजीवनम् एव निन्दितं जातम् इति भावः — राज्यं लब्धम्, जीवनं तु नष्टम्। रामस्य वर्णने कविः पञ्च विशेषणानि योजयति; तेषु ‘गृहीतचापम्’ इति एव प्रथमम् — यत् चापं सुग्रीवस्य कृते उद्यतम् आसीत्, तत् एव अधुना तस्य शोकहेतुः इति व्यङ्ग्यम्। सर्गस्य आरम्भे कविः शोकस्य द्वे मूर्ती स्थापयति — भूमौ तारा, राममार्गे च सुग्रीवः; उभयोः विलापः एव अस्य सर्गस्य वस्तु।

Sugrīva, Vāli's swift younger brother, saw Tārā swept away by that fierce and irresistible flood of grief, and he burned with anguish at his brother's unequalled death; the fruit of victory was not joy but pain. He watched with his face full of tears, and in a moment his proud spirit sickened; the hour of triumph had become the hour of revulsion. Surrounded by his attendants and burning within, he went slowly to Rāma, the slowness showing the weight on his mind. Rāma stood there with his bow taken up, noble and glorious, his arrows like venomous snakes, his limbs marked with every auspicious sign. The poet names the bow first among these five epithets, with a quiet irony: the bow raised for Sugrīva's sake is now the cause of his grief. Sugrīva said to him, "King, you have done just as you promised, and the fruit of the deed is plain to see. But my life is ruined, prince, and my mind has turned away from every pleasure." He has won the kingdom and lost his life. So at the start of the sarga the poet sets up two figures of grief, Tārā on the ground and Sugrīva on his way to Rāma, and the lament of both is the matter of this sarga.

२राज्ये वैराग्यम्, कृतस्य पश्चात्तापः

५अस्यां महिष्यां तु भृशं रुदत्यां पुरेऽतिविक्रोशति दुःखतप्ते।
हते नृपे संशयितेऽङ्गदे च न राम राज्ये रमते मनो मे॥

६क्रोधादमर्षादतिविप्रधर्षाद्भ्रातुर्वधो मेऽनुमतः पुरस्तात्।
हते त्विदानीं हरियूथपेऽस्मिन्सुतीक्ष्णमिक्ष्वाकुवर प्रतप्ये॥

७श्रेयोऽद्य मन्ये मम शैलमुख्ये तस्मिन्हि वासश्चिरमृष्यमूके।
यथा तथा वर्तयतः स्ववृत्त्या नेमं निहत्य त्रिदिवस्य लाभः॥

८न त्वा जिघांसामि चरेति यन्मामयं महात्मा मतिमानुवाच।
तस्यैव तद्राम वचोऽनुरूपमिदं वचः कर्म च मेऽनुरूपम्॥

९भ्राता कथं नाम महागुणस्य भ्रातुर्वधं राम विरोचयेत्।
राज्यस्य दुःखस्य च वीर सारं विचिन्तयन्कामपुरस्कृतोऽपि॥

‘अस्यां महिष्यां भृशं रुदत्यां, पुरे च दुःखतप्ते अतिविक्रोशति, नृपे हते, अङ्गदे च संशयिते — राम, राज्ये मम मनः न रमते’ इति सः चतुर्भिः कारणैः वैराग्यं दर्शयति। ‘क्रोधात्, अमर्षात्, अतिविप्रधर्षात् च भ्रातुः वधः मया पुरस्तात् अनुमतः; इदानीं तु अस्मिन् हरियूथपे हते, इक्ष्वाकुवर, सुतीक्ष्णं प्रतप्ये।’ कारणत्रयं स्वयम् एव गणयन् सः दोषं दैवे न निक्षिपति — इदम् अस्य आत्मनिरीक्षणस्य प्रामाणिकता। ‘अद्य मम श्रेयः एतत् एव मन्ये यत् तस्मिन् शैलमुख्ये ऋष्यमूके स्ववृत्त्या यथाकथंचित् चिरं वासः — न तु एनं निहत्य त्रिदिवस्य अपि लाभः।’ स्वर्गराज्यम् अपि भ्रातृवधमूल्येन न ग्राह्यम् इति। ‘न त्वा जिघांसामि, चर’ इति यत् महात्मा मतिमान् सः माम् अवदत्, तत् तस्य एव अनुरूपम्; मम तु इदं वचः कर्म च मदनुरूपम्’ — शत्रोः औदार्यं स्वस्य च क्षुद्रता एकत्र स्थापिते। ‘महागुणस्य भ्रातुः वधं कः नाम भ्राता रोचयेत्, यदि सः राज्यस्य सुखं भ्रातृवधजन्यं दुःखं च तुलयेत्?’ कामपुरस्कृतः अपि पुरुषः एवं न कुर्यात् इति उक्त्वा सः स्वात्मानं कामपुरस्कृतात् अपि निकृष्टं गणयति। एषः सर्गः राज्याभिषेकात् पूर्वम् एव राज्ञः वैराग्यं दर्शयन् रामायणस्य नीतिपक्षं पुष्णाति।

"With the queen weeping bitterly," he said, "with the city crying out in its grief, with the king slain and Aṅgada's life in doubt, my heart takes no joy in the kingdom, Rāma." He gave four reasons for his revulsion. "It was from anger, from resentment and from the great wrong done to me that I agreed before to my brother's death; but now that this leader of monkeys lies slain, best of the Ikṣvākus, I burn with bitter remorse." He counts the three causes himself and does not lay the blame on fate, and that is what makes his self-examination honest. "I think today it would have been better for me to live on for ever on Ṛṣyamūka, that best of mountains, getting by somehow as I could, than to win even heaven by killing him." Not even the kingdom of heaven was worth a brother's death. "When he said to me, 'I do not want to kill you; go,' those words were worthy of that great-souled and wise one; and these words and this deed of mine are worthy of me." He sets his enemy's generosity beside his own meanness. "What brother could welcome the death of a brother so full of virtue, if he weighed the pleasure of a kingdom against the pain of his brother's killing?" Not even a man driven by desire would do this, he says, so he counts himself lower still. By showing a king's revulsion even before his consecration, this sarga strengthens the moral side of the Rāmāyaṇa.

