॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः २२

किष्किन्धाकाण्डम् — द्वाविंशः सर्गः

वालिनः सान्त्ववचनं प्राणत्यागश्च

वालिनः सुग्रीवं प्रति क्षमायाचनम्, अङ्गदस्य समर्पणम्, ताराया मतस्य प्रशंसा, काञ्चनमालादानम्, अङ्गदोपदेशः, वालिनो मरणम्, वानराणां विलापः, गोलभवधस्मरणम्, ताराया भूमौ पतनम्

मन्दासुः वाली मन्दम् उच्छ्वसन् सर्वतः वीक्षमाणः प्रथमम् एव अग्रतः स्थितं सुग्रीवं ददर्श। प्राप्तविजयं तं व्यक्तया वाचा सस्नेहम् आभाष्य सः वदति — ‘सुग्रीव, भविष्येण बुद्धिमोहेन बलात् कृष्यमाणं मां किल्बिषात् दोषेण गन्तुं न अर्हसि; आवयोः युगपत् सुखं न विहितम्, भ्रातृयुक्तं सौहार्दम् अन्यथा जातम्। त्वम् अद्य एव वनौकसां राज्यं प्रतिपद्यस्व, मां च वैवस्वतक्षयं गच्छन्तं विद्धि।’ ततः सः बाष्पपूर्णमुखम् अङ्गदं तस्मै समर्पयति — ‘मम प्राणेभ्यः प्रियतरम् एनं सर्वतः परिपालय; एषः तारात्मजः त्वया तुल्यपराक्रमः रक्षसां वधे अग्रतः भविष्यति।’ सुषेणदुहितुः ताराया मतम् अव्यभिचारि इति, राघवस्य कार्यं च अविशङ्कया कर्तव्यम् इति च उपदिश्य सः दिव्यां काञ्चनीं मालां तस्मै ददाति। ततः अङ्गदम् आह — ‘देशकालौ भजस्व, सुखदुःखसहः सुग्रीववशगः भव, नातिप्रणयः नाप्रणयः — अन्तरदृक् भव।’ एवम् उक्त्वा विवृत्ताक्षः विवृतदशनः सः उत्क्रान्तजीवितः अभवत्। हतयूथपाः वानराः विचुक्रुशुः — ‘किष्किन्धा शून्या जाता; येन गन्धर्वाय गोलभाय पञ्चदश वर्षाणि अविरतं युद्धं दत्तम्, षोडशे वर्षे च सः निपातितः, सः अस्माकं सर्वाभयंकरः कथम् एष निपातितः’ इति। हते प्लवगाधिपे वनेचराः शर्म न लेभिरे; व्यसनार्णवप्लुता तारा भर्तुः वदनं समीक्ष्य छिन्नं महाद्रुमम् आश्रिता लता इव वालिनं परिरभ्य भूमिं जगाम।

१वालिनः सुग्रीवदर्शनं क्षमायाचनं राज्यत्यागश्च

१वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन्।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्शानुजमग्रतः॥

२तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत्॥

३सुग्रीव दोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात्।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात्॥

४युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा॥

५प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम्।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम्॥

६जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलां तथा।
प्रजहाम्येष वै तूर्णमहं चागर्हितं यशः॥

