- सन्धिः
- हरि + यूथप → हरियूथपः — सन्धिकार्यं नास्ति, व्यञ्जनादौ स्वरान्तसमासः
- समासः
- हरीणां यूथस्य पः (पालकः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (हनूमतो विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — एकविंशः सर्गः
हनूमतस्ताराश्वासनं ताराप्रत्याख्यानं च
हनूमतः कर्मसिद्धान्तोपदेशः, अङ्गदचिन्तायाः प्रेरणा, अन्त्येष्टिराज्याभिषेकयोः सूचना, तारायाः प्रत्युत्तरं पत्यनुगमननिश्चयश्च
भूमौ निपतितां ताराम् आकाशात् च्युतां तारकाम् इव दृष्ट्वा हरियूथपः हनूमान् शनैः आश्वासयति। ‘जन्तुः स्वकृतस्य गुणस्य दोषस्य च फलं प्रेत्य स्वयम् एव भुङ्क्ते; बुद्बुदोपमे देहे कः कस्य शोच्यः’ इति कर्मसिद्धान्तम् उपदिश्य सः जीवपुत्रया तया अङ्गदः एव द्रष्टव्यः इति वदति। सहस्रशः वानराः यस्मिन् आशां कृतवन्तः सः वाली दिष्टान्तम् आगतः, धर्मजितां भूमिं गतः, अतः न शोचनीयः। सर्वे हरिशार्दूलाः अङ्गदश्च त्वत्सनाथाः; त्वया परिगृहीतः अङ्गदः मेदिनीं शास्तु; हरिराजस्य संस्कारः अङ्गदस्य अभिषेकश्च क्रियताम् इति सः प्रेरयति। तारा तु प्रत्युत्तरं ददाति — अङ्गदप्रतिरूपाणां शतं पुत्राणाम् अपेक्ष्य हतस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणम् एव वरम्; न अहं हरिराज्यस्य अङ्गदस्य वा प्रभवामि, पितृव्यः सुग्रीवः एव सर्वकार्येषु अनन्तरः; पुत्रस्य बन्धुः पिता एव, न माता; हरिराजानुगमनात् क्षमतरं मम किमपि नास्ति — अभिमुखहतवीरसेवितम् इदम् एव शयनं मम सेवितुं योग्यम् इति।
१हनूमतः सान्त्वनम्, कर्मफलस्य नियतिः
१ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात्।
शनैराश्वासयामास हनुमान्हरियूथपः॥
२गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम्।
अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम्॥
३शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे।
कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन्बुद्बुदोपमे॥
अम्बरात् च्युतां तारकाम् इव भूमौ निपतितां तारां दृष्ट्वा हरियूथपः हनूमान् शनैः आश्वासयितुम् आरभत। ‘शनैः’ इति पदेन सान्त्वनस्य मृदुता सूचिता — शोकार्तां नारीं सहसा न बोधयेत्। सः प्रथमं कर्मसिद्धान्तम् उपन्यस्यति — जन्तुः गुणबुद्ध्या दोषबुद्ध्या वा यत् स्वकर्म करोति, तस्य शुभम् अशुभं च सर्वं फलं प्रेत्य अव्यग्रः सन् सः एव प्राप्नोति। अतः परस्य मरणे शोकः निष्फलः। ततः सः प्रश्नद्वयेन शोकस्य मूलम् एव छिनत्ति — ‘स्वयं शोच्या सती कं शोच्यं शोचसि, स्वयं दीना सती कं दीनम् अनुकम्पसे’ इति। जलबुद्बुदसदृशे अस्मिन् देहे स्थितः कः जीवः कस्य जीवस्य कृते अनुशोच्यः — इति प्रश्नेन शरीरस्य क्षणभङ्गुरता प्रकटिता। न केवलं वाली गतः, अपि तु शोककर्त्री स्वयम् अपि तादृश्येव — इति ज्ञाते शोकस्य आधारः एव न अवशिष्यते।
Tārā lay on the ground like a star fallen from the sky, and Hanumān, leader of the monkey troops, gently began to console her. The word "gently" matters: a woman stricken with grief should not be roused abruptly. He began with the law of action. "Whatever a creature does, thinking it good or knowing it wrong, it reaps the whole fruit of it, good and bad, after death, and it receives that fruit without resistance, for it cannot be otherwise. So grief for another's death bears no fruit." Then with two questions he cut at the very root of her sorrow: "You are yourself someone to be pitied; whom are you grieving for? You are yourself wretched; on whom do you take pity? In this body, which is like a bubble on water, who is there to mourn and who to be mourned?" The question lays bare how fleeting the body is. Not only is Vālī gone, the one who mourns him is just as mortal, and once that is understood grief has nothing left to stand on.