३आत्मनिन्दा, वृत्रवधपापेन तुलना

१०वधो हि मे मतो नासीत्स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात्।
ममासीद्बुद्धिदौरात्म्यात्प्राणहारी व्यतिक्रमः॥

११द्रुमशाखावभग्नोऽहं मुहूर्तं परिनिष्टनन्।
सान्त्वयित्वा त्वनेनोक्तो न पुनः कर्तुमर्हसि॥

१२भ्रातृत्वमार्यभावश्च धर्मश्चानेन रक्षितः।
मया क्रोधश्च कामश्च कपित्वं च प्रदर्शितम्॥

१३अचिन्तनीयं परिवर्जनीयमनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयम्।
प्राप्तोऽस्मि पाप्मानमिदं वयस्य भ्रातुर्वधात्त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः॥

१४पाप्मानमिन्द्रस्य मही जलं च वृक्षाश्च कामं जगृहुः स्त्रियश्च।
को नाम पाप्मानमिमं सहेत शाखामृगस्य प्रतिपत्तुमिच्छेत्॥

‘मम वधः तस्य मनसि न आसीत् — स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात् सः तं न इच्छति स्म; मम तु बुद्धिदौरात्म्यात् प्राणहारी व्यतिक्रमः जातः।’ महात्मनः संयमः, क्षुद्रस्य च अतिक्रमः — तुलना पुनः। ‘द्रुमशाखया अवभग्नः अहं मुहूर्तं परिनिष्टनन् आसम्, तदा सः मां सान्त्वयित्वा ‘पुनः न कर्तुम् अर्हसि’ इति उक्तवान्।’ प्रथमयुद्धस्य स्मृतिः एव तस्य क्षमाशीलतां प्रमाणयति। ‘अनेन भ्रातृत्वम्, आर्यभावः, धर्मश्च रक्षितः; मया तु क्रोधः कामः कपित्वं च प्रदर्शितम्’ — ‘कपित्वम्’ इति पदेन सः स्वजातेः चापल्यम् एव स्वदोषं वदति। ‘वयस्य, अचिन्तनीयं परिवर्जनीयम् अनीप्सनीयं स्वनवेक्षणीयं च पाप्मानम् अहं भ्रातुर्वधात् प्राप्तः — यथा त्वष्टृपुत्रवधात् इन्द्रः।’ चतुर्भिः विशेषणैः पापस्य अस्पृश्यता उक्ता। ‘इन्द्रस्य पाप्मानं मही जलं वृक्षाः स्त्रियश्च कामं जगृहुः; शाखामृगस्य तु इमं पाप्मानं कः नाम सहेत, कः वा प्रतिपत्तुम् इच्छेत्?’ — देवस्य पापं विभक्तम्, वानरस्य तु न कोऽपि ग्रहीता इति दैन्यम्। इन्द्रेण सह तुलनायां द्वौ अंशौ — पापस्य समानता, निस्तारस्य च वैषम्यम्; तेन एव सुग्रीवस्य निराशा दृढीभवति। ‘वयस्य’ इति सम्बोधनेन सः रामं मित्रतया एव सम्बोधयति, न राजतया — अग्निप्रवेशानुज्ञायाः याचनाया एषा भूमिका।

"He never meant to kill me," Sugrīva went on; "that would have been beneath his greatness. It was from the wickedness of my own mind that the deadly wrong came." Again he contrasts the restraint of a great soul with the excess of a small one. "Once, when he had broken me with the branch of a tree and I lay groaning for a while, he comforted me and said, 'Do not do this again.'" The memory of that first fight proves how forgiving Vāli was. "He kept faith with brotherhood, with nobility and with dharma, while all I showed was anger, lust and a monkey's fickleness." By "a monkey's fickleness" he names the restlessness of his own kind as his fault. "My friend, by killing my brother I have taken on a sin not to be thought of, to be shunned, not to be desired and not to be looked upon, just as Indra did when he killed the son of Tvaṣṭṛ." The four epithets show how untouchable the sin is. "The earth, the waters, the trees and women willingly took Indra's sin upon themselves; but who would bear this sin of a monkey, who would wish to take it on?" A god's sin was shared out; a monkey's has no one to take it, and that is his misery. The comparison with Indra has two sides: the sins are alike, but the escape is not, and that is what hardens Sugrīva's despair. He addresses Rāma as "my friend", not as a king, preparing the way for his plea to be allowed to enter the fire.

४प्रजासम्मानस्य अयोग्यता, अग्निप्रवेशसङ्कल्पः, अनुज्ञायाचना

१५नार्हामि सम्मानमिमं प्रजानां न यौवराज्यं कुत एव राज्यम्।
अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्तमेवंविधं राघव कर्म कृत्वा॥

१६पापस्य कर्तास्मि विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य लोके।
शोको महान्मामभिवर्ततेऽयं वृष्टेर्यथा निम्नमिवाम्बुवेगः॥

१७सोदर्यघातापरगात्रवालः संतापहस्ताक्षिशिरोविषाणः।
एनोमयो मामभिहन्ति हस्ती दृप्तो नदीकूलमिव प्रवृद्धः॥

१८अंहो बतेदं नृवराविषह्यं निवर्तते मे हृदि साधुवृत्तम्।
अग्नौ विवर्णं परितप्यमानं किट्टं यथा राघव जातरूपम्॥

१९महाबलानां हरियूथपानामिदं कुलं राघव मन्निमित्तम्।
अस्याङ्गदस्यापि च शोकतापादर्धस्थितप्राणमितीव मन्ये॥