मन्दप्राणः वाली मन्दम् उच्छ्वसन् सर्वतः वीक्षमाणः आदौ एव अग्रतः स्थितम् अनुजं सुग्रीवं ददर्श — मुमूर्षोः प्रथमा दृष्टिः भ्रातरि एव पतिता इति स्नेहस्य सूचना। प्राप्तविजयं तं प्लवगेश्वरं व्यक्तया वाचा सस्नेहम् आभाष्य सः वदति — ‘सुग्रीव, किल्बिषात् जातेन दोषेण मां गन्तुं न अर्हसि; भविष्येण बुद्धिमोहेन बलात् कृष्यमाणः आसम् अहम्।’ ‘भविष्येण’ इति पदेन दैवस्य बलम् उक्तम्, न तु स्वापराधः निह्नुतः। ‘तात, आवयोः युगपत् सुखं विहितं न मन्ये; भ्रात्रोः यत् सौहार्दं युक्तम् आसीत् तत् इदम् अन्यथा जातम्’ इति सः विधेः वैपरीत्यं शोचति। ततः सः स्पष्टं त्यागं घोषयति — ‘अद्य एव त्वम् एषां वनौकसां राज्यं प्रतिपद्यस्व, माम् अपि अद्य एव वैवस्वतस्य क्षयं गच्छन्तं विद्धि। जीवितं राज्यं विपुलां श्रियम् अगर्हितं यशश्च — सर्वम् एतत् अहं तूर्णं प्रजहामि।’ मरणसमये वैरस्य निवृत्तिः, त्यागस्य च पूर्णता — इदम् अस्य वचनस्य सारम्। प्रथमं सः दोषं परिहरति, ततः विधिं दूषयति, अन्ते च स्वयम् एव राज्यं ददाति — त्रिभिः पदैः वैरं निःशेषं निवर्तते। ‘सस्नेहम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मरणासन्नस्य वाचि क्रोधस्य लेशः अपि न अवशिष्टः। ‘व्यक्तया वाचा’ इति च — शरविद्धः अपि सः स्पष्टं वक्तुं शक्तः, अतः तस्य वचनं सावधानम्, न तु प्रलापः।

Vāli's life was ebbing. Breathing faintly, he looked all around him, and the first thing his eyes fell on was his younger brother Sugrīva standing before him; that the dying monkey's first glance went to his brother is itself a sign of affection. He spoke to the victorious lord of monkeys clearly and with love. "Sugrīva, you must not hold against me any fault born of sin. I was dragged along by force by a delusion that fate had in store for me." By speaking of what fate held in store he names the power of destiny, but he does not deny his own wrong. "I think, brother, that happiness for us both at the same time was never ordained. The affection that should have been between brothers turned into its opposite." So he mourned how perverse fate had been. Then he openly renounced everything. "Take the kingdom of these forest-dwellers this very day, and know that this very day I am going to the house of Yama, the lord of death. Life, kingdom, great wealth and unblemished fame, all of it I give up at once." This is the heart of his speech: at the moment of death enmity ends and renunciation is complete. First he clears away blame, then he faults destiny, and last he himself hands over the kingdom, and in these three steps the feud comes wholly to an end. By saying he spoke "with affection" the poet shows that not a trace of anger was left in the dying king, and by saying he spoke "clearly" he shows that even pierced by the arrow Vāli could speak distinctly, so that his words were considered, not raving.

२अङ्गदस्य समर्पणम्, ताराया मतस्य राघवकार्यस्य च उपदेशः

७अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः।
यद्यप्यसुकरं राजन्कर्तुमेव त्वमर्हसि॥

८सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम्।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम्॥

९मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसम्।
मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय॥

१०त्वमप्यस्य पिता दाता परित्राता च सर्वशः।
भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर॥

११एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः।
रक्षसां च वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति॥

१२अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान्रणे।
करिष्यत्येष तारेयस्तेजस्वी तरुणोऽङ्गदः॥

१३सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता॥

१४यदेषा साध्विति ब्रूयात्कार्यं तन्मुक्तसंशयम्।
नहि तारामतं किंचिदन्यथा परिवर्तते॥

