किष्किन्धाकाण्डम् — त्रयोविंशः सर्गः
ताराया करुणविलापः, वीरशय्यायाः वर्णनम्, विधवात्वस्य शोकः, नीलेन बाणोद्धरणम्, अङ्गदस्य पितृवन्दनम्, राज्यश्रियः स्थैर्यम्
कपिराजस्य तन्मुखं समुपजिघ्रन्ती लोकश्रुता तारा मृतं पतिं प्रति वचनम् अब्रवीत् — ‘मम वचनम् अकृत्वा त्वम् उपलोपचिते सुदुःखे विषमे वसुधातले शेषे। वानरेन्द्र, मत्तः अपि मही तव प्रियतरा नूनम्, यत् तां परिष्वज्य शेषे मां च न प्रतिभाषसे। अहो, विधिः एषः सुग्रीवस्य वशं प्राप्तः; सुग्रीवः एव इदानीं विक्रान्तः। ऋक्षवानरमुख्याः त्वां बलिनं पर्युपासते; तेषां विलपितम् अङ्गदस्य शोचतः च मम च इमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे?’ ततः सा वीरशयनं वर्णयति, स्वस्य वैधव्यं शोचति, अश्मसारमयम् इव स्वहृदयं गर्हति, च वदति — ‘पतिहीना नारी पुत्रिणी धनधान्यसमृद्धा अपि जनैः विधवा एव उच्यते।’ स्वगात्रप्रभवे रुधिरमण्डले शयानं रेणुशोणितसंवीतं तं परिरब्धुम् अपि सा न शक्नोति। ततः नीलः तस्य गात्रगतं शरम् उद्बबर्ह; व्रणेभ्यः क्षतजधाराः पेतुः; तारा नयनजैः अस्रैः शूरं सिषेच। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं विनिहतं पतिं दृष्ट्वा सा अङ्गदम् आह — ‘पितुः पश्चिमाम् अवस्थां पश्य; यमसादनं प्रयान्तं मानदं राजानं पितरम् अभिवादय।’ अङ्गदः समुत्थाय पितुः चरणौ जग्राह। ‘पूर्वं यथा त्वम् अभिवादयमानम् अङ्गदं दीर्घायुर्भव इति वदसि स्म, तथा किमर्थं न अभिभाषसे?’ इति सा पृच्छति। अन्ते संग्रामयज्ञस्य अवभृथस्नानम्, इन्द्रदत्ता शातकौम्भी माला, गतासुम् अपि त्वां न त्यजन्ती राज्यश्रीः — इति त्रीणि स्मृत्वा सा वदति — ‘मम पथ्यं वचः त्वया न कृतम्, निवारणे च अहं न शक्ता; हता सपुत्रा अस्मि, श्रीश्च त्वया सह माम् अपि विजहाति।’
१ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम्।
पतिं लोकश्रुता तारा मृतं वचनमब्रवीत्॥
२शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले॥
३मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे॥
४सुग्रीवस्य वशं प्राप्तो विधिरेष भवत्यहो।
सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिकप्रिय॥
५ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते।
तेषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः॥
कपिराजस्य तत् मुखं समुपजिघ्रन्ती लोकविख्याता तारा मृतं पतिं प्रति वचनम् अब्रवीत् — मृतस्य मुखं घ्राणं नाम विरहिण्याः अन्तिमः स्पर्शः। ‘मम वचनम् अकृत्वा त्वम् उपलैः उपचिते अतिदुःखदे विषमे वसुधातले शेषे’ इति प्रथमम् एव सा स्वमन्त्रणायाः अवमाननं स्मारयति — यत् सा पूर्वं युद्धनिषेधम् अकरोत् तत् अनादृतम्। ततः सा मह्या सह स्पर्धां करोति — ‘वानरेन्द्र, मत्तः अपि इयं मही तव प्रियतरा नूनम्; यतः तां परिष्वज्य शेषे, मां च न प्रतिभाषसे।’ प्रेमविलापस्य एषा रीतिः — निर्जीवं भूमिम् एव सपत्नीम् इव कल्पयति। ‘अहो, एषः विधिः सुग्रीवस्य वशं प्राप्तः; सुग्रीवः एव इदानीं विक्रान्तः’ इति सा दैवस्य पक्षपातं शोचति। ‘वीर, साहसिकप्रिय’ इति सम्बोधने पत्युः स्वभावः एव तस्य नाशहेतुः इति सूचितम्। ऋक्षवानरमुख्याः त्वां बलिनं पर्युपासते — अद्यापि ते तव समीपे तिष्ठन्ति इति करुणम्। ‘बलिनम्’ इति पदं मृते अपि प्रयुक्तम् — भक्तानां दृष्टौ स्वामिनः बलं न क्षीयते। अस्मिन् आरम्भे कविः विलापस्य त्रीणि अङ्गानि स्थापयति — भूमौ शयनम्, अनुत्तरत्वम्, परिवारस्य उपस्थितिः च; एतैः एव अग्रिमः सर्वः विलापः पोष्यते। ‘लोकश्रुता’ इति विशेषणेन तारायाः प्रज्ञा प्रसिद्धा इति स्मार्यते — या मन्त्रिणी आसीत् सा अद्य विलपति।