२०सुतः सुलभ्यः सुजनः सुवश्यः कुतस्तु पुत्रः सदृशोऽङ्गदेन।
न चापि विद्येत स वीर देशो यस्मिन्भवेत्सोदरसंनिकर्षः॥

२१अद्याङ्गदो वीरवरो न जीवेज्जीवेत माता परिपालनार्थम्।
विना तु पुत्रं परितापदीना सा नैव जीवेदिति निश्चितं मे॥

२२सोऽहं प्रवेक्ष्याम्यतिदीप्तमग्निं भ्रात्रा च पुत्रेण च सख्यमिच्छन्।
इमे विचेष्यन्ति हरिप्रवीराः सीतां निदेशे परिवर्तमानाः॥

२३कृत्स्नं तु ते सेत्स्यति कार्यमेतन्मय्यप्यतीते मनुजेन्द्रपुत्र।
कुलस्य हन्तारमजीवनार्हं रामानुजानीहि कृतागसं माम्॥

‘राघव, अधर्मयुक्तं कुलनाशयुक्तम् एवंविधं कर्म कृत्वा अहं प्रजानाम् इमं सम्मानं न अर्हामि, न यौवराज्यम्, कुतः एव राज्यम्?’ अधिकारस्य निषेधः एव अस्य पश्चात्तापस्य परिणतिः। ‘लोके विगर्हितस्य क्षुद्रस्य लोकापकृतस्य पापस्य कर्ता अहम्; अयं महान् शोकः मां सर्वतः अभिवर्तते, यथा वृष्टेः अम्बुवेगः निम्नं प्रति।’ शोकः स्वभावेन एव नीचं प्रति गच्छति इति उपमायाः मार्मिकता। ‘सोदर्यघातः एव यस्य अपरगात्रं वालश्च, संतापः एव हस्तः अक्षिणी शिरः विषाणे च — तादृशः एनोमयः दृप्तः हस्ती मां प्रवृद्धः नदीकूलम् इव अभिहन्ति।’ पापस्य गजरूपकम् अत्यन्तं विस्तृतम् — पापस्य प्रत्यङ्गं पश्चात्तापस्य अङ्गेन कल्पितम्, तेन च अभ्यन्तरः तापः बाह्येन रूपेण मूर्तः कृतः। नदीकूलोपमया च अविरतः क्षयः सूचितः — गजः पुनः पुनः आहन्ति, कूलं च क्रमेण भज्यते। ‘नृवर, इदम् अतिविषह्यम् अंहः — मम हृदि स्थितं साधुवृत्तं निवर्तते, यथा अग्नौ परितप्यमानं विवर्णं जातरूपं किट्टम्।’ ‘राघव, मन्निमित्तम् एव महाबलानां हरियूथपानाम् इदं कुलम्, अस्य अङ्गदस्य च शोकतापात् अर्धस्थितप्राणम् इव मन्ये। सुजनः सुवश्यः सुतः सुलभ्यः, अङ्गदेन तु सदृशः पुत्रः कुतः? न च सः देशः विद्येत यस्मिन् सोदरस्य संनिकर्षः भवेत्।’ ‘अद्य वीरवरः अङ्गदः न जीवेत्; परिपालनार्थं माता अपि जीवेत, किन्तु पुत्रं विना परितापदीना सा न एव जीवेत् इति मे निश्चितम्। अतः सः अहं भ्रात्रा पुत्रेण च सख्यम् इच्छन् अतिदीप्तम् अग्निं प्रवेक्ष्यामि; इमे हरिप्रवीराः तव निदेशे वर्तमानाः सीतां विचेष्यन्ति। मनुजेन्द्रपुत्र, मयि अपि अतीते ते कृत्स्नम् एतत् कार्यं सेत्स्यति। कुलस्य हन्तारम् अजीवनार्हं कृतागसं मां राम अनुजानीहि।’ अस्मिन् दीर्घे खण्डे सुग्रीवस्य वचनं क्रमेण त्रिभिः सोपानैः गच्छति — प्रथमम् अधिकारस्य निषेधः, ततः पापस्य रूपकद्वयेन (अम्बुवेगः, एनोमयः हस्ती) वर्णनम्, अन्ते च मरणानुज्ञायाः याचना। अङ्गदस्य मातुश्च मरणं स्वयम् एव कल्पयन् सः स्वजीवने किमपि प्रयोजनं न पश्यति। किन्तु रामकार्यं तु न विस्मरति — ‘इमे हरिप्रवीराः सीतां विचेष्यन्ति’ इति वदन् सः मरणे अपि कृतज्ञतां रक्षति। इदम् एव अस्य पात्रस्य उद्धारः — यः पूर्वं भोगपरः आसीत् सः अधुना कर्तव्यं स्मरति।

"After a deed like this, unrighteous and ruinous to my family, Rāghava," Sugrīva said, "I do not deserve the people's honour, nor to be heir apparent, still less king." His remorse ends in refusing all office. "I have done a sin the world condemns, base and harmful to everyone, and this great grief comes over me from every side, as rainwater rushes down to low ground." The image is poignant: grief by its nature flows down to what is low. "A great elephant made of sin, whose hindquarters and tail are my brother's murder, whose trunk, eyes, head and tusks are my remorse, strikes at me as a rutting elephant batters a riverbank." The image of the sin as an elephant is drawn out at length, each limb of it a part of his remorse, so that an inner torment takes visible shape; and the riverbank tells of ceaseless wearing away, the elephant striking again and again and the bank crumbling bit by bit. "This sin is beyond bearing, best of men. The good conduct in my heart turns away from it, as pale gold heated in the fire throws off its dross. Because of me, Rāghava, this whole family of mighty monkey leaders, and Aṅgada too, seem to me half dead with grief. A good son, obedient and easy to please, can be found, but where is a son like Aṅgada? And there is no land where I could have my brother near me again. Brave Aṅgada will not live now, and though his mother might have lived on to care for him, without her son, wasted with grief, she surely will not live; of that I am sure. So, longing for the company of my brother and his son, I will enter a blazing fire. These heroic monkeys will search for Sītā under your orders. Even when I am gone, prince, your whole task will be accomplished. I have destroyed my own family; I am not fit to live, I am guilty. Give me leave, Rāma." His long speech climbs in three steps: first he refuses office, then he pictures his sin in two images, the rushing water and the elephant of sin, and last he begs leave to die. Imagining for himself the deaths of Aṅgada and his mother, he sees no purpose left in living. Yet he does not forget Rāma's cause; in saying that the monkey heroes will search for Sītā he keeps faith with his friend even in death. This is what redeems him: the one who once lived for pleasure now remembers his duty.