२अङ्गदस्य चिन्ता, वालिनः प्राप्ता गतिः
४अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया।
आयत्यां च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय॥
५जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम्।
तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नेह लौकिकम्॥
६यस्मिन्हरिसहस्राणि शतानि नियुतानि च।
वर्तयन्ति कृताशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः॥
७यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः।
गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि॥
जीवति पुत्रे माता पुत्रम् एव पश्येत् — अतः जीवपुत्रया तया कुमारः अङ्गदः द्रष्टव्यः, भविष्यति काले च यानि कार्याणि तस्य समर्थानि तानि चिन्तनीयानि इति हनूमान् तस्याः दृष्टिं मृतात् जीवन्तं प्रति नयति। ‘आयत्याम्’ इति पदेन वर्तमानशोकात् भविष्यत्कर्तव्यं प्रति संक्रमणं सूचितम्। भूतानाम् आगतिः गतिश्च अनियता — जन्म मरणं च कस्यापि नियतकालं न अपेक्षते — इति विदुषी सा जानाति एव; तस्मात् पण्डितेन परलोकहितं शुभम् एव कर्तव्यम्, न तु रोदनादिः लौकिकः शोकविस्तारः। यस्मिन् वानराणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च कृताशानि सन्ति, तादृशः अपि सः अद्य दिष्टान्तम् आगतः — यदि महाश्रयः अपि एवं गच्छति, तर्हि नियतेः बलम् अनतिक्रमणीयम् इति भावः। अयं वाली न्यायेन दृष्टार्थः, साम्नि दाने क्षमायां च तत्परः आसीत्; अतः धर्मेण जिता या भूमिः तां सः गतः। एवं स्वकर्मणा सद्गतिं प्राप्तं पतिं शोचितुं न अर्हसि इति सः निगमयति। मृतस्य गतिः शुभा चेत् शोकः अनुपपन्नः इति हनूमतः युक्तिः।
"Your son lives," Hanumān went on, "so it is to him you should look, to the boy Aṅgada, and you should think what will serve him in the time to come." So he turned her eyes from the dead to the living, from the grief of the present to the duties of the future. "You know well, being wise, that the coming and going of creatures keeps no fixed hour; no one's birth or death waits on an appointed time. A wise woman should therefore do what is good and helps the dead in the next world, not spend herself in weeping and the other outward shows of grief. He on whom hundreds, thousands and hundreds of thousands of monkeys rested their hopes has himself come to his appointed end today." If even so great a refuge can fall like this, the power of fate cannot be overcome. "He pursued his ends by just means and was always ready with conciliation, gifts and forbearance, and so he has gone to the world won by dharma. You should not grieve for a husband who has reached a good end by his own deeds." Hanumān's reasoning is that if the dead have gone to a good place, grief has no ground.
३अङ्गदस्य राज्ये प्रेरणा, संस्कारस्य सूचना
८सर्वे च हरिशार्दूलाः पुत्रश्चायं तवाङ्गदः।
हर्यृक्षपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते॥
९ताविमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि।
त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम्॥
१०संततिश्च यथा दृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम्।
राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः॥
११संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम्।
सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि॥
सर्वे हरिशार्दूलाः, अयं पुत्रः अङ्गदः, हर्यृक्षाणां पतित्वरूपं राज्यं च — सर्वम् एतत् त्वाम् एव नाथवतीं प्राप्तम् इति अनिन्दितां तारां हनूमान् सम्बोधयति। शोकेन संतप्तौ अङ्गदसुग्रीवौ उभौ अपि शनैः प्रेरणीयौ, न तु सहसा; तया परिगृहीतः अङ्गदः मेदिनीं शासतु इति सः प्रार्थयते। सन्ततेः यत् प्रयोजनं शास्त्रे दृष्टम् — पितुः पारलौकिकसाधनम् — यच्च साम्प्रतं राज्ञः कृत्यम्, तत् सर्वं क्रियताम्; एषः एव कालस्य निश्चयः, कालातिक्रमे तु किमपि कर्म न साध्यम् इति। अन्ते सः स्पष्टं द्वयं वदति — हरिराजस्य अन्त्येष्टिसंस्कारः कर्तव्यः, अङ्गदश्च अभिषेचनीयः इति। सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती सा शान्तिम् एष्यति। ‘शान्तिमेष्यसि’ इति वचनेन शोकस्य प्रतिकारः कर्मणि एव, न विलापे इति सूचितम्; शोकार्तायाः हस्ते कार्यं दत्तं चेत् सा स्वयम् उत्तिष्ठति इति लोकनीतिः।
"All these tigers among monkeys, your son Aṅgada, and the kingship over monkeys and bears," said Hanumān to the blameless Tārā, "all of it now looks to you as its protector. Aṅgada and Sugrīva are both burning with grief; urge them on gently, noble lady, not suddenly. Take Aṅgada under your care and let him rule the earth. Whatever the scriptures say a son is for, the rites that help a father in the next world, and whatever must now be done for the king, let it all be done; this is what the hour demands, and once the hour has passed nothing can be accomplished." Then he said plainly the two things that had to be done: the funeral rites for the monkey king must be performed, and Aṅgada must be consecrated. "When you see your son seated on the lion-throne, you will find peace." The promise of peace means that the cure for grief lies in action, not in lament; it is common wisdom that when a grieving woman is given something to do, she rises of her own accord.