१५राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्यादमानितः॥

‘अस्यां मम अवस्थायां यत् वचः वक्ष्यामि, तत् असुकरम् अपि कर्तुम् एव त्वम् अर्हसि’ इति प्रस्तावेन सः याचनां प्रारभते। ‘सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालम् अपि अबालिशं बाष्पपूर्णमुखं भूमौ पतितम् अङ्गदं पश्य। मम प्राणेभ्यः प्रियतरम् एनं पुत्रम् औरसम् इव मत्वा मया हीनम् अपि अहीनार्थं सर्वतः परिपालय।’ ‘अहीनार्थम्’ इति पदेन कस्यापि अभावः न भवेत् इति याच्ञा। ‘यथा अहं तस्य दाता परित्राता भयेषु अभयदश्च आसम्, तथा त्वम् अपि भव, प्लवगेश्वर।’ ‘सुखार्हम्’ इति ‘सुखसंवृद्धम्’ इति च पदाभ्यां बालस्य लालनपरम्परा सूचिता — यः कदापि दुःखं न दृष्टवान् सः अद्य भूमौ पतितः। तारात्मजस्य गुणान् अपि सः वर्णयति — ‘एषः त्वया तुल्यपराक्रमः, रक्षसां वधे तव अग्रतः स्थास्यति; बलवान् रणे विक्रम्य अनुरूपाणि कर्माणि करिष्यति।’ पुत्रस्य उपयोगितां दर्शयन् सः तं भारं न, अपितु सहायम् इति स्थापयति — इयं याचकस्य कुशलता। ततः तारायाः महत्त्वम् उपदिशति — ‘सुषेणदुहिता इयम् अर्थसूक्ष्मविनिश्चये औत्पातिकेषु च निमित्तेषु परिनिष्ठिता; यत् एषा साध्वि इति ब्रूयात् तत् मुक्तसंशयं कर्तव्यम्, तारामतं हि किंचिदपि अन्यथा न परिवर्तते।’ स्त्रियाः मन्त्रित्वम् एवं स्पष्टं यत्र स्वीक्रियते तत् इदं रामायणस्य विरलं स्थानम्; अग्रे च सुग्रीवः तस्याः एव वचनेन बहुशः रक्षितः भविष्यति। अन्ते सः राजनीतिम् उपदिशति — ‘राघवस्य कार्यम् अविशङ्कया कर्तव्यम्; अकरणे अधर्मः स्यात्, अवमानितः सः त्वाम् अपि हिंस्यात्।’ अत्र वाली द्वौ हेतू दर्शयति — धर्महानिः आत्मनाशश्च; प्रतिज्ञापालनं केवलं कृतज्ञतायै न, अपि तु स्वरक्षायै अपि। एवं वालिनः उपदेशः त्रिषु विषयेषु विभक्तः — पुत्रे स्नेहः, पत्न्यां विश्वासः, मित्रे च कृतज्ञता। यः पूर्वं राममन्यायेन वधकर्तारम् अमन्यत, सः एव इदानीं तस्य कार्यं निःशङ्कं कर्तव्यम् इति आदिशति — इयं बुद्धेः परिणतिः अस्य सर्गस्य विशेषः। ‘मया हीनम्’ इति पदे पितुः विरहवेदना, ‘सर्वतः परिपालय’ इति च याचकस्य दैन्यं प्रकटितम्।

"In this state of mine I will say something to you, hero," he began, "and though it may be hard to do, you must do it, king. Look at Aṅgada lying there on the ground, his face wet with tears; he deserves comfort and has grown up in comfort, a boy still, yet no fool. He is dearer to me than my own life. Treat him as your own son and guard him on every side, so that though he has lost me he lacks nothing. Be to him what I was, lord of monkeys: the one who gives him all he needs, who protects him and keeps him safe in danger." Those two words, "deserving comfort" and "grown up in comfort", tell how the boy had always been cherished; one who had never known hardship now lay fallen on the ground. Then Vāli spoke of the gifts of Tārā's son: "He is your equal in valour and will go ahead of you when the rākṣasas are slain. Strong and young, he will show his strength in battle and do deeds worthy of his birth." By showing how useful his son would be, Vāli presents him not as a burden but as a helper, and there is skill in the way he asks. Then he taught Sugrīva Tārā's worth: "This daughter of Suṣeṇa is thoroughly practised in judging subtle matters and in reading every kind of omen. Whatever she says is right, do it without doubt, for nothing Tārā has judged ever turns out otherwise." This is one of the rare places in the Rāmāyaṇa where a woman is so plainly acknowledged as a counsellor, and later Sugrīva will often be saved by her words. Last he gave him a lesson in statecraft: "Do Rāghava's work without hesitation. To neglect it would be wrong, and if you slight him he may destroy you too." Vāli gives two reasons, the loss of dharma and his own ruin; keeping a promise is not only a matter of gratitude but of self-preservation too. His counsel thus falls into three parts, love for his son, trust in his wife and gratitude to a friend. The one who earlier thought Rāma had killed him unjustly now tells his brother to do Rāma's work without misgiving, and this ripening of understanding is what marks this sarga. In "though he has lost me" we hear a father's pain at parting, and in "guard him on every side" the humility of one who pleads.