५रामस्य वैमनस्यम्, ताराया उत्थापनं रामदर्शनं च

२४इत्येवमार्तस्य रघुप्रवीरः श्रुत्वा वचो वालिजघन्यजस्य।
संजातबाष्पः परवीरहन्ता रामो मुहूर्तं विमना बभूव॥

२५तस्मिन्क्षणेऽभीक्ष्णमवेक्षमाणः क्षितिक्षमावान्भुवनस्य गोप्ता।
रामो रुदन्तीं व्यसने निमग्नां समुत्सुकः सोऽथ ददर्श ताराम्॥

२६तां चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य तदा शयानाम्।
उत्थापयामासुरदीनसत्त्वां मन्त्रिप्रधानाः कपिराजपत्नीम्॥

२७सा विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुः समीपादपनीयमाना।
ददर्श रामं शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यमिव ज्वलन्तम्॥

२८सुसंवृतं पार्थिवलक्षणैश्च तं चारुनेत्रं मृगशावनेत्रा।
अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधानमयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे॥

२९तस्येन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य समीपमार्या।
आर्तातितूर्णं व्यसनं प्रपन्ना जगाम तारा परिविह्वलन्ती॥

एवम् आर्तस्य वालिजघन्यजस्य वचः श्रुत्वा रघुप्रवीरः परवीरहन्ता संजातबाष्पः मुहूर्तं विमनाः बभूव — शत्रुहन्तुः नेत्रयोः अश्रूणि इति रामस्य कारुण्यस्य चिह्नम्। तस्मिन् एव क्षणे क्षितिवत् क्षमावान् भुवनस्य गोप्ता रामः अभीक्ष्णम् अवेक्षमाणः समुत्सुकः व्यसने निमग्नां रुदन्तीं तां तारां ददर्श। चारुनेत्रां कपिसिंहनाथां पतिं समाश्लिष्य शयानाम् अदीनसत्त्वां कपिराजपत्नीं मन्त्रिप्रधानाः उत्थापयामासुः। ‘अदीनसत्त्वाम्’ इति पदेन शोके अपि तस्याः सत्त्वं न हीनम् इति सूचितम्। विस्फुरन्ती परिरभ्यमाणा भर्तुः समीपात् अपनीयमाना सा शरचापपाणिं स्वतेजसा सूर्यम् इव ज्वलन्तं रामं ददर्श। पार्थिवलक्षणैः सुसंवृतं चारुनेत्रं पुरुषप्रधानं तम् अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा मृगशावनेत्रा सा ‘अयं सः काकुत्स्थः’ इति प्रजज्ञे — लक्षणैः एव परिचयः, न परिचयवचनेन। ततः आर्ता अतितूर्णं व्यसनं प्रपन्ना आर्या तारा परिविह्वलन्ती इन्द्रकल्पस्य दुरासदस्य महानुभावस्य तस्य समीपं जगाम। अस्मिन् खण्डे कविः दृष्टिं सुग्रीवात् तारां प्रति नयति; रामस्य मौनम् एव सन्धिः। सुग्रीवस्य याच्ञा अनुत्तरिता एव तिष्ठति, तारायाः च याच्ञा आगच्छति — द्वयोः अपि उत्तरम् एकेन एव सान्त्ववचनेन दास्यते। ‘क्षितिक्षमावान्’ ‘भुवनस्य गोप्ता’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां रामस्य क्षमा रक्षा च सूचिते — याचमानायाः प्रति श्रवणयोग्यता एव तत्र व्यज्यते। ‘अदृष्टपूर्वम्’ इति पदेन तारा रामं प्रथमवारम् एव पश्यति इति स्पष्टम्; तथापि लक्षणैः एव सा तं प्रत्यभिजानाति — इदं रामस्य प्रभावस्य वर्णनम्।

When Rāma, hero of the Raghus and slayer of enemy champions, heard the words of Vāli's grief-stricken younger brother, his eyes filled with tears and for a while he was downcast; tears in the eyes of a slayer of foes are the mark of his compassion. At that very moment Rāma, forbearing as the earth and protector of the world, looking about again and again with deep concern, saw Tārā weeping, drowned in her sorrow. The lovely-eyed queen of the monkey king, whose lord had been a lion among monkeys, lay clinging to her husband, and the chief ministers raised her up; even in grief her spirit was not broken. Struggling as they held her and drew her away from her husband, she saw Rāma, bow and arrow in hand, blazing with his own splendour like the sun. She had never seen him before, but when she saw that first of men, with his beautiful eyes, clothed in all the marks of a king, the fawn-eyed lady knew him: "This is Kākutstha." She recognised him by his marks alone, without anyone naming him, and this is how the poet shows Rāma's majesty. Then the noble Tārā, stricken and plunged all at once into calamity, went reeling up to him, who was like Indra, unapproachable and great in majesty. Here the poet moves our gaze from Sugrīva to Tārā, and Rāma's silence joins the two. Sugrīva's plea stays unanswered while Tārā's comes, and Rāma will answer both with a single word of comfort. The two epithets, forbearing as the earth and protector of the world, show his patience and his guardianship, and so that he is one to whom a suppliant may be heard.