Tārā, whose wisdom the world knew, bent over the monkey king's face and breathed it in, the last touch a parted wife can give, and spoke to her dead husband. First she reminded him that her counsel had been scorned, for she had tried to stop the fight: "You would not do as I said, hero, and now you lie on this harsh, uneven ground, strewn with stones and full of pain. Surely the earth is dearer to you than I am, lord of monkeys, for you lie with your arms around her and give me no answer." This is the way of a lover's lament, to imagine the lifeless earth as a rival wife. "Ah, destiny has passed into Sugrīva's power! Now it is Sugrīva who is the hero, my brave one, you who loved daring." So she grieved that fate had taken sides, and in calling him a lover of daring she hints that his own nature was his undoing. "The chiefs of the bears and monkeys still wait on you, the strong one": it is pitiful that they stand by him even now, and she still calls him strong, for in the eyes of those devoted to him their lord's strength does not fade even in death. In this opening the poet sets out the three strands of the lament, his lying on the ground, his silence, and the presence of his people, and all that follows grows from them. The epithet "famed in the world" recalls that Tārā's wisdom was well known; she who had been his counsellor is now the one who mourns.
६मम चेमा गिरः श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे।
इदं तद्वीरशयनं तत्र शेषे हतो युधि॥
७शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा।
विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय॥
८मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद।
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता॥
९शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम्।
अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः॥
१०अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे।
अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम्॥
‘तेषां कृच्छ्रं विलपितम्, अङ्गदस्य शोचतः रुदितम्, मम च इमां गिरं श्रुत्वा किमर्थं त्वं न प्रतिबुध्यसे?’ — निद्रायाः भ्रमेण मरणं ग्रहीतुम् इच्छन्त्याः मनसः चित्रम् इदम्। ‘इदं तत् शूरशयनम्, यत्र त्वम् अद्य युधि हतः शेषे; अत्र एव पूर्वं त्वया एव रिपवः निहताः शायिताः’ — या शय्या पूर्वं शत्रूणाम् आसीत्, सा अद्य स्वामिनः इति विपर्ययः। ‘विशुद्धसत्त्व, विशुद्धाभिजन, प्रिययुद्ध, मम प्रिय’ इति चतुर्भिः सम्बोधनैः सा तस्य सत्त्वं कुलं शौर्यं स्नेहं च स्मरति। ‘मानद, माम् अनाथां विहाय एकां त्वं गतः असि’ — अनाथता एव अस्य विलापस्य मुख्यं वस्तु। ततः सा लोकनीतिम् उपालभते — ‘विपश्चिता पुरुषेण शूराय कन्या न प्रदातव्या; पश्य, शूरभार्या सती अहं सद्यः विधवा कृता।’ ‘मम मानः अवभग्नः, शाश्वती गतिः भग्ना; अगाधे विपुले शोकसागरे अहं निमग्ना’ इति सा स्वदशां वर्णयति। ‘शाश्वती गतिः’ इति पत्नीत्वेन प्राप्तः स्थिरः आश्रयः; सः भग्नः इति वैधव्यस्य वास्तविकं स्वरूपम्। समुद्रोपमायाम् ‘अगाधे’ ‘विपुले’ इति द्वे विशेषणे — गभीरता विस्तारश्च द्वयम् अपि सूचितम्, निर्गमस्य आशा च निरस्ता।
"You hear their bitter lamenting, and Aṅgada weeping in his grief, and these words of mine," she said; "why do you not wake?" Her mind wants to take death for sleep. "This is the bed of heroes where you lie today, killed in battle, the very place where you once struck down your enemies and laid them out." The bed that was once the enemy's is now the master's. She called him pure in courage, pure in birth, lover of battle, her beloved, and in these four names she remembered his spirit, his family, his valour and his love. "You have gone, you who gave honour to others, and left me alone with no one to protect me." Being left unprotected is the heart of her lament. Then she reproached the ways of the world: "No wise man should give his daughter to a warrior. Look at me, a warrior's wife, made a widow in a moment. My pride is broken, the lasting refuge of my life is broken, and I am sunk in a vast and bottomless sea of grief." The lasting refuge is the secure shelter a wife has in her husband, and its breaking is what widowhood truly is. Bottomless and vast, the sea is both deep and wide, and every hope of escape is gone.
११भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा कृतम्।
सुहृच्चैव च भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः॥
१२प्रहारे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः।
पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी॥
१३धनधान्यसमृद्धापि विधवेत्युच्यते जनैः।
स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले॥
१४कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने यथा।
रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः॥
१५परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ।
कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे॥
‘निहतं भर्तारं दृष्ट्वा यत् अद्य मम हृदयं शतधा न कृतम्, तेन इदम् अश्मसारमयम् एव नूनम्’ — जीवितम् एव अपराधः इति भावः। ‘सुहृत्, भर्ता, प्रकृत्या च मम प्रियः, प्रहारे पराक्रान्तः शूरः — सः पञ्चत्वम् आगतः’ इति चतुर्भिः पदैः सा तस्य चतुर्विधं सम्बन्धं गणयति। ततः लोकव्यवहारम् उद्धरति — ‘या नारी पतिहीना, सा कामं पुत्रिणी भवतु, धनधान्यसमृद्धा अपि भवतु, तथापि जनैः विधवा इति एव उच्यते’ — सर्वा सम्पत् पत्यभावे निरर्थका इति। ततः शय्यायाः चित्रं पुनः — ‘वीर, स्वगात्रप्रभवे रुधिरमण्डले त्वं शेषे, यथा पूर्वं कृमिरागपरिस्तोमे स्वकीये शयने।’ इन्द्रगोपवर्णस्य आस्तरणस्य उपमया रक्तमण्डलं सूचितम् — सुखशय्यायाः स्मृतिः एव अधुना शोकं वर्धयति। ‘तव गात्रं समन्ततः रेणुशोणितसंवीतम्; अतः भुजाभ्यां परिरब्धुम् अपि न शक्नोमि, प्लवगर्षभ’ — अन्तिमम् आलिङ्गनम् अपि निषिद्धम् इति करुणस्य पराकाष्ठा। अस्मिन् खण्डे शय्यायाः द्वे चित्रे परस्परं विरुध्येते — पूर्वं सुखशय्या कृमिरागास्तरणयुक्ता, अधुना च रुधिरमण्डलम्; एतेन एव सुखात् दुःखं प्रति परिवर्तनं मूर्तं भवति।
"My heart must be made of iron," she said, "since it did not break into a hundred pieces today when I saw my husband slain." To be still alive felt like a crime. "He was my friend, my husband, dear to me by his very nature, a hero valiant in the fight, and he has met his death." In these four words she counts the four bonds between them. Then she spoke of the way of the world: "A woman without her husband may have sons, may be rich in wealth and grain, and still people will call her a widow"; without a husband all her riches mean nothing. And she turned again to the picture of his bed: "You lie, my hero, in a pool of blood from your own body, as once you lay on your own couch spread with a scarlet coverlet." The coverlet, red as the scarlet cochineal insect, stands for the pool of blood, and the memory of the bed of comfort only deepens her grief. "Your body is covered all over with dust and blood, and I cannot even take you in my arms, bull among monkeys." Even the last embrace is denied her, and here pity reaches its height. The two pictures of the bed stand against each other, the soft couch with its scarlet cover then and the pool of blood now, and in them the turn from happiness to sorrow becomes something one can see.