३काञ्चनमालादानम्, सुग्रीवस्य दैन्यं ग्रहणं च

१६इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीव काञ्चनीम्।
उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां सम्प्रजह्यान्मृते मयि॥

१७इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात्।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट्॥

१८तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन्युक्तमतन्द्रितः।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम्॥

१९तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा दृष्ट्वा चैवात्मजं स्थितम्।
संसिद्धः प्रेत्यभावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत्॥

इन्द्रदत्ता या माला वालिनः कण्ठे सदा शोभते स्म, ताम् एव सः इदानीं ददाति। ‘सुग्रीव, इमां दिव्यां काञ्चनीं मालाम् आधत्स्व; अस्यां हि उदारा श्रीः स्थिता, मयि मृते सा एनां सम्प्रजह्यात्’ इति वाली स्वकण्ठस्थां मालां प्रयच्छति। मालायां श्रीः वसति इति विश्वासः, मृतस्य शरीरात् सा अपगच्छेत् इति भयं च अत्र सूचितम्। भ्रातृसौहृदात् एवम् उक्तः सुग्रीवः विजयजनितं हर्षं त्यक्त्वा पुनः दीनः अभवत् — ग्रहेण ग्रस्तः उडुराट् इव। उपमा मार्मिका — पूर्णचन्द्रः इव सम्प्राप्तराज्यः सः क्षणेन निष्प्रभः जातः; ग्रहणं च स्वयंकृतं न, अपितु बाह्यम् — तथा एव सुग्रीवस्य दैन्यम् अपि भ्रातृवधजनितम्। वालिनः तेन वचनेन शान्तः सः अतन्द्रितः युक्तं कुर्वन् अभ्यनुज्ञातः सन् तां काञ्चनीं मालां जग्राह। ‘अभ्यनुज्ञातः’ इति पदेन बलात् न गृहीता, अपि तु भ्रात्रा दत्ता इति स्पष्टम्। तां मालां दत्त्वा, स्थितम् आत्मजं च दृष्ट्वा, प्रेत्यभावाय संसिद्धः वाली स्नेहात् अङ्गदम् अब्रवीत्। ‘संसिद्धः’ इति पदेन मरणं प्रति सिद्धता निश्चयश्च सूचितौ — इदानीं तस्य किमपि अवशिष्टं नास्ति अन्यत्र पुत्रोपदेशात्।

Then Vāli gave away the garland Indra had given him, which had always shone at his throat. "Sugrīva, put on this divine golden garland. A noble fortune dwells in it, and once I am dead she would leave it." Behind this lies the belief that the goddess of fortune lives in the garland, and the fear that she would depart from a dead body. Spoken to so lovingly by his brother, Sugrīva lost the joy of his victory and grew downcast again, like the moon seized by an eclipse. The image is moving: newly come into the kingdom, he had been like the full moon, and in a moment all his brightness was gone; and just as the eclipse is not the moon's own doing but comes upon it from outside, so Sugrīva's dejection came from his brother's death. Calmed by Vāli's words, he did what was fitting and without delay took the golden garland, with his brother's leave; it was not seized but given. Having given the garland, and seeing his son standing there, Vāli, now ready for death, spoke to Aṅgada with love. He was prepared and resolved, and nothing remained for him now but to counsel his son.

४अङ्गदं प्रति वालिनः अन्तिमोपदेशः, तस्य प्राणत्यागः

२०देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये।
सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव॥

२१यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मन्यते॥

२२नास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिंदम।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव॥

२३न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते।
उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग्भव॥

२४इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसम्पीडितो भृशम्।
विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः॥