६ताराया स्तुतिः, स्ववधप्रार्थना, दारदानस्य युक्तिः

३०तं सा समासाद्य विशुद्धसत्त्वं शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा।
मनस्विनी वाक्यमुवाच तारा रामं रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यम्॥

३१त्वमप्रमेयश्च दुरासदश्च जितेन्द्रियश्चोत्तमधर्मकश्च।
अक्षीणकीर्तिश्च विचक्षणश्च क्षितिक्षमावान्क्षतजोपमाक्षः॥

३२त्वमात्तबाणासनबाणपाणिर्महाबलः संहननोपपन्नः।
मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः॥

३३येनैव बाणेन हतः प्रियो मे तेनैव बाणेन हि मां जहीहि।
हता गमिष्यामि समीपमस्य न मां विना वीर रमेत वाली॥

३४स्वर्गेऽपि पद्मामलपत्रनेत्र समेत्य सम्प्रेक्ष्य च मामपश्यन्।
न ह्येष उच्चावचताम्रचूडा विचित्रवेषाप्सरसोऽभजिष्यत्॥

३५स्वर्गेऽपि शोकं च विवर्णतां च मया विना प्राप्स्यति वीर वाली।
रम्ये नगेन्द्रस्य तटावकाशे विदेहकन्यारहितो यथा त्वम्॥

३६त्वं वेत्थ तावद्वनिताविहीनः प्राप्नोति दुःखं पुरुषः कुमारः।
तत्त्वं प्रजानञ्जहि मां न वाली दुःखं ममादर्शनजं भजेत॥

३७यच्चापि मन्येत भवान्महात्मा स्त्रीघातदोषस्तु भवेन्मह्यम्।
आत्मेयमस्येति हि मां जहि त्वं न स्त्रीवधः स्यान्मनुजेन्द्रपुत्र॥

३८शास्त्रप्रयोगाद्विविधाश्च वेदादनन्यरूपाः पुरुषस्य दाराः।
दारप्रदानाद्धि न दानमन्यत्प्रदृश्यते ज्ञानवतां हि लोके॥

३९त्वं चापि मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्यसे धर्ममवेक्ष्य वीर।
अनेन दानेन न लप्स्यसे त्वमधर्मयोगं मम वीर घातात्॥

४०आर्तामनाथामपनीयमानामेवंगतां नार्हसि मामहन्तुम्।
अहं हि मातङ्गविलासगामिना प्लवंगमानामृषभेण धीमता।
विना वरार्होत्तमहेममालिना चिरं न शक्ष्यामि नरेन्द्र जीवितुम्॥

शोकेन सम्भ्रान्तशरीरभावा मनस्विनी तारा विशुद्धसत्त्वं रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यं तं समासाद्य वाक्यम् उवाच। प्रथमं सा स्तौति — ‘त्वम् अप्रमेयः, दुरासदः, जितेन्द्रियः, उत्तमधर्मकः, अक्षीणकीर्तिः, विचक्षणः, क्षितिवत् क्षमावान्, क्षतजोपमाक्षः च। त्वम् आत्तबाणासनबाणपाणिः, महाबलः, संहननोपपन्नः; मनुष्यदेहाभ्युदयं विहाय दिव्येन देहाभ्युदयेन युक्तः।’ एताभिः स्तुतिभिः सा द्वे वस्तुनी साधयति — रामस्य धर्मनिष्ठा, तस्य च अमोघबाणत्वम्; उभयम् एव अग्रिमायाः याच्ञायाः आधारः। ‘क्षतजोपमाक्षः’ इति पदेन तु तस्य वीररसः अपि सूचितः। ततः प्रार्थना — ‘येन एव बाणेन मम प्रियः हतः, तेन एव बाणेन मां जहीहि; हता अहम् अस्य समीपं गमिष्यामि; मां विना वाली न रमेत। पद्मामलपत्रनेत्र, स्वर्गे अपि समेत्य सम्प्रेक्ष्य च माम् अपश्यन् सः उच्चावचताम्रचूडाः विचित्रवेषाः अप्सरसः न अभजिष्यत्। स्वर्गे अपि मया विना सः शोकं विवर्णतां च प्राप्स्यति, यथा नगेन्द्रस्य रम्ये तटावकाशे विदेहकन्यारहितः त्वम्।’ उपमा मार्मिका — रामस्य एव विरहदुःखं साक्षि कृतम्। सीतावियोगेन दुःखितः रामः एव पतिवियोगस्य वेदनां जानाति इति उक्त्वा सा तस्य करुणाम् एव प्रमाणयति; याच्ञायाः इयं युक्तिः सर्वाधिका मार्मिका। ‘वनिताविहीनः पुरुषः कुमारः यत् दुःखं प्राप्नोति तत् त्वम् एव वेत्थ; तत् तत्त्वं प्रजानन् मां जहि, येन वाली मदर्शनजं दुःखं न भजेत।’ ततः शास्त्रयुक्तिः — ‘यदि भवान् महात्मा ‘स्त्रीघातदोषः मह्यं भवेत्’ इति मन्येत, तर्हि ‘इयम् अस्य आत्मा एव’ इति मत्वा मां जहि; एवं स्त्रीवधः न स्यात्, मनुजेन्द्रपुत्र। शास्त्रप्रयोगात् विविधेभ्यः वेदेभ्यश्च दाराः पुरुषस्य अनन्यरूपाः; ज्ञानवतां लोके दारप्रदानात् अन्यत् दानं न दृश्यते। त्वम् अपि धर्मम् अवेक्ष्य मां तस्य मम प्रियस्य प्रदास्यसे चेत्, अनेन दानेन मम घातात् अपि अधर्मयोगं न लप्स्यसे।’ अत्र सा स्मृतिशास्त्रम् एव उद्धरति — पत्नी पत्युः अर्धशरीरम्, अतः तस्याः वधः पत्युः एव अङ्गच्छेदः, न तु पृथक् स्त्रीहत्या; दानधर्मे च दारदानम् एव श्रेष्ठम्, अतः मां तस्मै दत्त्वा त्वं धर्मम् एव आचरसि। एवं सा रामस्य धर्मनिष्ठाम् एव स्वयाच्ञायाः साधनं करोति। अन्ते षट्पादेन सा उपसंहरति — ‘आर्ताम् अनाथाम् अपनीयमानाम् एवंगतां मां हन्तुं न अर्हसि इति मा मंस्थाः; मातङ्गविलासगामिना धीमता प्लवंगमानाम् ऋषभेण वरार्होत्तमहेममालिना विना अहं चिरं जीवितुं न शक्ष्यामि, नरेन्द्र।’