१६यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम्।
शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव॥
१७वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते।
उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा॥
१८गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा।
तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्यापि बभौ द्युतिः॥
१९अस्तमस्तकसंरुद्धरश्मेर्दिनकरादिव।
पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः॥
२०ताम्रगैरिकसम्पृक्ता धारा इव धराधरात्।
अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना॥
२१अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम्।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम्॥
‘अस्मिन् अतिदारुणे वैरे सुग्रीवः अद्य कृतकृत्यः, यस्य भयं रामविमुक्तेन एकेन एव इषुणा हृतम्’ — एकबाणेन वैरस्य समाप्तिः इति विस्मयशोकौ। ‘तव हृदि लग्नेन शरेण गात्रसंस्पर्शने वार्यमाणा अहं त्वयि पञ्चत्वम् आगते केवलं निरीक्षन्ती तिष्ठामि’ — बाणः एव आलिङ्गनस्य प्रतिबन्धकः। ततः कविः क्रियां प्रवर्तयति — नीलः तस्य गात्रगतं शरम् उद्बबर्ह, गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तम् आशीविषम् इव निष्कासयन्। निष्कृष्यमाणस्य तस्य बाणस्य द्युतिः अस्तमस्तके संरुद्धरश्मेः दिनकरात् इव बभौ — सूर्यास्तस्य उपमया राज्ञः अस्तमनम् अपि सूचितम्। ततः तस्य व्रणेभ्यः सर्वशः क्षतजधाराः पेतुः, धराधरात् ताम्रगैरिकसम्पृक्ताः धाराः इव। गैरिकोपमया रक्तस्य वर्णः, धारापातेन च तस्य अविच्छिन्नता सूचिता; पर्वतोपमा च वालिनः शरीरस्य विशालताम् एव पुनः स्मारयति। रणरेणुना अवकीर्णं भर्तारं विमार्जन्ती सा अस्त्रसमाहतं शूरं नयनजैः अस्रैः सिषेच — नयनजलम् एव अन्तिमं स्नानोदकम्। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं विनिहतं पतिं दृष्ट्वा सा अङ्गना पिङ्गाक्षं पुत्रम् अङ्गदम् उवाच। अस्मिन् खण्डे विलापः क्षणं विरम्य क्रियायै अवकाशं ददाति — नीलस्य कर्म, रुधिरस्य पातः, तारायाः मार्जनं च; ततः पुनः वाचि प्रवर्तते। शोकस्य वर्णने एवं क्रियापदानाम् आगमनं काव्यस्य गतिं रक्षति, विलापश्च एकरसः न भवति।
"Sugrīva has got what he wanted today in this most cruel feud," she said, "for a single arrow loosed by Rāma has taken away all his fear." That one arrow should end the feud fills her with wonder and grief alike. "The arrow fixed in your breast keeps me from touching your body, and now that you are gone I can only stand and look at you." The arrow itself bars her embrace. Then the poet turns from words to action. Nīla drew out the arrow lodged in Vāli's body, as one draws a blazing venomous snake out of a mountain cave. As it came out, the arrow shone like the sun when its rays are caught on the peak of the western mountain, and the image of sunset hints that the king too has set. Streams of blood poured from his wounds on every side, like streams tinged with copper-red ochre running down a mountain; the ochre gives the colour of the blood, the streams show that it did not stop, and the mountain recalls again how vast Vāli's body was. Tārā wiped away the dust of battle that covered her husband and bathed the hero, felled by a weapon, with the tears from her eyes; her tears were his last bath. Seeing her husband lying slain, every limb wet with blood, she spoke to her tawny-eyed son Aṅgada. Here the lament pauses to make room for action, Nīla's deed, the flowing blood, Tārā's cleansing, before it returns to speech; bringing in deeds this way keeps the poem moving and saves the lament from monotony.
२२उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना।
अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम्॥
२३सम्प्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा।
बालसूर्योज्ज्वलतनुं प्रयातं यमसादनम्॥
२४अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम्।
एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः॥
२५भुजाभ्यां पीनवृत्ताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन्।
अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथा पुरा॥
२६दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे।
अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम्।
सिंहेन पातितं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम्॥