‘देशकालौ भजस्व’ इति प्रथमम् एव वाली पुत्रम् उपदिशति — कुत्र कदा च कीदृशं वर्तितव्यम् इति ज्ञानम् एव नीतेः मूलम्। प्रियाप्रिये क्षममाणः, काले सुखदुःखसहः, सुग्रीववशगः च भव इति। ‘यथा त्वं मया सततं लालितः, न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवः बहु मंस्यते’ — पितुः लालनं पितृव्यात् न अपेक्षणीयम् इति स्पष्टं वचनम्। ‘अरिंदम, अस्य अमित्रैः गतं मा गच्छेः, शत्रुभिः सह मा मिलेः; भर्तुः अर्थपरः दान्तः सुग्रीववशगः भव।’ अन्ते सूक्ष्मा नीतिः — ‘अतिप्रणयः न कार्यः, अप्रणयश्च न कर्तव्यः; उभयं हि महादोषम्, तस्मात् अन्तरदृक् भव’ — मध्यमां स्थितिं पश्य इति। एवम् उक्त्वा शरेण भृशं सम्पीडितः विवृत्ताक्षः सः विवृतैः भीमैः दशनैः उत्क्रान्तजीवितः अभवत्। वीरस्य अन्तिमं वचनं नीतिवचनम् एव — इदम् अस्य मरणस्य गौरवम्। अङ्गदाय दत्तः उपदेशः राजनीतेः संक्षेपः — देशकालज्ञानम्, तितिक्षा, आज्ञानुवर्तनम्, शत्रुसंसर्गवर्जनम्, मध्यमा वृत्तिः च। पुत्रस्य भविष्यं पितृव्यस्य हस्ते स्थितम् इति जानन् सः पुत्रं विनयम् एव शिक्षयति, न तु प्रतिकारम्। ‘अन्तरदृक्’ इति पदं सर्वस्य उपदेशस्य सारः — अत्यन्तं दूरम् अपि न, अत्यन्तं समीपम् अपि न।

"From now on know the right place and the right time," was the first thing Vāli taught his son, for knowing where, when and how to act is the root of all good conduct. "Bear what is pleasant and what is unpleasant, endure joy and sorrow as they come, and obey Sugrīva. If you behave the way you did when I always indulged you, Sugrīva will not think much of you." This is plain speaking: the fondness of a father is not to be expected from an uncle. "Subduer of foes, do not follow those who are not his friends and do not side with his enemies. Serve your master's interest, keep yourself in check and obey Sugrīva." Last came a subtle piece of wisdom: "Do not be too familiar, and do not hold back affection either; both are serious faults. So keep your eye on the middle way." When he had said this, grievously tormented by the arrow, his eyes rolled back, his terrible teeth were bared, and his life left him. A hero's last words were words of wisdom, and that is the dignity of his death. The counsel he gave Aṅgada is statecraft in brief: knowing place and time, forbearance, obedience, avoiding the enemy's company and keeping to the middle course. Knowing that his son's future lay in his uncle's hands, he taught him humility, not revenge. "Keep your eye on the middle" is the essence of it all: not too far away and not too close.

५वानराणां विलापः, किष्किन्धायाः शून्यता, गोलभवधस्मरणम्

२५ततो विचुक्रुशुस्तत्र वानरा हतयूथपाः।
परिदेवयमानास्ते सर्वे प्लवगसत्तमाः॥

२६किष्किन्धा ह्यद्य शून्या च स्वर्गते वानरेश्वरे।
उद्यानानि च शून्यानि पर्वताः काननानि च॥

२७हते प्लवगशार्दूले निष्प्रभा वानराः कृताः।
यस्य वेगेन महता काननानि वनानि च॥

२८पुष्पौघेणानुबद्ध्यन्ते करिष्यति तदद्य कः।
येन दत्तं महद्युद्धं गन्धर्वस्य महात्मनः॥

२९गोलभस्य महाबाहोर्दश वर्षाणि पञ्च च।
नैव रात्रौ न दिवसे तद्युद्धमुपशाम्यति॥

३०ततः षोडशमे वर्षे गोलभो विनिपातितः।
तं हत्वा दुर्विनीतं तु वाली दंष्ट्राकरालवान्।
सर्वाभयंकरोऽस्माकं कथमेष निपातितः॥