Her very body bewildered with grief, the high-minded Tārā came up to Rāma, whose courage was spotless and whose aim had proved unerring in battle, and spoke. First she praised him: "You are beyond measure and hard to approach, master of your senses, devoted to the highest dharma, of undying fame, discerning, forbearing as the earth, your eyes tinged with red. You hold bow and arrows in your hand; you are mighty and firm of frame; you have left behind the glory of a human body and have the glory of a divine one." With this praise she establishes two things, Rāma's devotion to dharma and the certainty of his arrows, and both are the ground of the plea that follows; the red of his eyes hints at his heroic temper. Then she made her plea: "Kill me with the very arrow that killed my beloved. Slain, I will go to him, for without me Vāli will find no joy. Lotus-eyed one, even in heaven, when he meets the apsarases there, with their ruddy crests and their wonderful dress, and looks around and does not see me, he will not care for them. Even in heaven he will grieve without me and lose his colour, just as you do without the princess of Videha on the lovely slopes of the king of mountains." The comparison goes to the heart: she calls Rāma's own grief as witness, for Rāma, suffering the loss of Sītā, knows better than anyone the pain of separation, and this is the most moving argument in her plea. "You know what pain a young man suffers without his wife. Knowing it, kill me, so that Vāli does not suffer the pain of not seeing me." Then she argued from scripture: "If you, great-souled prince, think that the sin of killing a woman will fall on you, then kill me thinking, 'She is his very self,' and it will not be the killing of a woman. By the teaching of the scriptures and the many Vedas, a wife is no other than her husband's own self, and among the wise no gift is known greater than the gift of a wife. If you look to dharma and give me to my beloved, then by that gift you will incur no wrong, even in killing me." She is quoting the law books: a wife is half her husband's body, so killing her is cutting off a part of him, not the separate killing of a woman; and among gifts the gift of a wife is the highest, so in giving her to him Rāma would be doing right. So she makes Rāma's own devotion to dharma the means of her plea. And in a long closing verse she ended: "Do not tell me that you cannot kill me, wretched, helpless, dragged away, brought to this state. Without that bull among monkeys, wise, moving with an elephant's grace, wearing that finest of golden garlands, I shall not live long, king."

७रामस्य सान्त्ववचनम्, विधातुः विधानम्, ताराया विरामः

४१इत्येवमुक्तस्तु विभुर्महात्मा तारां समाश्वास्य हितं बभाषे।
मा वीरभार्ये विमतिं कुरुष्व लोको हि सर्वो विहितो विधात्रा॥

४२तं चैव सर्वं सुखदुःखयोगं लोकोऽब्रवीत्तेन कृतं विधात्रा।
त्रयोऽपि लोका विहितं विधानं नातिक्रमन्ते वशगा हि तस्य॥

४३प्रीतिं परां प्राप्स्यसि तां तथैव पुत्रश्च ते प्राप्स्यति यौवराज्यम्।
धात्रा विधानं विहितं तथैव न शूरपत्न्यः परिदेवयन्ति॥

४४आश्वासिता तेन महात्मना तु प्रभावयुक्तेन परंतपेन।
सा वीरपत्नी ध्वनता मुखेन सुवेषरूपा विराम तारा॥

इत्येवम् उक्तः महात्मा विभुः तारां समाश्वास्य हितं बभाषे — ‘वीरभार्ये, विमतिं मा कुरुष्व; सर्वः अयं लोकः विधात्रा एव विहितः।’ ‘वीरभार्ये’ इति सम्बोधनेन एव सः तस्याः कर्तव्यं स्मारयति — वीरस्य पत्नी एवं न विलपेत्। ‘तं सर्वम् अपि सुखदुःखयोगं विधात्रा कृतम् इति लोकः अब्रवीत्; त्रयः अपि लोकाः तस्य वशगाः, विहितं विधानं न अतिक्रमन्ते।’ सुखदुःखयोः विधिमूलत्वम् उक्त्वा सः शोकस्य विषयम् एव परिवर्तयति — न कोऽपि व्यक्तिः दोषी, विधानम् एव कारणम्। ‘तां परां प्रीतिं त्वं तथैव प्राप्स्यसि, पुत्रश्च ते यौवराज्यं प्राप्स्यति; धात्रा विधानं तथैव विहितम्; शूरपत्न्यः एवं न परिदेवयन्ति।’ भविष्यतः आश्वासनं वर्तमानस्य कर्तव्यं च — द्वयम् एकस्मिन् एव वचने। रामः न तस्याः युक्तिं खण्डयति, न च स्वकर्म समर्थयति; केवलं विधानस्य सार्वभौमत्वं दर्शयित्वा सः शोकस्य विषयम् एव अपनयति। पुत्रस्य यौवराज्यं प्रतिश्रुत्य च सः तस्याः भाविनीं चिन्ताम् अपि शमयति। तेन प्रभावयुक्तेन परंतपेन महात्मना आश्वासिता सा सुवेषरूपा वीरपत्नी तारा ध्वनता मुखेन विराम — रोदनध्वनिः शान्तः, विलापश्च समाप्तः।