४तारायाः प्रत्युत्तरम्, पत्यनुगमननिश्चयः
१२सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम्॥
१३अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम्।
हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम्॥
१४न चाहं हरिराज्यस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः॥
१५नह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम॥
१६नहि मम हरिराजसंश्रयात्क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा।
अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम्॥
भर्तृव्यसनपीडिता सा तस्य वचनं श्रुत्वा अवस्थितं हनूमन्तं प्रत्युत्तरम् अब्रवीत्। अङ्गदप्रतिरूपाणां पुत्राणां शतम् एकतः, हतस्य अपि अस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणम् एकतः — तयोः तुलायां संश्लेषणम् एव वरम् इति सा वदति। पुत्रशतम् अपि पतिम् उपस्थातुं न पर्याप्तम् इति अत्र भावः। न अहं हरिराज्यस्य अङ्गदस्य वा प्रभवामि — अभिषेककर्ता अन्यः एव; तस्य पितृव्यः सुग्रीवः सर्वकार्येषु अव्यवहितः, अतः सः एव अधिकारी। ‘हनूमन्, अङ्गदं प्रति एषा बुद्धिः मया न आस्थेया; हरिसत्तम, पुत्रस्य बन्धुः पिता एव, न माता’ इति सा नीतिवचनेन राज्यचिन्तां निराकरोति; मातृत्वम् अपि पितृस्थानं न ग्रहीतुं शक्नोति इति तस्याः मतम्। अन्ते सा स्वनिश्चयं प्रकटयति — हरिराजस्य अनुगमनात् क्षमतरं मम परत्र इह वा किमपि नास्ति; अभिमुखं युध्यमानेन हतेन वीरेण सेवितम् इदम् एव शयनं मया सेवितुं योग्यम् इति। हनूमतः सर्वा नीतिः एकेन प्रेमवचनेन प्रत्याख्याता।
Tārā, crushed by her husband's fall, heard him out and made her reply to Hanumān as he stood before her. "Put a hundred sons like Aṅgada on one side," she said, "and on the other the embrace of this hero's body, dead though he is, and the embrace is better." Not even a hundred sons could take a husband's place. "I have no say over the monkey kingdom, nor over Aṅgada; someone else will consecrate him. His uncle Sugrīva is the one next in line for every duty, and the right is his. I cannot act on this counsel of yours about Aṅgada, Hanumān. It is the father who is a son's true kinsman, best of monkeys, not the mother." With this maxim she set aside all thought of the kingdom; in her view even a mother cannot stand in a father's place. And last she declared her resolve: "For me there is nothing more fitting, in this world or the next, than to follow the king of monkeys. This bed, where my hero lies slain as he fought face to face with his enemy, is the only bed fit for me." With one word of love she turned aside all of Hanumān's wise counsel.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- नि + पतिताम् — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘नि’ इति उपसर्गः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- आ + अश्वासयामास → आश्वासयामास — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः णिजन्तात् लिट्, आम्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- गुणदोष + कृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति; अन्तः ‘गुण + दोष’ इत्यत्र अपि सवर्णदीर्घो न, यतः उभयोः आदिः व्यञ्जनम्
- समासः
- गुणेन दोषेण च कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः; ‘गुणदोष’ इति द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- स्वकर्मन् + फल → स्वकर्मफल — पदान्तनकारस्य लोपः समासे; ‘फल + हेतुक’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- स्वकर्मणः फलम् एव हेतुः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- अ + व्यग्र → अव्यग्र — नञ्समासे ‘अ’ इति नञः आदेशः, व्यञ्जनादौ
- समासः
- न व्यग्रः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जन्तुः’ इत्यस्य विशेषणम्); पदे ‘अव्यग्रः + तत्’ इति विसर्गस्य सकारः
- सन्धिः
- दीनम् + अनुकम्पसे → दीनानुकम्पसे — मकारस्य लोपे सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कम्प्’ धातोः ‘अनु’ इत्युपसर्गपूर्वकं लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
- सन्धिः
- बुद्बुद + उपमा → बुद्बुदोपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बुद्बुदः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘देहे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जीव + पुत्र → जीवपुत्र — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जीवः पुत्रः यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रीलिङ्गे टाप्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कर्तरि)
- सन्धिः