ततः हतयूथपाः वानराः तत्र विचुक्रुशुः; परिदेवयमानाः ते सर्वे प्लवगसत्तमाः आसन्। ‘वानरेश्वरे स्वर्गते किष्किन्धा अद्य शून्या जाता, उद्यानानि पर्वताः काननानि च शून्यानि’ इति ते शोचन्ति — राज्ञः अभावे देशः एव निर्जनः इव प्रतिभाति। पुरं वनं च द्वयम् अपि शून्यम् इति उक्त्वा ते वालिनः आधिपत्यस्य विस्तारं सूचयन्ति। ‘प्लवगशार्दूले हते वानराः निष्प्रभाः कृताः; यस्य महता वेगेन काननानि वनानि च पुष्पौघेण अनुबद्ध्यन्ते स्म, तत् अद्य कः करिष्यति?’ ततः ते तस्य पराक्रमं स्मरन्ति — येन महात्मने गन्धर्वाय गोलभाय महाबाहवे पञ्चदश वर्षाणि महत् युद्धं दत्तम्, यत् युद्धं न रात्रौ न दिवसे उपशाम्यति स्म। षोडशे वर्षे सः गोलभः विनिपातितः। ‘तं दुर्विनीतं हत्वा यः दंष्ट्राकरालवान् अस्माकं सर्वाभयंकरः आसीत्, सः एषः कथं निपातितः’ इति तेषां प्रश्नः विस्मयशोकमिश्रः। एते षट् श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटस्य एव विशेषः। तेषु वानराणां शोकः त्रिधा प्रकटितः — पुरस्य शून्यता, वनानां निष्प्रभता, स्वामिनः अतुलपराक्रमस्मरणं च। गोलभेन सह पञ्चदशवर्षव्यापि अविश्रान्तं युद्धम् अस्य पराक्रमस्य प्रमाणम्; यः तादृशं गन्धर्वं जितवान् सः एकेन बाणेन पतितः इति विरोधः एव तेषां विस्मयस्य मूलम्। ‘सर्वाभयंकरः’ इति पदेन राज्ञः मुख्यं कर्तव्यम् — प्रजायाः अभयदानम् — सूचितम्।

Then the monkeys, whose leader was slain, cried out, and all those best of monkeys lamented. "Kiṣkindhā is empty today, now that the lord of monkeys has gone to heaven; empty are the gardens, the hills and the woods." Without its king the land itself seemed deserted, and by naming city and forest both they show how far his rule had reached. "With that tiger among monkeys slain, the monkeys have lost their splendour. By his mighty rush the groves and forests were always wreathed in showers of blossom; who will do that now?" Then they remembered his valour. For fifteen years he fought a great battle with the mighty gandharva Golabha, a battle that did not stop by night or by day, and in the sixteenth year Golabha was struck down. "He killed that insolent creature; he, with his terrible fangs, kept us all from fear. How has he himself been struck down?" Their question mingles wonder and grief. Their sorrow shows itself in three ways: the emptiness of the city, the dimming of the woods, and the memory of their lord's matchless strength. Fifteen years of unbroken war with Golabha prove that strength, and that one who conquered such a gandharva should fall to a single arrow is the very thing that amazes them. By calling him the one who "kept us all from fear" they name a king's first duty, to give his people freedom from fear.

६वानराणाम् अशान्तिः, ताराया भूमौ पतनम्

३१हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवङ्गमास्तत्र न शर्म लेभिरे।
वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ॥

३२ततस्तु तारा व्यसनार्णवप्लुता मृतस्य भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता॥

वीरे प्लवगाधिपे हते तदा तत्र प्लवंगमाः शर्म न लेभिरे — यथा सिंहयुते महावने गवां पतौ निहते वनेचराः गावः न शान्तिं लभन्ते। उपमायां सिंहः रामः, गवां पतिः वाली, वनेचराः गावश्च वानराः — भयस्य च अनाथत्वस्य द्वयम् अत्र सूचितम्। ततस्तु व्यसनार्णवे प्लुता तारा मृतस्य भर्तुः वदनं समीक्ष्य वालिनं परिरभ्य भूमिं जगाम — छिन्नं महाद्रुमम् आश्रिता लता इव। लतोपमया पत्युः आश्रयेण एव तस्याः स्थितिः सूचिता; वृक्षे छिन्ने लता स्वयम् एव पतति।