When she had spoken, the great-souled lord comforted Tārā and said for her good, "Wife of a hero, do not turn your mind to this. This whole world is ordained by the Creator." By calling her a hero's wife he reminds her of her duty: a hero's wife should not lament like this. "People say that every meeting of joy and sorrow is the Ordainer's work, and the three worlds are all in his power and do not overstep what he has laid down." By tracing joy and sorrow to what is ordained he changes the very object of grief: no one person is to blame; the ordinance is the cause. "You will have that great happiness again, just as before, and your son will become heir apparent; so the Ordainer has decreed. The wives of heroes do not lament this way." In one speech he gives comfort for the future and names her duty in the present. Rāma neither refutes her argument nor defends his deed; by showing that the ordinance rules over all, he simply takes away the ground of her grief, and by promising her son the place of heir apparent he quiets her fears for what is to come. Comforted by that great-souled, mighty scorcher of foes, Tārā, the hero's wife, lovely in form and dress, fell silent; her wailing stopped and her lament was over.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४२ पदानि
दुरासदेन २४.१ दुःसहेन, प्रतिरोद्धुम् अशक्येन
सन्धिः
दुर् + आसद → दुरासद — रेफस्य स्थितिः, विसर्जनीयस्य रकारः
समासः
दुःखेन आसद्यते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘वेगेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकमहार्णवेन २४.१ शोकरूपेण महासमुद्रेण
सन्धिः
महा + अर्णव → महार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
शोकः एव महार्णवः, तेन — कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वाल्यनुजः २४.१ वालिनः कनिष्ठः भ्राता, सुग्रीवः
सन्धिः
वालि + अनुज → वाल्यनुज — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
वालिनः अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
निर्विण्णमना २४.२ उद्विग्नचित्तः, विरक्तमनाः
सन्धिः
निर् + विण्ण → निर्विण्ण — विसर्जनीयस्य रेफः; ‘विण्ण + मनस्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
निर्विण्णं मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्परिदूयमानः २४.२ अन्तः दह्यमानः, परितप्यमानः
सन्धिः
सम् + परि + दूयमानः → सम्परिदूयमानः — मकारस्य परसवर्णः (म् + प = म्प)
समासः
समासः नास्ति — ‘दु’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आशीविषतुल्यबाणम् २४.३ सर्पसदृशभयंकरबाणम्
सन्धिः
आशी + विष → आशीविष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आशीविषतुल्याः बाणाः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
लक्षणलक्षिताङ्गम् २४.३ सामुद्रिकशुभलक्षणैः चिह्नितशरीरम्
सन्धिः
लक्षित + अङ्ग → लक्षिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लक्षणैः लक्षितानि अङ्गानि यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
हतजीवितेन २४.४ यस्य जीवनं नष्टप्रायम्, तेन मया
सन्धिः
हत + जीवित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हतं जीवितं यस्य तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘मया’ इत्यनेन सह)
संशयिते २४.५ संशयं गते, जीवितसन्देहं प्राप्ते
सन्धिः
सम् + शयित → संशयित — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘शी’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘सम्’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (सति सप्तमी)
अतिविप्रधर्षाद् २४.६ अत्यन्तात् तिरस्कारात्
सन्धिः
अति + वि + प्रधर्ष → अतिविप्रधर्ष; पदान्ते ‘अतिविप्रधर्षात् + भ्रातुः’ इति जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द् + भ), अतः पाठे ‘अतिविप्रधर्षाद्भ्रातुर्वधः’
समासः
समासः नास्ति — ‘धृष्’ धातोः घञन्तम्, त्रिभिः उपसर्गैः युक्तम्; प्रातिपदिकम् ‘अतिविप्रधर्ष’
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ); लेम्मा ‘अतिविप्रधर्षः’
स्वमाहात्म्यव्यतिक्रमात् २४.१० स्वमहत्त्वस्य उल्लङ्घनभयात्
सन्धिः
स्व + माहात्म्य → स्वमाहात्म्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महात्मन् + ष्यञ्’ इत्यत्र आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
स्वस्य माहात्म्यस्य व्यतिक्रमः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (हेतौ)
बुद्धिदौरात्म्यात् २४.१० बुद्धेः दुष्टतायाः हेतोः
सन्धिः
दुरात्मन् + ष्यञ् → दौरात्म्य — आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
बुद्धेः दौरात्म्यम्, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
परिनिष्टनन् २४.११ आर्तनादं कुर्वन्, क्रन्दन्
सन्धिः
परि + नि + स्तनन् → परिनिष्टनन् — षत्वष्टुत्वे (स् → ष्, त् → ट्)
समासः
समासः नास्ति — ‘स्तन्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
त्वाष्ट्रवधादिवेन्द्रः २४.१३ वृत्रवधात् इन्द्रः इव
सन्धिः
वधात् + इव → वधादिव — जश्त्वसन्धिः (त् + इ = द् + इ); ‘इव + इन्द्रः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
त्वष्टुः अपत्यं त्वाष्ट्रः (वृत्रः), तस्य वधः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
लोकापकृतस्य २४.१६ जगतः अपकारकरस्य
सन्धिः
लोक + अपकृत → लोकापकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लोकस्य अपकृतम् (अपकारः) येन तस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पापस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
सोदर्यघातापरगात्रवालः २४.१७ यस्य पश्चाद्भागः पुच्छं च भ्रातृवधरूपम्
सन्धिः
घात + अपर → घातापर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सोदर्यस्य घातः एव अपरगात्रं वालश्च यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘हस्ती’ इत्यस्य विशेषणम्)
एनोमयः २४.१७ पापमयः, पापस्वरूपः
सन्धिः
एनस् + मयट् → एनोमय — विसर्जनीयस्य उकारे ओकारः
समासः
समासः नास्ति — मयट्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अर्धस्थितप्राणम् २४.१९ यस्य प्राणाः अर्धमात्राः अवशिष्टाः
सन्धिः