‘पुत्र, पितुः पश्चिमां सुदारुणाम् अवस्थां पश्य; सम्प्रसक्तस्य वैरस्य पापकर्मणा अन्तः गतः’ — दीर्घकालिकं वैरं पापेन एव समाप्तम् इति। ‘पश्चिमाम्’ इति पदेन अन्तिमा अवस्था सूचिता; पुत्रेण सा द्रष्टव्या इति मातुः आग्रहः शोकात् अधिकं कर्तव्यबोधात् जातः। ‘बालसूर्यवत् उज्ज्वलतनुं यमसादनं प्रयान्तं मानदं राजानं पितरम् अभिवादय’ — मृतस्य अपि पितुः अभिवादनं पुत्रधर्मः इति सा शिक्षयति। एवम् उक्तः अङ्गदः समुत्थाय पीनवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां पितुः चरणौ जग्राह, ‘अङ्गदः अहम्’ इति च ब्रुवन्। नाम्नः उच्चारणम् आवश्यकम्, यतः पिता न पश्यति — अत्र मार्मिकता। बालः पूर्वम् एव पितुः पादयोः पतति स्म; अद्य अपि तथा एव करोति, किन्तु प्रतिवचनं न लभते। ततः सा पुनः पतिं पृच्छति — ‘पूर्वं यथा त्वम् अभिवादयमानम् अङ्गदं ‘पुत्र, दीर्घायुः भव’ इति वदसि स्म, तथा अद्य किमर्थं न अभिभाषसे?’ आशीर्वादस्य मौनम् एव मरणस्य प्रमाणम्। ‘अहं पुत्रसहाया गतचेतनं त्वाम् उपासे, यथा सिंहेन सद्यः पातितं गोवृषं सवत्सा गौः’ — इयं षट्पादी उपमा माता पुत्रः च द्वावपि अनाथौ इति दर्शयति। गोवृषोपमायां वृषभः यूथस्य रक्षकः, सिंहश्च अप्रतिकार्यं बलम्; अतः न केवलं शोकः, अपि तु भाविनः भयस्य अपि सूचना।
"Look, my son," she said, "at your father's last and most terrible state. The long feud has come to its end through a sinful deed." By "last" she means his final state, and her insistence that her son must see it springs more from a sense of duty than from grief. "He whose body shines like the rising sun is going to the house of Yama. Salute the king, your father, who gave honour to others." She was teaching him that a son owes greeting to his father even in death. At her words Aṅgada rose, took hold of his father's feet with his strong, rounded arms and said, "I am Aṅgada." He had to say his name because his father could no longer see, and that is what makes the moment so moving; the boy had always fallen at his father's feet, and he did so now, but no answer came. Then Tārā asked her husband again, "When Aṅgada used to greet you like this, you would say, 'Live long, my son.' Why do you not speak to him today? With my son beside me I wait on you, lying senseless, like a cow with her calf standing over the bull of the herd that a lion has just struck down." The simile shows that mother and son are both left without a protector. The bull is the guardian of the herd and the lion a power no one can resist, so the image speaks not only of grief but of fear for what lies ahead.
२७इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन रामप्रहरणाम्भसा।
तस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना॥
२८या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे।
शातकौम्भीं प्रियां मालां तां ते पश्यामि नेह किम्॥
२९राज्यश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा॥
३०न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीर्विजहाति मामपि॥
‘रामप्रहरणरूपेण जलेन युक्तेन संग्रामयज्ञेन इष्ट्वा तस्मिन् अवभृथे त्वं स्नातः — किन्तु पत्न्या मया विना कथम्?’ यज्ञस्य अन्ते अवभृथस्नानं पत्न्या सह एव कर्तव्यम् इति शास्त्रम्; युद्धं यज्ञः, रामशस्त्रं जलम्, मरणं च अवभृथः इति रूपकम्। ‘युद्धे तुष्टेन देवराजेन तुभ्यं या शातकौम्भी प्रिया माला दत्ता, तां ते कण्ठे इदानीं किमर्थं न पश्यामि?’ — इन्द्रदत्तायाः मालायाः अभावः अपि तस्याः दृष्टिं न अतिक्रामति। ‘मानद, गतासुम् अपि त्वां राज्यश्रीः न जहाति, यथा आवर्तमानस्य सूर्यस्य प्रभा शैलराजं न जहाति’ — मृते अपि राजनि तेजः अवशिष्टम् इति। अन्ते दीर्घवृत्तेन सा उपसंहरति — ‘मम इदं पथ्यं वचः त्वया न कृतम्, तव निवारणे च अहं शक्ता न आसम्; संयुगे हतेन त्वया सह अहम् अपि सपुत्रा हता अस्मि; श्रीः च त्वया सह माम् अपि विजहाति।’ आरम्भे यत् ‘मम वचनम् अकृत्वा’ इति उक्तम्, तत् एव अन्ते पुनः आवर्तते — एवं सर्गः वृत्ताकारेण समाप्यते। मन्त्रिण्याः वचनम् अनादृतम् इति एव अस्य सर्वस्य दुःखस्य मूलम् इति ताराया निश्चयः।
"You have performed the sacrifice of battle," she said, "with Rāma's weapon for its water, and you have bathed in its closing ablution; but how could you do it without me, your wife?" At the end of a sacrifice the final bath is taken together with one's wife, as scripture lays down; here battle is the sacrifice, Rāma's weapon is its water and death is the closing bath. "The golden garland you loved, which the king of the gods gave you when your fighting pleased him, why do I not see it at your throat now?" Even the absence of Indra's garland does not escape her eye. "Yet the splendour of kingship does not leave you, giver of honour, even with your life gone, just as the light of the circling sun does not leave the king of mountains." Even in death something of a king's glory remains. And in a longer metre she brought her lament to a close: "You did not heed my good counsel, and I could not hold you back. With you killed in battle I too am killed, and my son with me, and Fortune, leaving with you, forsakes me as well." The words she began with, "you would not do as I said", return at the end, so the sarga closes in a circle. To Tārā the root of all this sorrow was that her counsel had been ignored.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।