With their heroic lord slain, the monkeys found no peace, like cattle roaming a great forest where a lion prowls when the bull of the herd has been killed. In the image the lion is Rāma, the bull Vāli and the cattle the monkeys, and it speaks both of fear and of being left without a protector. Then Tārā, drowned in an ocean of sorrow, gazed at her dead husband's face, put her arms around Vāli and sank to the ground, like a creeper that had clung to a great tree when the tree is felled. The image of the creeper shows that she had stood only by leaning on her husband: when the tree is cut, the vine falls with it.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३८ पदानि
मन्दासुः २२.१ क्षीणप्राणः, मुमूर्षुः
सन्धिः
मन्द + असु → मन्दासु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मन्दाः असवः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (वालिनो विशेषणम्)
मन्दमुच्छ्वसन् २२.१ शनैः शनैः ऊर्ध्वश्वासं कुर्वन्
सन्धिः
मन्दम् + उच्छ्वसन् → मन्दमुच्छ्वसन् — मकारस्य पूर्वरूपसन्धिः; ‘उत् + श्वसन्’ इत्यत्र छत्वम् (उच्छ्वसन्)
समासः
समासः नास्ति — ‘मन्दम्’ इति क्रियाविशेषणम्, ‘श्वस्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
ददर्शानुजम् २२.१ कनिष्ठं भ्रातरं दृष्टवान्
सन्धिः
ददर्श + अनुजम् → ददर्शानुजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अनु जातः — उपपदतत्पुरुषः (अनुजः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियापदेन सह सन्धिः)
प्राप्तविजयम् २२.२ यः विजयं लब्धवान्, जितवान्
सन्धिः
प्राप्त + विजय → प्राप्तविजय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राप्तः विजयः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
किल्बिषात् २२.३ पापात्, पूर्वकृतात् अपराधात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — शुद्धं नामपदम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (हेतौ)
कृष्यमाणम् २२.३ बलात् आकृष्यमाणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृष्’ धातोः कर्मणि शानच्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
युगपद्विहितम् २२.४ एककाले उभयोः कृते विधिना निर्मितम्
सन्धिः
युगपद् + विहितम् — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे पदान्तहलन्तानन्तरम् अवकाशः, सः अत्र संवृतः
समासः
युगपत् विहितम् — क्रियाविशेषणपूर्वपदकर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सौहार्दम् २२.४ मैत्री, सौहृदम्
सन्धिः
सुहृद् + अण् → सौहार्दम् — आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
वैवस्वतक्षयम् २२.५ यमस्य निवासम्, मृत्युलोकम्
सन्धिः
विवस्वत् + अण् → वैवस्वत — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
समासः
वैवस्वतस्य (यमस्य) क्षयः (आलयः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
चागर्हितम् २२.६ अनिन्दितम्, प्रशस्तम्
सन्धिः
च + अगर्हितम् → चागर्हितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘न गर्हितम्’ इति नञ्समासे ‘अ’
समासः
न गर्हितम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘यशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
असुकरम् २२.७ दुष्करम्, कर्तुम् अशक्यप्रायम्
सन्धिः
अ + सुकरम् → असुकरम् — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः, व्यञ्जनादौ
समासः
न सुकरम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सुखसंवृद्धम् २२.८ सुखे एव वर्धितम्, लालनेन पोषितम्
सन्धिः
सम् + वृद्ध → संवृद्ध — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सुखेन संवृद्धम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अबालिशम् २२.८ अमूढम्, बालः अपि बुद्धिमान्
सन्धिः
अ + बालिश → अबालिश — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न बालिशः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अहीनार्थम् २२.९ यस्य किमपि अभीष्टं न न्यूनं भवेत्
सन्धिः
अहीन + अर्थ → अहीनार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अ + हीन’ इति नञ्समासः
समासः
अहीनाः अर्थाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परित्राता २२.१० सर्वतः रक्षकः
सन्धिः
परि + त्राता — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘परि’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘त्रै’ धातोः तृजन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तारात्मजः २२.११ ताराया पुत्रः, अङ्गदः
सन्धिः
तारा + आत्मज → तारात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
ताराया आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
तारेयः २२.१२ ताराया अपत्यम्, अङ्गदः
सन्धिः
तारा + ढक् → तारेयः — तद्धिते आदिवृद्ध्यभावः, ‘एय’ इति आदेशः
समासः
समासः नास्ति — मातृनाम्नः अपत्यार्थे तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अर्थसूक्ष्मविनिश्चये २२.१३ सूक्ष्मार्थानां निर्णये
सन्धिः
वि + निश्चय → विनिश्चय — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘निस् + चय’ इत्यत्र श्चुत्वं सत्वं च