अर्ध + स्थित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अर्धं स्थिताः प्राणाः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अङ्गदस्य कुलम्’ इति प्रकरणे)
सोदरसंनिकर्षः २४.२० सहोदरस्य सामीप्यम्
सन्धिः
सम् + नि + कर्ष → संनिकर्ष — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सोदरस्य संनिकर्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परितापदीना २४.२१ संतापेन कृशा, दुःखिता
सन्धिः
परिताप + दीना — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
परितापेन दीना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
कृतागसम् २४.२३ कृतापराधम्
सन्धिः
कृत + आगस् → कृतागस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कृतम् आगः (अपराधः) येन तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वालिजघन्यजस्य २४.२४ वालिनः कनिष्ठभ्रातुः, सुग्रीवस्य
सन्धिः
वालि + जघन्यज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वालिनः जघन्यजः (पश्चात् जातः), तस्य — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्षितिक्षमावान् २४.२५ पृथिवीवत् सहनशीलः
सन्धिः
क्षिति + क्षमा → क्षितिक्षमा — सन्धिकार्यं नास्ति, ततः मतुप्
समासः
क्षितेः इव क्षमा यस्य सः — बहुव्रीहिगर्भितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अदीनसत्त्वाम् २४.२६ अविषण्णधैर्याम्
सन्धिः
अ + दीन → अदीन — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः
अदीनं सत्त्वं यस्याः ताम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मृगशावनेत्रा २४.२८ हरिणशिशुनयना
सन्धिः
मृग + शाव → मृगशाव — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मृगशावस्य इव नेत्रे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
परिविह्वलन्ती २४.२९ अत्यन्तं विह्वला सती, स्खलन्ती
सन्धिः
परि + वि + ह्वलन्ती — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘ह्वल्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
रणोत्कर्षणलब्धलक्ष्यम् २४.३० युद्धनैपुण्येन अमोघलक्ष्यवेधिनम्
सन्धिः
रण + उत्कर्षण → रणोत्कर्षण — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
रणे उत्कर्षणेन लब्धं लक्ष्यं येन तम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्षतजोपमाक्षः २४.३१ ईषद्रक्तनयनः
सन्धिः
क्षतज + उपमा → क्षतजोपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘उपमा + अक्ष’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः (आ + अ = आ)
समासः
क्षतजोपमे अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आत्तबाणासनबाणपाणिः २४.३२ यस्य हस्ते गृहीते धनुर्बाणे
सन्धिः
आत्त + बाणासन → आत्तबाणासन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘बाण + आसन’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
समासः
आत्ते बाणासनबाणे पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
संहननोपपन्नः २४.३२ दृढशरीरसंहतियुक्तः
सन्धिः
संहनन + उपपन्न → संहननोपपन्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
संहननेन उपपन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उच्चावचताम्रचूडाः २४.३४ नानाविधरक्तशिखाभूषिताः
सन्धिः
उच्च + अवच → उच्चावच — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
उच्चावचाः ताम्रचूडाः यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अप्सरसः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभजिष्यत् २४.३४ न सेवेत, न स्वीकुर्यात् (इति अभविष्यत्)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भज्’ धातोः लृङ्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लृङ् (क्रियातिपत्तिः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
विदेहकन्यारहितः २४.३५ सीतया विरहितः
सन्धिः
कन्या + रहित → कन्यारहित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विदेहकन्यया रहितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ममादर्शनजम् २४.३६ माम् अपश्यतः जायमानम्
सन्धिः
मम + अदर्शन → ममादर्शन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मम अदर्शनात् जातम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
स्त्रीघातदोषः २४.३७ स्त्रीवधजनितं पापम्
सन्धिः
स्त्री + घात — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्त्रियाः घातः, तज्जन्यः दोषः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अनन्यरूपाः २४.३८ पत्युः अभिन्नस्वरूपाः
सन्धिः
अन् + अन्य → अनन्य — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः
समासः
न अन्यत् रूपं यासां ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
दारप्रदानाद् २४.३८ पत्नीदानात्
सन्धिः
दार + प्रदान — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘प्रदानात् + हि’ इति जश्त्वसन्धिः, ततः ‘द् + ह = द्ध’ इति पूर्वसवर्णः — पाठे ‘दारप्रदानाद्धि’
समासः
दाराणां प्रदानम्, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्; लेम्मा ‘दारप्रदानम्’
अधर्मयोगम् २४.३९ पापसम्बन्धम्
सन्धिः
अधर्म + योग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अ + धर्म’ इति नञ्समासः
समासः
अधर्मस्य योगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अपनीयमानाम् २४.४० बलात् दूरं नीयमानाम्
सन्धिः
अप + नीयमानाम् — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘अप’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘नी’ धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
मातङ्गविलासगामिना २४.४० गजवत् ललितगमनेन
सन्धिः
मातङ्ग + विलास — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मातङ्गस्य विलासेन गच्छति इति, तेन — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वरार्होत्तमहेममालिना २४.४० बहुमूल्योत्तमसुवर्णमालाधारिणा
सन्धिः
वरार्ह + उत्तम → वरार्होत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ‘हेम + मालिन्’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरान् अर्हति इति वरार्हा (बहुमूल्या), वरार्हा उत्तमा च हेममाला यस्य तेन — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
वीरभार्ये २४.४१ हे वीरपत्नि
सन्धिः
वीर + भार्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वीरस्य भार्या — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्