- आ + यति → आयतिः — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘आ’ इति उपसर्गः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यम्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + इयताम् इति न; अनियताम् — नञ्समासे ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ; पदे ‘जानासि + अनियताम्’ इति यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न नियता — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- आ + गतिः → आगतिः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘भूतानाम् + आगतिम्’ इति मकारस्य लोपे सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- लोक + ठञ् → लौकिकम् — आदिवृद्धिः (ओ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृत + आशा → कृताशा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कृता आशा यैः तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘हरिसहस्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दिष्ट + अन्त → दिष्टान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दिष्टस्य (दैवस्य, आयुषः) अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- दृष्ट + अर्थ → दृष्टार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘नि + आय’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- न्यायेन दृष्टः अर्थः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षमा + पर → क्षमापर — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + प इति व्यञ्जनम्, अतः अत्र सन्धिकार्यं नास्ति); ‘दान + क्षमा’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- सामदानक्षमासु परः — सप्तमीतत्पुरुषः; ‘साम-दान-क्षमा’ इति द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धर्म + जिताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- धर्मेण जिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘भूमिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हरि + ऋक्ष → हर्यृक्ष — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
- समासः
- हरीणाम् ऋक्षाणां च पतित्वरूपं राज्यम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- त्वत् + सनाथ → त्वत्सनाथ — सन्धिकार्यं नास्ति, तकारः स्थिरः
- समासः
- त्वया सनाथम् — तृतीयातत्पुरुषः; ‘स + नाथ’ इति बहुव्रीहिगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- शोक + संतप्त → शोकसंतप्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + तप्त’ इत्यत्र अनुस्वारः
- समासः
- शोकेन संतप्तौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परि + गृहीतः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘परिगृहीतः + अयम्’ इति विसर्गस्य ओकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘परि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + कार्य → संस्कार्य — मकारस्य अनुस्वारः, सुडागमः च (स् इति आगमः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः ण्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विधिलिङर्थे कृत्यप्रत्ययः)
- सन्धिः
- अभि + सिच्यताम् → अभिषिच्यताम् — षत्वसन्धिः (इकारोत्तरस्य सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सिच्’ धातोः कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- भर्तृ + व्यसन → भर्तृव्यसन — सन्धिकार्यं नास्ति, ऋकारान्तात् परं व्यञ्जनम्
- समासः
- भर्तुः व्यसनेन पीडिता — षष्ठीतृतीयागर्भितस्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सम् + श्लेषण → संश्लेषण — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- गात्रस्य संश्लेषणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- पितृ + व्य (प्रत्ययः) → पितृव्यः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे विसर्गस्य सकारः ‘पितृव्यस्तस्य’ इति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पितृ’ शब्दात् तद्धितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- अन् + अन्तर → अनन्तर — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः, ततः सवर्णदीर्घो न, किन्तु अकारसंयोगः
- समासः
- न अन्तरम् (व्यवधानम्) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- आ + स्थेया — सन्धिकार्यं नास्ति, ‘आ’ इति उपसर्गः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः यत्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + श्रय → संश्रय — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- हरिराजस्य संश्रयः — षष्ठीतत्पुरुषः (हरिराजसंश्रयात्)
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- क्षम + तरप् → क्षमतरम् — सन्धिकार्यं नास्ति, तद्धितप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — तरप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- अभि + मुख → अभिमुख — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अभिमुखं हतेन वीरेण सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘शयनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)