समासः
अर्थानां सूक्ष्माणां विनिश्चयः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (विषयसप्तमी)
औत्पातिके २२.१३ उत्पातसम्बन्धिनि, निमित्तशास्त्रविषये
सन्धिः
उत्पात + ठक् → औत्पातिक — आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
मुक्तसंशयम् २२.१४ संशयं विहाय, निःसन्देहम्
सन्धिः
मुक्त + संशय → मुक्तसंशय — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + शय’ इत्यत्र अनुस्वारः
समासः
मुक्तः संशयः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणतया)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अविशङ्कया २२.१५ निःशङ्कतया, संदेहं विना
सन्धिः
अ + विशङ्का → अविशङ्का — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न विशङ्का — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
अमानितः २२.१५ अनादृतः, अवमानितः
सन्धिः
अ + मानितः → अमानितः — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न मानितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
आधत्स्व २२.१६ धारय, कण्ठे निधेहि
सन्धिः
आ + धत्स्व → आधत्स्व — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘आ’ इति उपसर्गः; पदे ‘मालाम् + आधत्स्व’ इति मकारलोपे सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — ‘धा’ धातोः लोट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
इवोडुराट् २२.१७ नक्षत्राणां राजा चन्द्रः इव
सन्धिः
इव + उडुराट् → इवोडुराट् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उडूनां राट् (राजा) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अतन्द्रितः २२.१८ आलस्यरहितः, सावधानः
सन्धिः
अ + तन्द्रितः → अतन्द्रितः — नञ्समासे ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न तन्द्रितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
प्रेत्यभावाय २२.१९ परलोकगमनाय, मरणानन्तरभावाय
सन्धिः
प्रेत्य + भाव → प्रेत्यभाव — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्र + इत्य’ इत्यत्र यण्सन्धिः न, किन्तु ‘प्र + इ’ इति धातोः ल्यबन्तम्
समासः
प्रेत्य (मृत्वा) भावः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
क्षममाणः २२.२० सहमानः, तितिक्षमाणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षम्’ धातोः शानच्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सुग्रीववशगः २२.२० सुग्रीवस्य आज्ञायां वर्तमानः
सन्धिः
वश + ग → वशग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सुग्रीवस्य वशं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भितः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अरिंदम २२.२२ हे शत्रुदमन
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
अन्तरदृग्भव २२.२३ मध्यमां स्थितिं पश्यन् भव
सन्धिः
अन्तरदृक् + भव → अन्तरदृग्भव — जश्त्वसन्धिः (क् + भ = ग् + भ)
समासः
अन्तरं (मध्यमं) पश्यति इति अन्तरदृक् — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनार्थकं विशेषणम् + क्रियापदम् (लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्)
विवृत्ताक्षः २२.२४ परिवर्तितनेत्रः, घूर्णमाणाक्षः
सन्धिः
विवृत्त + अक्ष → विवृत्ताक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विवृत्ते अक्षिणी यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उत्क्रान्तजीवितः २२.२४ यस्य प्राणाः निर्गताः, मृतः
सन्धिः
उत् + क्रान्त → उत्क्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उत्क्रान्तं जीवितं यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
विचुक्रुशुः २२.२५ उच्चैः रुरुदुः, आक्रन्दनम् अकुर्वन्
सन्धिः
वि + चुक्रुशुः — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘वि’ इति उपसर्गः
समासः
समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पुष्पौघेण २२.२८ पुष्पसमूहेन
सन्धिः
पुष्प + ओघ → पुष्पौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
पुष्पाणाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
दंष्ट्राकरालवान् २२.३० विकराललम्बदंष्ट्रः
सन्धिः
दंष्ट्रा + कराल → दंष्ट्राकराल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दंष्ट्राभिः करालः — तृतीयातत्पुरुषः, ततः मतुप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सर्वाभयंकरः २२.३० सर्वेभ्यः अभयदाता
सन्धिः
सर्व + अभय → सर्वाभय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अभयम् + कर’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
सर्वेषाम् अभयं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
व्यसनार्णवप्लुता २२.३२ दुःखसमुद्रे निमग्ना
सन्धिः
व्यसन + अर्णव → व्यसनार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
व्यसनम् एव अर्णवः, तस्मिन् प्लुता — कर्मधारयगर्भितः सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
छिन्नमिवाश्रिता २२.३२ छिन्नं वृक्षम् आश्रिता इव
सन्धिः
इव + आश्रिता → इवाश्रिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘आ’ इति उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘लता’ इत्यस्य विशेषणम्)